– دەيدى قىزىلوردا وبلىسىنداعى «قوعام تۆ» تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەلەنا رىبينا
«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى». انا ءتىلىمىز تۋراسىندا ءسوز بولعاندا حالىق اراسىنداعى وسى ناقىل تىلگە ورالا بەرەتىنى بار. ەلباسىنىڭ ءوزى «ون بەس جىلدا ايۋعا دا ءتىل ۇيرەتۋگە بولادى» دەپ ەدى. اششى ءسوز. ادام نامىسىنا تيەتىن, ساناسىن سەرگىتەتىن-اق مىسال. دەگەنمەن, ءتىل پروبلەماسى كۇن تارتىبىنەن ءالى تۇسكەن جوق. قوعامداعى قىزۋ تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى بولىپ تۇر.
– دەيدى قىزىلوردا وبلىسىنداعى «قوعام تۆ» تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەلەنا رىبينا
«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى». انا ءتىلىمىز تۋراسىندا ءسوز بولعاندا حالىق اراسىنداعى وسى ناقىل تىلگە ورالا بەرەتىنى بار. ەلباسىنىڭ ءوزى «ون بەس جىلدا ايۋعا دا ءتىل ۇيرەتۋگە بولادى» دەپ ەدى. اششى ءسوز. ادام نامىسىنا تيەتىن, ساناسىن سەرگىتەتىن-اق مىسال. دەگەنمەن, ءتىل پروبلەماسى كۇن تارتىبىنەن ءالى تۇسكەن جوق. قوعامداعى قىزۋ تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى بولىپ تۇر.
اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە دە بولماس. جالپى جۇرتشىلىقتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە بەت بۇرعانى بايقالادى. مىسالى, وزگە ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى قازاقشا ۇيرەنىپ ءجۇر. ۇيرەنىپ قانا قويماي, تەلەديداردان باعدارلامالار دا جۇرگىزەدى. بۇرىنىراقتا وزگە ۇلتتان قازاق ءتىلىن تەك گەرولد بەلگەر مەن اسىلى وسمان عانا بىلەتىندەي بولىپ كورىنەتىن. قازىر تەلەديداردا قازاق تىلىندە سويلەپ وتىرعان قىز-جىگىتتەردى ساناساڭ, ساۋساعىڭ جەتپەيدى. سولاردىڭ ءبىرى قىزىلوردا وبلىسىنداعى «قوعام تۆ» تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەلەنا رىبينا. «ەگەمەننىڭ» ەلدەگى ءتىلشىسى قازاق تىلىنە قامشى سالدىرمايتىن قارشاداي قىزعا جولىقتى. سۇحباتتاستى. ەكەۋارا اڭگىمە بىلايشا ءورىلدى.
«ادامدا ەكى وتان بولمايدى»
– ادەتتە «وتان وتتان دا ىستىق» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتىپ جاتامىز. سەن ءۇشىن قازاقستان دەيتىن بايتاق شىنىمەن وتتان ىستىق پا؟– كىندىك قانىڭ تامىپ, كىر جۋىپ وسكەن جەرىڭ – ول سەنىڭ وتانىڭ. ادامدا ەكى جۇرەك بولمايدى. سول سياقتى وتاننىڭ دا ەكەۋ بولۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قازاقستان مەنىڭ تۋعان وتانىم. ماعان وتانىم وتتان دا ىستىق دەسەم, قوسپاسىز ايتقان بولار ەدىم. مەن قازاقستاندا تۋدىم. وسى جەردە جەتىلدىم. وسكەن ورتام دا قىزىلوردانىڭ قۇمدى دالاسى. مەكتەپتى دە اقمەشىت اتىرابىندا ءبىتىردىم. جۇرتتىڭ ءبارى جوعارعى ءبىلىم ىزدەپ جان-جاققا كەتىپ جاتقاندا, مەن ءوز قالامدا قالدىم. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامدادىم. قازىر وسى قالادا, ەلدىڭ ايناسىنا اينالعان «قوعام تۆ» تەلەارناسىندا قىزمەت ەتىپ جاتىرمىن. تاعى قايتالاپ ايتايىن: مەن قازاقستاندا تۋدىم. وسىندا ازامات بولىپ قالىپتاستىم. جۇمىسىمدى ىستەپ جاتىرمىن. ەشكىمنەن كەم بولماي كۇنىمدى كورىپ ءجۇرمىن. سوندىقتان قازاقستان مەنىڭ وتانىم.