مەملەكەت باسشىسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى باسپاسوزدە جاريالانعاننان كەيىن كەڭ تىنىستى, كەمەل ويلى ەڭبەكتە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر قازاقستاندىق قوعامدا ۇلكەن جاڭعىرىق تۋعىزعانى ءمالىم. سونداي-اق رۋحاني سيپاتتاعى وسى قۇندى دۇنيەمەن تانىسۋعا كورشىلەس ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى, كۇللى تۇركى الەمى, بىرقاتار تاياۋ جانە الىس شەتەلدەر قاۋىمداستىعى وكىلدەرى قىزىعۋشىلىق پەن ىنتا-ىقىلاس تانىتقانى دا بەلگىلى. ماقالانى تالقىلاۋعا بايلانىستى ىرگەلى باسقوسۋ ەل وڭىرلەرى اراسىندا اقتوبەدە وتكىزىلدى. وعان تانىمال تاريحشى-عالىمدار مەن ساياساتتانۋشىلار, بىرقاتار رەسپۋبليكالىق باق باسشىلارى, ەتنوگرافتار مەن ارحەولوگتار, زيالى قاۋىم مەن قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەلدى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
تاريحىمىز بەن ءتۇپ-تۇقيانىمىزدى تۇگەندەپ, ونى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسۋدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنا ەشقانداي باعا جەتپەيدى. مۇندا ەلدىگىمىزگە ەجەلدەن ءتان بولىپ كەلگەن بيىك ولشەمدەر ناقتى تۇردە تۇجىرىمدالعان. ۇلى دالانىڭ قىرلارى مەن دالالىق وركەنيەت تاريحي شىندىقپەن ايشىقتالعان. وڭىردە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس ەڭبەكتى تولىق زەردەلەۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ءبىز ماقالانىڭ ءمانى, ونىڭ ەلدىكتى ەڭسەلەندىرە ءتۇسۋ جونىندەگى اتقاراتىن ءرولى جۇرەكتەرگە جەتۋىن قالايمىز. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان بۇگىنگى باسقوسۋ دا وسى ماقساتتى كوزدەيدى دەي كەلە, جيىندى جۇرگىزۋشى العاشقى ءسوزدى «ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق باسقارما توراعاسى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, دارحان قىدىرالىگە بەردى.
عالىم ءبىرىنشى كەزەكتە ەلباسىنىڭ جاڭا ەڭبەگى شەتەلدەردە دە قىزىعۋشىلىق پەن مۇددەلىلىك تۋعىزعانىن اتاپ ءوتتى. «مۇندا تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى مەن گەنەزيسى جانە تۇركىلەردىڭ ادامزات دامۋىنىڭ تاريحىنا قوسقان ۇلەسى ناقتى ءارى تۇجىرىمدى ايتىلعان. وسى ارقىلى ءبىز ۇلى دالادان باستاۋ العان تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ەجەلگى مۇرالارى – ورتاق يگىلىككە اينالادى دەپ سانايمىز», دەدى بۇدان ءارى د.قىدىرالى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» الەم حالىقتارىنىڭ ون ەكى تىلىنە اۋدارىلعانى دا ايتىلدى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى ەڭبەگى بۇل «مادەني مۇرا» جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» سەكىلدى ىرگەلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جالعاسى. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن ەلباسىمىزدىڭ ۇلىتاۋدا بەرگەن سۇحباتى دا ەل جادىندا. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ كەزىندەگى تاريحي شىندىقپەن سۋارىلعان تەرەڭ مازمۇندى پايىمداۋلارى شە؟ مىنە, دالا تۋرالى تولعاۋدىڭ باستاۋىندا وسىنداي سارا سوزدەر تۇرعانى تالاسسىز.
وسى ۇلى دالا بۇگىندە «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق كودىنا, ەجەلگى وركەنيەت ەلىنە اينالىپ ۇلگەرگەنى انىق. ەجەلگى ءالىپبي, ورتا عاسىرلارداعى قالالار, حالقىمىزدىڭ ءتول تاڭباسى – ەلدىكتىڭ باستى نىشاندارى ەكەنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدە ەلباسى ماقالاسىنان تۋىندايتىن باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ءارحيۆتى تانۋ مەن يگەرۋدى جۇيەلى جولعا قويىپ, ارحيۆپەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتىن كوتەرە ءتۇسۋ بولماق. دوڭگەلەك ۇستەلدە كوتەرىلگەن باستى ءبىر اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى وسىنداي.
«قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى ساياساتتانۋشى بەرىك ابدىعالي ەلباسى ماقالاسى تاريحي سانا-سەزىمدى جاڭعىرتۋ, ەجەلگى سالت-داستۇرلەرىمىزدى دارىپتەۋ جانە قازاقى قالپىمىزدى قاستەرلەۋ ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزعانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ويىنشا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنا» جەلى بولىپ تارتىلعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرىن جانە بارلىق حالىققا ورتاق ۇلى تۇلعالاردىڭ اتى-جوندەرىن اسقاقتاتۋدا الدا تۇرعان ءبىراز جۇمىس بار.
