باعى كەم بەسسايىس

بەسسايىس وليمپيا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا سوناۋ 1902 جىلى ەنگەن. العاشىندا ەرلەر عانا كۇش سىناسسا, 2000 جىلدان بەرى ايەلدەر دە سايىسقا تۇسە باستادى. وليمپيادادا قانجىعاسى ەڭ كوپ مايلانعان كوماندالار – ۆەنگريا مەن شۆەتسيا. وسى ەلدىڭ ورەندەرىنىڭ ارقايسىسى 9 التىندى قورجىنعا سالدى. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ سپورتشىلارى 5 رەت توپ جارسا, رەسەي وكىل­دەرى 4 مارتە دارا شىقتى. تورت­جىل­دىقتىڭ باستى دوداسىندا پول­شانىڭ ءانۇرانى ءۇش مارتە شىر­قالسا, يتاليا, ۇلىبريتانيا جانە گەر­مانيانىڭ بەسسايىسشىلارى ەكى رەتتەن باس جۇلدەنى ولجالادى. ال 1949-2018 جىلدار ارالىعىندا ۇزدىكسىز ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان الەم چەمپيوناتتارىندا دا ولجاعا كەنەلىپ جۇرگەن كوماندالار دا وسىلار.  

سوڭعى جارىستارعا توقتالساق, 2016 جىلى ريودا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا ەرلەر اراسىندا رەسەيلىك الەكساندر لەسۋن وزسا, ۋكراينالىق پاۆەل تيموشەنكو مەن مەكسيكالىق يسماەل ەرناندەس جۇلدەگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. ايەلدەر سايىسىندا اۋستراليالىق حلوي ەسپيزيتو التىننان القا تاعىنسا, فرانتسيالىق ەلودي كلۋۆەل مەن پولشالىق وكتاۆيا نوۆاتسكاياعا كۇمىس پەن قولا بۇيىردى.  

بيىل مەكسيكادا وتكەن الەم چەم­پيوناتىندا ەرلەر اراسىندا ۇلى­بريتانيالىق دجەيمس كۋك توپ جارسا, فرانتسيالىق ۆالەنتين پرادەس پەن ۋكراينالىق پاۆەل تيموشەنكو ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. ايەلدەر باسەكەسىندە بەلورۋسسيالىق اناستاسيا پروكوپەنكو الدىنا جان سالماسا, گەرمانيالىق اننيكا شلەۋ مەن فرانتسيالىق ماري وتەيزا كۇمىس پەن قولا جۇلدەگە قول سوزدى. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا وسى ەلدىڭ ورەندەرى بەسسايىس ونەرىندە ۇستەمدىك قۇرۋدا. 

بۇل اڭگىمەنى ءبىز بەكەر قوز­عاپ وتىر­عان جوقپىز. كەزىندە سپورت­تىڭ بۇل ءتۇرى قازاقستاندا دا قارىشتاپ دامىعانى ەگدە تارتقان جان­كۇيەر­لەردىڭ ەسىندە. ءدۇبىرلى دودالاردا تابىستى ونەر كورسەتكەندەر قاتا­ر­ىندا باقي ەلقونديەۆ, بوريس سا­ريەۆ, باتىربەك مۇحامەدياروۆ, تي­مۋر دوسىمبەتوۆ سىندى ءوز قانداس­تارىمىز دا بولدى. العاشقى ۇشەۋى تالاي جارىستا جۇلدە الىپ, وداق كولەمىندە كەڭىنەن تانىلدى. ولار ءوز ءداۋىرىنىڭ ەلەۋلى تۇلعالارىنا اينالدى. ال دوسىمبەتوۆ 1979-1983 جىل­دار ارالىعىندا بۇكىلوداقتىق جانە حالىقارالىق دودالاردا دارالاندى. 1982 جىلى ريمدە وتكەن الەم چەمپيوناتىنىڭ كوماندالىق سايىسىندا قۇرامىندا دۋشانبەلىك اناتولي ستاروستين, كراسنودارلىق ەۆگەني ليپەەۆ جانە الماتىلىق تيمۋر دوسىمبەتوۆ سىندى ساڭلاق­تارى بار كسرو قۇراماسى باس جۇ­ل­دە­نى ولجالادى. وسىلايشا, قاندا­سى­مىزدىڭ ەسىمى الەمدىك سپورت تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.  

ءار جىلدارى اناتولي كيم, ۆا­سي­لي كونوۆالوۆ, ۆيكتور سۆا­تەنكو, يۋري ساۆيتسكي, يۋري تاگوبەتسكي, نيكولاي تيسلەنكو, ۆالەري كا­شەلسكي, ۆيكتور موناحوۆ, ەۆ­گەني بەسسونوۆ, ۆيكتور سىچەۆ جانە تاعى باسقا ساڭلاقتار ءدۇبىرلى دودالاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, سپورتتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى. 