– جوعارىداعى سۇراقتىڭ سىرى بار ەدى. جۇرەگىڭنىڭ الدەبىر تۇكپىرىندە اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىش جوق پا؟ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ءوزىڭدى ءوسىرىپ-جەتىلدىرگەن قازاق جەرىن قيىپ كەتپەيسىڭ بە؟– نەگىزى مەنىڭ تۋىسقاندارىم رەسەيدە تۇرادى. بىراق, شىنىمدى ايتايىن, ول جاققا كوشۋ تۋرالى ەش ويلانباپپىن. سوسىن مەن نەگە كوشۋىم كەرەك؟ جاڭا ايتتىم: قازاقستان مەنىڭ وتانىم. ال وتانىمدى تاستاپ كەتسەم, ول وپاسىزدىق بولىپ سانالماي ما؟ ارينە, سانالادى. وتانىنا وپاسىزدىق جاساعان ادام وزگە جەرگە دە كەرەك دەپ ويلامايمىن.كەزىندە ءبىراز ادام قازاقستاننان كوشىپ كەتتى. مەنىڭ اتا-انام كوشكەن جوق. ول جاعدايىنىڭ جەتپەگەنىنەن, نە بولماسا رەسەيگە بارعاندا كۇن كورە الماي قالۋدان قورىققاننان ەمەس. ولار دا وزدەرى وسكەن جەردى قيمادى. تاستاپ كەتە المادى. قازىر كورىپ وتىرمىز عوي, سول كەزدە كوشىپ كەتكەن ادامداردىڭ كوبى قايتا ورالىپ جاتىر. ءويتكەنى, ولار ءبارىبىر بارعان جەرىنە سىيىسا المادى. تۋعان جەرىن ساعىندى. قازاقى ورتانى اڭسادى. وسىنداي ءجايتتاردى كوزىممەن كورىپ, ساناممەن سەزىنىپ وتىرعان سوڭ قازاقستاننان كوشۋ تۋرالى ويلانبايمىن دا. ونىڭ ۇستىنە مەن بۇل جەردە ەشقانداي قىسىم كورمەيمىن. جۇمىسىم بار. تابىسىم جەتكىلىكتى. ەشكىم ارتىق تالاپ قويىپ وتىرعان جوق.– ءبىز كوپ ۇلتتى ەلمىز. قازاقستانداعى ۇلتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا, وزگە ۇلتتارعا جاسالىپ جاتقان قامقورلىققا قانداي باعا بەرگەن بولار ەدىڭ؟– كوپ ۇلتتىلىق قازاقستاننىڭ ارتىقشىلىعى دەر ەدىم. تۇتاس ءبىر مەملەكەت ءتۇگىلى, ءبىر وتباسىنىڭ وزىندە كەلىسپەۋشىلىكتەر, پىكىر قايشىلىقتارى بولىپ جاتادى. ال 130 ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرىپ وتىرعان ءبىزدىڭ تۋعان ەلىمىزدە ونداي الاۋىزدىق پەن الاكوزدىك جوق. ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى دۇرىس. قازاق جەرىنە وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى تاعدىر تالايىنا جازىلعان ءارتۇرلى جاعدايلارمەن كەلدى. دەگەنمەن, سولاردىڭ بارلىعىن قازاق حالقى تۋعان باۋىرىنداي قابىلدادى. قولىنداعى ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىپ بەرىپ, اشتى توعايتتى, جارلىنى بايىتتى. بەرەكەلى دە مەرەكەلى جەرگە كەلىپ باق-داۋلەتتەرى تاسىعان جۇرت تا ولارعا ريزا. رەسمي بيلىك تە ءبىر ۇلتقا باسىمدىق بەرىپ, ەكىنشىسىن كەۋدەسىنەن يتەرىپ وتىرعان جوق. بيلىك ءۇشىن ءبارى بىردەي. الالامايدى, بولمەيدى. سوندىقتان قازاق توپىراعىن مەكەندەگەن بارلىق حالىق ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, بەس ساۋساقتىڭ سالاسىنداي بولىپ تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ جاتىر.قازاقتا «تامىر» دەگەن ءسوز بار. بۇل ءجاي اعاشتىڭ نە گۇلدىڭ تامىرى ەمەس. ادامدار اراسىنداعى تامىرلاستىق. ءيا, قازاق قانى بولەك بولسا دا وزگە جۇرتتىڭ ءبارىن وزىنە تامىر دەپ جاقىن تارتقان. تامىرلاسقان. قازاق حالقىنىڭ وسىنداي كەڭ پەيىلى دە بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىققا ۇندەيدى.ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءاربىر سوزىندە تاتۋلىقتى باسشىلىققا الادى. ۇلتتار اراسىنداعى ءبىر-بىرىنە توزىمدىلىكتى, تولەرانتتىلىقتى ناسيحات ەتەدى. بۇل دا ءوز جەمىسىن بەرمەي جاتقان جوق. تاۋەلسىز ەلىمىز تاتۋلىقتىڭ تال بەسىگىندە تەربەلىپ تۇر. ال بۇل ەكىنىڭ ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن جەتىستىك.– دۇرىس. مەملەكەت ۇلت پەن ۇلىستى بولمەي, ءبىر-بىرىنەن الالاماي, بارىنە بىردەي ساياسات ۇستانىپ وتىرعان ەل تىنىسىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى نەكەن-ساياق. ءارى-بەرىدەن سوڭ «سىيعا سىي, سىراعا بال» دەگەن وي بولۋى كەرەك قوي…– مەن سىزگە ءوزىمدى مىسالعا كەلتىرسەم بولا ما؟ مىسالى, ماعان ەشكىم «سەن قازاق ءتىلىن ۇيرەن» دەگەن جوق. ءوز ەركىممەن ۇيرەندىم. وزىمە كەرەك بولعاننان كەيىن مەڭگەردىم. سوندىقتان «جۇرتتىڭ ءبارى قازاقشا سويلەۋگە ق ۇلىقسىز» دەۋگە بولمايدى.– مەنىڭشە, سەن سياقتى ويلايتىن ادامدار كوپ ەمەس.– ونى بىلمەدىم. ماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسىندا 96 پايىز قازاقتار تۇرادى. سول سەبەپتى وسى ورتاداعى ادامداردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلىن تابيعي تۇردە ءبىلىپ الادى. ول قالاسىن, قالاماسىن ورتا قازاقشا بولعاننان كەيىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە ءماجبۇر بولادى.– بۇل جەردە ماسەلە تەك قىزىلوردا وبلىسىنا قاتىستى ەمەس. رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ايتىپ وتىرمىن…– ەگەر رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە الىپ قارايتىن بولساق, وندا مىنانى ايتار ەدىم. سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەردە قازاقتاردىڭ ءوزى قازاق تىلىندە سويلەمەيدى. ءتىپتى, الىپ الماتىدا قازاقتار قازاق ءتىلىن ءبىلىپ تۇرسا دا, ورىس تىلىندە سويلەسەدى. ورتالىق قازاقستاندا دا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن سالقىندىق بار. ەندى ايتىڭىزشى, قازاقتاردىڭ ءوزى ورىس تىلىندە سويلەپ تۇرعاسىن, وزگە ۇلت مەملەكەتتىك ءتىلدى قاجەتسىنە مە؟ قاجەتسىنبەيدى. ەڭ الدىمەن قاجەتتىلىك كەرەك. ال ونى تۋدىرۋ ءۇشىن قوعامدىق ورتانى قالىپتاستىرىپ الۋ شارت. سوندا عانا وزگە جۇرت مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن بولادى.
«ەس بىلگەنىمنەن قازاق تىلىندە سويلەيمىن»
– وسى ورايدا ءوزىڭنىڭ قازاق ءتىلىن قالاي مەڭگەرگەنىڭدى ايتا كەتسەڭ…– ەس بىلگەنىمنەن قازاق ءتىلىن بىلەمىن. جالپى, مەنىڭ ءتىلىم قازاقشا شىققان دەۋگە بولادى. ءوزىم وسى قالاعا جاپسارلاس جاتقان بەلىكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. سوندا وقىدىم. ارينە, ورىس مەكتەبىنە باردىم. بىراق ول جەردە مەنىڭ سەگىز-اق سىنىپتاسىم بولدى. ولاردى تەك مەكتەپتە عانا كورەمىن. سىنىپتا جانە ۇيدە عانا ورىسشا ءسويلەسەمىز. قالعان جەرلەردىڭ بارىندە قازاقشا ءسويلەيسىڭ. ويتكەنى, اينالاڭنىڭ ءبارى قازاق. سولارمەن وينايسىڭ. ارالاساسىڭ. دوس بولاسىڭ. سوسىن ءوز ەركىڭنەن تىس ولارمەن قازاقشا سويلەسەسىڭ. ولاردىڭ ءبارى ءبىر مەن ءۇشىن ورىس تىلىندە سويلەمەيدى عوي. كەرىسىنشە, مەن بەيىمدەلدىم.