ونىڭ قاتارىنان قاسىم مەن ارىنعازى حانداردىڭ ەسىمدەرى ورىن الىپ جاتسا ارتىق ەتپەيدى. ءبىز ەجەلگى عۇن, ساق تايپالارىنان تاراعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. بۇدان بەرىدە التىن وردانىڭ مۇراگەرى رەتىندەگى ورنىمىز دا بار. مۇنى نەگە ايتپاسقا؟ حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحى – ماقتان تۇتۋعا ابدەن تۇراتىن تاريح. ەلباسى ماقالاسى وسىنداي ەجەلگى تاريحىمىزدى تايعا تاڭبا باسقانداي قىلىپ, قولعا ۇستاتىپ بەرۋىمەن قۇندى, دەپ تۇيىندەدى ول ءوز ويىن.
دوڭگەلەك ۇستەلدە كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان «كازينفورم» حالىقارالىق اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار وماروۆ دەربەس مەملەكەت قۇرۋ ءىسى قاي كەزدە دە وڭاي بولىپ كورمەگەنىن, بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ پەن حالقىمىز بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن تاۋەكەلدەر مەن كەدەرگىلەرگە كەزدەسكەنىن جەتكىزدى. بۇدان سوڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ىرگەلى اقپارات سالاسىنىڭ جەتەكشىسى كورشىلەس مەملەكەتتەر اۋقىمىنداعى ارىپتەستەرىمەن ۇدايى حابار-وشار الماسىپ وتىراتىنىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ: «سىزدەر – قازاقتار باقىتتى حالىقسىزدار عوي» دەپ ايتقان وي-تۇجىرىمىن العا تارتتى. مىنە, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى ءدال وسى تۇستان تامىر تارتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ۇلكەن جۇك ارقالاي الادى, دەدى ول بۇدان ءارى.
بەلگىلى ساياساتتانۋشى, قوعامدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى ايدوس سارىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى تاريحي-ديالەكتيكالىق دامۋ جولىن كورسەتىپ بەرگەن تۇتاس ءبىر ۇلتتىق كونتسەپتسيا دەڭگەيىندەگى دۇنيە ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. «حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ءبىر-بىرىنەن بولەكتەنۋدەن گورى, بىرىمەن-ءبىرى تابىسۋ, بىرىگۋ تاريحى مولىراق بولعانىنا ءوز باسىم ەشقانداي كۇمان كەلتىرە المايمىن. ءتول تاريحىمىزدىڭ ءبىر پاراعى وسىنداي. ەلباسىنىڭ ءوزىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ءتول تاريحىن بىلەتىن, باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور. وسى تاريحتى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ, رەسپۋبليكانى مەكەندەيتىن بارلىق ەتنوس وكىلىنىڭ زەردەسىنە جەتكىزگەن ماقالانىڭ ورنى ايرىقشا», دەدى ول.
دوڭگەلەك ۇستەلدە «قازاقستان بلوگەرلەرى اليانسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى عالىم بايتوق ەلباسى ماقالاسىنىڭ اۋىزشا جانە مۋزىكالىق داستۇرلەردى جاڭعىرتۋداعى رولىنە بايلانىستى وي قوزعادى. باسقوسۋدا اقتوبەلىك ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي مەن ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى باۋىرجان ەردەنبەكوۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنا» بايلانىستى ءوز وي-تۇجىرىمدارىن ورتاعا سالدى. بۇگىنگى كۇنى ءتول تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ءتىنىن تارقاتىپ, ونى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋدىڭ ەكى بىردەي پايداسى بار. بىرىنشىدەن, وسى ارقىلى ەشكىمگە ۇپايىمىزدى جىبەرمەيمىز. ەكىنشىدەن, ەشكىمگە باسىبايلىق تا كورسەتپەيمىز. ەلباسى ماقالاسىنىڭ باستى ءبىر قۇندىلىعى وسىندا, دەدى ولار.
باسقوسۋعا قاتىسۋشىلار ەجەلگى قازاق دالاسىنىڭ ءبىر پۇشپاعى – اقتوبە توپىراعىندا دا ەجەلگى سالت-ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ قاتپار-قاتپار تاريحى سىرىن ىشىنە بۇگىپ جاتقانى جونىندە وي قورىتتى. مۇندا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى-ءىح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جاۋىنگەر, ياكي تايپا كوسەمى جەرلەنگەن كونە قابىر تابىلعانى, ونىڭ عۇن داۋىرىنە جاتاتىنى ايقىندالعانى بۇعان دەيىن باسپاسوزدە حابارلانعان ەدى.
القالى جيىنعا قاتىسۋشىلار وسى كۇنى, سونداي-اق ءوڭىر جاستارىمەن كەزدەستى. شارا بارىسىندا ب.ساپارباەۆ پرەزيدەنتتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالاسى ەڭ الدىمەن جاستارعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
– سىزدەر ەلباسىنىڭ جاس ۇرپاققا قالاي كوپ كوڭىل بولەتىنىن وزدەرىڭىز دە كورىپ جۇرسىزدەر. بەس الەۋمەتتىك باستاما ەڭ ءبىرىنشى, جاستاردى قولداۋعا, ياعني ءبىلىم گرانتتارىن ارتتىرۋعا جانە بيزنەستى شاعىن نەسيەلەۋگە, ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىن سالۋعا باعىتتالعان. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دا ەڭ الدىمەن سىزدەرگە ارنالعان. سىزدەر وزدەرىڭىزدىڭ ماقتانۋعا تۇرارلىق جانە ۇيالۋعا ەش نەگىزى جوق ناعىز تاريحىڭىزدى بىلۋلەرىڭىز كەرەك, – دەدى وبلىس اكىمى ستۋدەنتتەرگە.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە