قازاقتىڭ قايراتكەر قىزى

ارداقتى ءنازيپا دەگەن حانىم,

گازەت, جۋرنال جۇزىندە جۇرتقا ءمالىم.وقىسا سونداي ايەل شىعار ەد دەپ,وقىعاندار باعالار ءسوزدىڭ ءدامىن.

نەشە كۇن قىدىرساڭ دا تابا الماسسىڭ,

ارداقتى ءنازيپا دەگەن حانىم,

گازەت, جۋرنال جۇزىندە جۇرتقا ءمالىم.وقىسا سونداي ايەل شىعار ەد دەپ,وقىعاندار باعالار ءسوزدىڭ ءدامىن.

نەشە كۇن قىدىرساڭ دا تابا الماسسىڭ,

سەمەيدىڭ ودان وتەر ادال جانىن.اق كوڭىل, مىنەزى وڭدى, ءجۇزى جارقىن,ىنتاسى جەتكىزبەككە ايەل حالقىن.قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى سۇلتانماحمۇت توراي­عىروۆ جىرعا قوسقان ءنازيپا كىم؟ قازاق تاريحىنداعى قايشىلىقتار مەن وزگەرىستەرگە تولى داۋىردە ءومىر سۇرگەن ءنازيپا سەگىزبايقىزى قۇلجانوۆا. حح عاسىر باسىنداعى قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول – اعارتۋشى, ۇستاز, الەۋمەت قايراتكەرى, جۋرناليست, جازۋشى, اۋدارماشى.ءنازيپا سەگىزبايقىزى قۇلجانوۆا 1887 جىلى 27 شىلدەدە قوستاناي وبلىسىنىڭ جانكەلدين اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول اۋەلدە تورعاي قالاسىنداعى پريحودسكايا شكولادا وقىپ, 1902 جىلى قوستانايداعى پروگيمنازيانى تامامداعان. 1903-1904 جىلدارى تور­عايداعى ايەلدەر ۋچيليششەسىندە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان.ەرلى-زايىپتى ءنازيپا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆتار ۇستازدىق قىزمەتتەرىن 1905 جىلى سەمەي قالاسىندا باستاعان سياقتى. بۇل كەزدە سەمەي قازاقستانداعى ءىرى مادەني-اعارتۋ ورتالىعى دارەجەسىندەگى قالا بولاتىن. 1902 جىلى قالادا ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ بولىمشەسى اشىلىپ, ونىڭ «جازبالارى» جۇيەلى تۇردە جارىق كورە باستادى. 1903 جىلى ءىرى وقۋ ورنى – سەمەي وقىتۋشىلار سەمينارياسىنىڭ اشىلۋى, 1912 جىلى «جاردەم سەرىكتىگى» باسپاحاناسى ۇيىمداس­تىرىلىپ, وندا 8 كىتاپتىڭ جارىق كورۋى – قازاقستان­نىڭ وزگە ولكەلەرىندە بايقالماعان قۇبىلىس.قۇلجانوۆتار سەمەي وقىتۋشىلار سەمينارياسىندا ۇستازدىق قىزمەتپەن اينالىسقان. سەمەي سەمينارياسى ىرگەلى وقۋ ورنى بولعان, وندا قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ پەن ۇلى عالىم قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ وقۋى, سونداي-اق ەنتسيكلوپەديست-عالىم الكەي حاقان ۇلى مارعۇلان­نىڭ ءبىلىم الۋى زور ماقتانىشپەن ايتىلادى.ءنازيپا سەگىزبايقىزى كۇندەلىكتى مۇعالىمدىك قىز­مەتپەن عانا شەكتەلمەي قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيە­تى ۇلگىلەرىن جيناقتاۋ, مۋزىكالىق فولكلورىنا كوڭىل ءبولۋ, قالا ومىرىندەگى ماڭىزدى مادەني-اعارتۋشىلىق شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇيىتقى بولۋ جاعىنا باسا نازار اۋدارادى. ءنازيپا سەگىزبايقىزى مەن نۇر­عالي قۇلجان ۇلىنىڭ 1913 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە جالپى جينالىستىڭ شەشىمىمەن ورىس گەوگرافيالىق قوعا­مىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنە قىزمەتكەر-مۇشە (چلەن-سوترۋدنيك – گ.