ءبىزدىڭ ەلدەن شىققان ساڭلاقتار وسىمەن عانا شەكتەلمەيدى. 1964 جىلى توكيودا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا بەسسايىسشىلاردىڭ كوماندالىق جارىسىندا ۆيكتور مينەەۆتىڭ توپ جارعانى سول كەزدەگى جانكۇيەرلەردىڭ ەسىندە. ۋكراينادا تۋىپ-وسكەنىمەن, ونىڭ جاستىق شاعى الماتىدا ءوتتى. الاتاۋ باۋرايىندا ول سپورتتىڭ سان الۋان تۇرىمەن اي­نا­لىستى. 1956 جىلى سۋ دوبىنان ەل چەمپيونى اتاندى. قازاق دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە بەسسايىسقا مىقتاپ دەن قويدى. «قايرات» پەن «بۋرە­ۆەست­نيك» قوعامىنىڭ مۇشەسى بولدى. سوندىقتان مينەەۆتى دە ء «بىزدىڭ ەلدىڭ تۇلەگى!» دەپ ايتا الامىز. 

كەيىننەن باكۋگە قونىس اۋدارعان ۆيكتور مينەەۆ كسرو چەمپيوناتى جانە كوپتەگەن حالىقارالىق جارىس­تا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. الەم چەمپيوناتتارىندا ءۇش رەت كۇ­مىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. ونىڭ ەسى­مى ازەربايجاننان شىققان تۇڭعىش وليم­پيادا چەمپيونى رەتىندە سپورت­تىق شەجىرەگە التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.  

وسىلاي تىزبەكتەي بەرسەك, قازاق دالاسىنان دا تالاي مىقتى بەس­سايىس­شىنىڭ شىققانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. كەڭەس وداعىنىڭ ۋىعى شايقالعاننان كەيىن دە جەرلەستەرمىز ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن بايراقتى باسەكەلەردە ءتاپ-ءتاۋىر ونەر كورسەتتى. 

ءالى ەسىمىزدە, 1996 جىلى اقش-تىڭ ات­لانتا قالاسىندا الاۋى تۇتان­عان وليمپيا ويىندارىندا قازاقستان ۇلتتىق قۇراما كومانداسىنىڭ مۇشەسى الەكساندر پارىگين ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارىپ, التىن مەدالدى جەڭىپ الدى. جاسىراتىنى جوق, بۇل جىگىتتەن ءدال سول كەزدەرى ەشكىم وسىنداي ەرلىك كۇتكەن جوق ەدى. بىزدەر تۇرماق, كۇللى الەم جۇرتشىلىعى تاڭدانىستان باس­تارىن شايقادى. بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «سەنساتسيا!» دەپ دابىل قاقتى...

...وسىدان 22 جىل بۇرىن اتلان­تادا وتكەن سول باسەكە كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا. بەسسايىستىڭ باع­دار­لاماسىنداعى ات جارىسى, سەمسەرلەسۋ, نىسانا كوزدەۋ جانە ءجۇزۋ سا­يىستارى اياقتالىپ, سپورتشىلار ءۇشىن ەڭ سوڭعى سىناق قالدى. ول – جۇگىرۋ ەدى. مارەگە ساناۋلى مەتر­لەر قالعاندا شاشاسىنا شاڭ جۇق­تىر­ماي كەلە جاتقان بارسەلونا وليم­پياداسىنىڭ كۇمىس جانە قولا جۇلدەگەرى, الەمنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيو­نى, رەسەيلىك ەدۋارد زەنوۆكانىڭ تىنىسى تارىلا باستادى. ول جىعىلىپ بارا جاتىپ, الەكساندر پارىگيندى ەتەگىنەن ۇستاپ قالۋعا تىرىستى. بىراق قارسىلاسىنىڭ تەرىس پيعىلىن دەر كەزىندە تۇسىنگەن جەرلەسىمىز زەنوۆكاعا ونداي مۇمكىندىك بەرمەدى. وسىلايشا, مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ قيىپ وتكەن قازاقستاندىق سپورتشى وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. بۇل – ەل سپورتى تاريحىنداعى تەڭدەسسىز وقيعالاردىڭ ءبىرى ەدى. 

ال ارادا بىرەر اپتا وتكەندە ريم­دە جالاۋى جەلبىرگەن الەم چەمپيو­ناتىندا قۇرامىندا الەكساندر پا­رى­گين, دميتري تيۋرين جانە ولەگ رەب­روۆ سىندى سايىپقىراندارى بار قا­زاقستان كومانداسى قولا مەدالدى قورجىنعا سالدى. سودان ەكى جىل بۇرىن حيروسيماداعى ازيا ويىن­دار­ىندا ءدال سول ۇشتىك التىن تۇعىرعا كو­تە­رىل­گەن ەدى. جاسىراتىنى جوق, وسىنداي تو­لاعاي تابىستان كەيىن وتاندىق بەسسا­يىستا تىڭ سەرپىلىس بولىپ, وسى سپورت ءتۇرى جاڭا كوكجيەكتەرگە بەت الا­دى دەپ ويلادىق. الداعى ۋاقىت­تا وليمپيادا مەن الەم چەمپيونات­تارىنىڭ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلەتىن ورەندەرىمىز كوبەيەدى دەپ ۇمىتتەندىك. 

اتلانتاداعى ويىندار اياقتال­عاننان كەيىن ارداگەر سپورتشى, كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ جۇل­دەگەرى, بىلىكتى باپكەر بوريس سا­ريەۆپەن جولىعىپ, تىلدەسكەنىم بار. سول كەزدە-اق ول كىسى: «ساشانىڭ جە­ڭىسىنە بارشامىز قۋانىپ وتىرمىز. راسىندا دا, بۇل ەشكىم كۇتپەگەن توسىن سىي بولدى. اتلانتادا پارىگين ۇلكەن ەرلىك جاسادى. بىراق وسى تابىس­تى قاناعات تۇتىپ, قول قۋسىراپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. ءداپ قازىرگى كەزدە مەنى بەسسايىستىڭ بولاشاعى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. سوعان مازاسىزدانامىن. جەڭىستى ءداستۇردى جالعاستىرۋ ءۇشىن بىزگە ءالى كوپ ەڭبەكتەنۋ, ىزدەنۋ قاجەت. كوپتىڭ كوڭىلىنە كەلسە دە ايتايىن: بۇل كۇندەرى بەسسايىستى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاندا ەشتەڭە جاسالىپ جاتقان جوق. ونى مويىنداۋعا ءتيىسپىز. بۇرىنعى جۇيە جارامسىز. ارنايى بازا جوق. بىلىكتى باپكەرلەر تاپشى. ەڭ وكىنىشتىسى, سپورتىڭ بۇل تۇرىنە دەگەن باسشىلاردىڭ كوز­قا­راسى ءتۇزۋ ەمەس. ال ونداي جاعداي­دا ءىس ورگە باسادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. دە­رەۋ وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تول­تىرۋ قاجەت. ايتپەسە جاعداي وڭال­ماي­دى. قارا دا تۇرىڭىز, الەكساندر پا­رى­گين ۇلكەن سپورتتان كەتكەننەن كەيىن ءبىزدىڭ جەر سيپاپ قالۋىمىز دا عاجاپ ەمەس», دەپ اقتارىلا سويلەگەن ەدى.

ءيا, اقساقالدىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. ودان كەيىن ارادا 22 جىل وتسە دا, قازاقستاندا بەسسايىسقا دەگەن كوزقاراس ەش وزگەرگەن جوق. سونىڭ سالدارىنان ناتيجەمىز جىلدان-جىلعا تومەندەدى. الەكساندر پارىگيننىڭ ءوزى اۋسترالياعا قونىس اۋدارىپ, سول ەلدىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتۋگە بەل بۋدى. بىراق ول ءدۇبىرلى دودالاردا قالىڭ توپتىڭ اراسىندا قالىپ قويدى. پارىگيننىڭ ءىزىن باسقان ورەندەر قۇرلىقتىق دەڭگەيدەگى جارىستاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەنىمەن, ءدۇبىرلى دودالاردا دارالانا المادى. قازىرگى كەزدە بىزدەر ءۇشىن وليمپيادا مەن الەم چەمپيوناتىندا جۇلدە الۋ مۇڭعا اينالدى. ماسەلەن, 2000 جىلى سيدنەي وليمپياداسىنان قور­جىنىمىز بوس قايتتى. 2004 جىلى افي­نىعا اتتانعان لادا جيەن­با­لانوۆا 14-ورىندا قالىپ قويدى. 2008 جىلى بەيجىڭدەگى ويىندارعا دا سول سپورتشى باردى. ول جارىستاعى نا­­تيجەسى تىپتەن تومەن. لادا نەبارى 36-ورىنعا تابان تىرەدى. ءوز ورەن­دەرى­مىزدەن قايىر بولماعاننان سوڭ  رەسەيدەن پاۆەل يلياشەنكونى شا­قىرتتىق. ول 2012 جىلى لوندون وليم­پياداسىندا 29-ورىندا قالىپ قويدى. 2016 جىلى الاۋى تۇتانعان ريو­­داعى دودادا وتانداستارىمىز جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلە المادى. سول سەكىلدى سان مارتە جالاۋى جەل­بىرە­گەن الەم چەمپيوناتتارىندا دا بىر­دە-ءبىر جەرلەسىمىز اتوي سالۋعا جارا­مادى.

مىنە, وتاندىق بەسسايىستىڭ قا­زىر­گى جاي-كۇيى وسىنداي. ارينە جە­ڭىس­پەن ورىلگەن ءداستۇرى بار سپورت ءتۇرىن قازاقستاندا ءوز دەڭگەيىندە دامى­تا الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى.

عالىم سۇلەيمەن,

«ەگەمەن قازاقستان»