ك.) بولىپ سايلانۋى – سوزىمىزگە تولىق دالەل. يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعا­مىنىڭ باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, 1914 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بارلىعى 137 مۇشە بولعان, ونىڭ 4-ءۋى قۇرمەتتى مۇشە, 113-ءى تولىق مۇشە, 20-سى قىزمەتكەر-مۇشە. سولاردىڭ اراسىندا سانداعان ۇلت وكىلدەرىنەن بىردە-ءبىر ايەل بولماعان, ال جالعىز قازاق قىزىنىڭ, ءنازيپا سەگىز­بايقىزىنىڭ تىزىمدە تۇرۋى ادامعا ەرەكشە اسەر ەتەدى. بۇل سەمەي زيا­لىلارىنىڭ اۋزىنا ىلىگىپ, قايراتكەرلىك بيىككە كوتەرىلە باستاعان اياۋلى جاننىڭ الەۋمەتتەن العان العاشقى باعاسى ەدى دەسەك اسا قاتەلەسە قويماسىمىز انىق.وسى ارادا 1915 جىلدىڭ 13 اقپانىندا ن.س.قۇلجانوۆا ۇيىمداستىرىپ وتكىزگەن ءبىر كەش تۋرالى اڭگىمەلەي كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. دەرەك­كوزىندە كەشتەن تۇسكەن قارجى پەتروگرادتاعى مۇسىل­مان سوعىس اۋرۋحاناسى (لازارەت) مەن تۇرمىسى ناشار قازاق شاكىرتتەرىنىڭ مۇقتاجىن وتەۋگە تەڭ ءبولىنىپ جۇمسالاتىنى حابارلانعان.العاشقى كەشتەن العان اسەرلەرى, ونىڭ بۇقارا حالىق اراسىندا زور رەزونانس تۋعىزۋى ەكىنشى جيىنعا كوپ­شىلىكتىڭ ىنتاسىنىڭ ارتا تۇسۋىنە ىقپالىن تيگىزگەن. قۇمىرسقاداي بىجىناعان حالىق ءنوپىرىنىڭ ساۋىق وتپەكشى پريكازچيكتەر كلۋبىنىڭ اۋلاسىنا سىيماي كە­تۋى سوزىمىزگە دالەل. «ويىنعا جالعىز جاستار عانا ەمەس, اقساقالدار, قاجىلار ەكى-ءۇش قاتىندا­رىن, قىز, كەلىن­دەرىن توپ كوتەرە الا كەلدى. نوعاي­لاردىڭ باس ادامدارى جاما­عاتتارىمەن پارلاپ كەلدى. ويىننىڭ افيشاسى كەشىرەك تارالعاندىقتان ورىستار از بولدى. بىرنەشە ۋچيتەل, ۇكىمەت كىسىلەرى, «سيبيرسكايا جيزن», «سەميپالاتينسكي تەلەگراف», «بارناۋلسكايا گازەتالاردىڭ» حابارشىلارى بولدى», – دەپ جازىپتى مۇستاقىم مالدىباەۆ.بۇل جيىن تۋرالى باسپاسوزدە جان-جاقتى اڭگىمە­لەندى. «ايقاپ» جۋرنالى, «قازاق», «سەميپالاتينسكي تەلەگراف», «سيبيرسكايا جيزن» گازەتتەرى جارىسا حابارلاپ, پىكىر تۋعىزىپ جاتتى. اۋەلى ءسوز باستاعان «سەميپالاتينسكي تەلەگراف» گازەتى زيالى قازاقتار­دىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن ادەبي-مۋزىكالىق كەشتىڭ وتەتىندىگىن, ءتۇرلى ساحنالىق كورىنىستەردىڭ ازىرلەنىپ جاتقاندىعىن, ودان تۇسكەن قارجىنىڭ سوعىس مۇقتاج­دىقتارى مەن شاكىرت­تەرگە كومەككە بەرىلەتىندىگىن حابارلاسا, ءتورت-بەس نومىرىنەن كەيىن «سوعىستان زارداپ شەككەن سولداتتار مەن ولاردىڭ وتباسىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ قوعامىنىڭ سەمەي بولىمشەسىندە وتكەن ماجىلىسىنەن» حابار جاريالادى. كەشتە مايداننان ورالعان سولداتتارعا تەز ارادا جۇمىس تاۋىپ بەرۋ, ءتۇرلى جاردەماقىلار مەن پەنسيالار تاعايىنداپ, ماماندىقتارى مەن كاسىپتەرىنە وراي قولونەرىمەن شۇعىلدانۋعا ىقپال جاساۋ شارالارى قاراستىرىلعان. ادۆوكات رايىمجان مارسەكوۆتىڭ قازاق پوەزياسى تۋرالى بايانداماسى كەيىن «قازاق» گازەتىنىڭ ەكى سانىندا جاريالاندى, 2001 جىلى شىققان «قازاق قايدا بارا جاتىر؟» كىتابىنا ەنگىزىلدى.قازاق ونەرى حاقىندا ءسوز سويلەپ, اسىرەسە, «ءبىرجان-سارا» ايتىسىنىڭ تاريحىن قوزعاعان نۇرعالي قۇلجا­نوۆ ويلارى دا كوپتىڭ كوكەيىنەن شىققان. قۇلجانوۆ مىرزا ايتىس توڭىرەگىندەگى ءتۇيىندى تولعامدارىن كو­رەر­مەنگە لايىقتى ءتۇسىندىرىپ, ءبىرجان سال-سەميناريا شاكىرتى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن سارا قىز – تۇرار قوزىبا­عاروۆا (سەمەيدەگى بانك قىزمەت­كەرى احمەتجان قوزىبا­عاروۆتىڭ جۇبايى) حانىمدى تانىستىرىپ ءوتتى. كەشكە جا­ڭا ورىنداۋشىلار, اسىرەسە, تالاپتى جاستار كوپتەپ تار­تىلعان. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن قانىش ساتباەۆ سەمەي وقىتۋشىلار سەميناريا­سىنىڭ شاكىرتتەرى, تايىر جومارتباەۆ پەن مۇستاقىم مالدىباەۆ, مەدرەسە ءتامام­داعان, وقىعان ازاماتتار, ۇستاز, اقىن, جۋرناليستەر, اباي­­دىڭ جانىندا جۇرە­تىن, زامانىنداعى بەلگىلى سكريپكاشى مۇقا ءادىل­حان ۇلى ويىننىڭ اسەرلى شىعۋىنا, جۇرت­­شىلىق جۇرەگىنە ۇيالاۋىنا تەر توككەن ونەرپاز جاندار.ويىننىڭ سوڭىن الا باسىنا قالقان ۇستانعان, ۇستىنە وق وتپەيتىن تەمىر ساۋىت كيىنگەن, قارۋ-جاراق­تارىن اسىن­عان ەرتە زاماندارداعى باتىر كورىنگەندە تاڭدانىستا شەك بولماعان. «ونان سوڭ ورال, تورعاي, جەتىسۋ, سەمەي وبلىس­تارىنىڭ جاس كەلىنشەكتەرى ءوز كيىمدەرىمەن كورسە­تىلدى. ەڭ اقىرىندا قىز-كەلىنشەك, بوزبالا اينالا وتىرىپ ولەڭ ايتىسىپ, ادەبيەت كەشى وسىمەن ساعات 12 جارىمدا تارقادى» – دەپ جازدى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ.1917 جىلعى اقپان جانە قازان ايلارىنداعى ءتوڭ­كەرىستەردىڭ قازاق قوعامىن وراپ وتكەن جوق. قاتار­داعى كوپتىڭ ءبىرى ەمەس زيالى قاۋىم ساناتىنداعى قۇلجانوۆتار وتباسى بۇل ۇلى دۇربەلەڭ وزگەرىستەردەن تىس قالعان جوق. ءنازيپا سەگىزبايقىزى وقىتۋشىلىق قىزمەتىن اتقارسا, نۇرعالي قۇلجانوۆ ءوز سەنىم-نانىمىمەن كۇرەسكە ارالاسىپ, اقىرىندا قايعىلى قازاعا ۇشىرادى.1920 جىلى سەمەيدەن اقمولاعا اۋىسقان. ن.قۇل­جانوۆا ۋەزدىك پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارادى. ال 1922 جىلى قازاق اسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن گازەتكە قىزمەتكە ورنالاسىپ, رەداكتسيا القاسى مۇشەلىگىنە سايلانادى. ساكەن سەيفۋللين 1923 جىلى جازعان «سامۇرىق» ولەڭىن «قازاقستان اۋە كەمەسىنە جاردەم جيناۋشى ءبىرىنشى قازاق ايەلدەرى كوميتەتىنىڭ باستىعى نازيپاعا تارتام» دەگەن ەسكەرتپەمەن جاريالاپتى.ءنازيپا قۇلجانوۆا 1923-1925 جىلدارى «قىزىل قازاقستان» (قازىرگى «اقيقات») جۋرنالىندا, 1925-1929 جىلدارى «ايەل تەڭدىگى» («قازاقستان ايەل­دەرى») جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى قىزمەتتەرىن ات­قار­عان. ءسويتىپ, قازاق ءباسپاسوزى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرنەشە بۋىنىن تاربيەلەۋگە ۇلەس قوسقان. الايدا, 1929 جىلى دەنساۋ­لىعىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى مادەني, اعارتۋ­شىلىق جۇمىستارمەن جۇيەلى شۇ­عىلدانا الماعان.بالا كەزىندە سەمەي قالاسىندا قۇلجانوۆتاردىڭ ۇيىندە تۇرىپ وقىعان, قازىر ارامىزدا جوق, قازاقتىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ساپارعالي بەگالين «زامانا بەلەس­تەرى» دەپ اتالاتىن ەستەلىك كىتابىندا ولار تۋرالى ەرەكشە ىلتيپاتپەن جازعان: «سونان كەيىن اكەم دە ول كىسىلەردىڭ اتى-ءجونىن سۇرادى.– مەنىڭ اتىم – ءنازيپا, فاميليام – قۇلجانوۆا. ال جولداسىمنىڭ اتى – نۇرعالي قۇلجانوۆ. ول كىسى شكولدا ساباق بەرەدى. بۇل شكولدى وقىتۋشىلار دايىندايتىن ۋچيتەلسكايا سەميناريا دەيدى. مەن ءوزىم دەنساۋلىعىم از, قىزمەت ىستەمەيمىن. جانە كىشكەنە بالامىز بار دەپ ارعى ۇيدە ءنازيپانىڭ شەشەسى كوتەرىپ جۇرگەن كىشكەنە بالاسىن كورسەتتى. سونىمەن اكەمنىڭ تانىسۋى اياقتالدى». وسى ەڭبەكتە جازىل­عانىنداي, بۇل ۇيدە تۇرعان جىلدار – ساۋات اشۋ, ورىس تىلىنە ۇيرەنۋ, قالا مادەنيەتىن مەڭگەرۋ جاعىنان س.بەگالين ءۇشىن ارنايى مەكتەپتەن دە ماڭىزدى بولعان.ەرلى-زايىپتى قۇلجانوۆتاردان ۇرپاق قالدى ما دەگەنگە كەلسەك, ەرتەرەكتە كەلتىرىلگەن ومىرباياندىق دەرەكتەردە 1915 جىلى تۋعان ۇل بالالارى بار ەكەندىگى كورسەتىلگەن. ونى جازۋشى س.بەگاليننىڭ «زامانا بەلەستەرى» مەمۋارلىق رومانىنداعى فاكتىلەر دە راستايدى. ولار كوپتەن كۇتكەن تۇڭعىش پەرزەنت­تەرى اۋلەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىن زور قۋانىشپەن قارسى العان. ەرتىس جاعاسىنا, ارالعا اپارىپ سەرۋەندەتىپ, قىلىقتارىن قىزىقتاۋعا تويماعان. وكىنىشكە قاراي, قۋانىشتارى ۇزاققا سوزىلماعان.ن.قۇلجانوۆا ارتىنا مول مۇرا قالدىردى. گازەت-جۋرنالدارداعى كوپتەگەن وچەرك, ماقالالارى ءبىر توبە دەسەك, «مەكتەپتەن بۇرىنعى تاربيە» (ورىنبور, 1923), «انا مەن بالا تاربيەسى» (قىزىلوردا, 1927) كىتاپتارى جارىق كوردى. سونداي-اق, ول كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن قازاقشاعا اۋداردى. ولاردىڭ قاتارىندا ب.لاۆرەنەۆتىڭ «قىرىق ءبىرىنشى» (1928), ا.كۋپريننىڭ «لاپىلداپ جانعان كرەيسەرى» (1927), ا.سكيتالەتستىڭ «دالا سوتى» (1923), ۆ.كورولەنكونىڭ «كۇن تۇتىلعانداعىسى» (1923) بار.سونىمەن, ءسوزىمىزدى تۇيىندەسەك ءنازيپا سەگىزباي­قىزى قۇلجانوۆا كوپ قىرلى تالانت دەۋگە ابدەن لايىق. ول – ۇستاز, اعارتۋشى, قايراتكەر, جۋرناليست, جازۋشى, اۋدارماشى. ول – قازاق مادەنيەتى تاريحىنان ءوز ورنىن ويىپ الۋعا ءتيىس ءىرى تۇلعا.گۇلجان كارىبجانوۆا,شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىكۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى,تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.