ال ءوزىمنىڭ قازاق تىلىندە جاقسى سويلەيتىنىمدى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەر كەزدە ءبىلدىم. انىق سەزىندىم. سەبەبى, مەن تاڭداعان ماماندىق بويىنشا ورىس توبى بولمادى. سوسىن ماعان تاڭداۋ جاساۋعا تۋرا كەلدى: نە قازاق بولىمىنە تۇسەم, بولماسا ورىس ءبولىمى بار باسقا قالاعا كەتەم. مەن ءبىرىنشىسىن تاڭدادىم. ءسويتىپ, قورقىت اتا اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق بولىمىنە قۇجات تاپسىردىم. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءتىل ماسەلەسىنەن ەش قينالعان جوقپىن. عىلىمي تۇرعىدا دا قيىنشىلىق بايقالمادى. سەبەبى, قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيمىن, وقي الامىن, ويىمدى دا شاما-شارقىمشا جەتكىزەمىن. شىنى كەرەك, وعان دەيىن ءوز شامامدى ءوزىم بىلمەگەن ەكەم. وسىدان كەيىن ءوزىمنىڭ قازاق ءتىلىن قانشالىقتى مەڭگەرگەنىمدى ءبىلدىم.– ءوزىڭ تۇرمىس قۇردىڭ با؟– جوق. ءالى وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرمەدىم.– بولاشاقتا بالاڭدى قازاق مەكتەبىنە بەرەر مە ەدىڭ؟– بۇل ماسەلەدە مەن بىلاي ويلايمىن: بالامدى قاي مەكتەپكە بەرمەيىن, ەڭ الدىمەن ونىڭ وقىتۋ ءتاسىلى, باعدارلاماسى, ءبىلىمى دۇرىس بولۋى كەرەك. سوسىن قازاق ءتىلىن دە, ورىس ءتىلىن دە ۇيرەتەتىن مەكتەپ بولسا دەيمىن.– ايتىپ وتىرعانىڭ ارالاس مەكتەپ جايى عوي.– ءيا, ارالاس مەكتەپ. بالا ءبىر ءتىلدى بىلۋمەن عانا شەكتەلمەۋى كەرەك. ول قازاق ءتىلىن, ورىس ءتىلىن, اعىلشىن ءتىلىن دە ءبىلىپ ءوسۋى قاجەت. سوندا عانا ول قوعامنىڭ قاجەتىنە جارايتىن ازامات بولادى.– مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدىڭ پايداسى بولماسا ساعان زيانى تيمەگەن شىعار؟– پايداسى زور. وقۋشى, ستۋدەنت كەزىمدە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەنىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنىڭ ءبارىن ارالادىم. ءتۇرلى فەستيۆال, فورۋم, كونفەرەنتسيالار بولسا, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەدى دەپ مەنى جىبەرەتىن. اسىرەسە, ستۋدەنت كەزىمدە ونداي جيىندارعا كوپ قاتىستىم. سول جەرلەردە جۇرتپەن ارالاستىم. ءوز ويىمدى ايتتىم. بيىك مىنبەرلەردەن سويلەدىم. نەگىزى مەنىڭ ماماندىعىم حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى. بىراق وبلىستىق «قوعام تۆ» تەلەارناسىندا جۇمىس ىستەيمىن. بۇل دا قازاق ءتىلىن بىلگەنىمنىڭ پايداسى. ەگەر ءتىل بىلمەسەم, مەنى ارنا جۇمىسقا الماس ەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەنىمنىڭ ارقاسىندا وسىنداي جەتىستىككە جەتىپ وتىرمىن.– قازاق ءتىلىن ءبىلۋ پايدالى ەكەن. وسىنى وزگە ءتىل بىلمەيتىندەر تۇسىنبەي مە, الدە باسقا سەبەپتەرى بار ما؟ ورىس ءتىلدى ورتامەن دە ارالاساسىڭ عوي. وسىنىڭ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ كوردىڭ بە؟– ناسيحات جۇمىستارى از سياقتى…– قالايشا؟ ءتۇرلى ءىس-شارالاردان ءبولەك, كوشەدە ءتىلدى ۇيرەنۋگە ۇگىتتەگەن بيلبوردتتارعا دەيىن تۇر. جىل سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا ميلليونداعان قارجى بولىنەدى. سانامالاي بەرسە, ناسيحات جۇمىسىنىڭ سانىنا جەتۋ قيىن. سوندا وسى از با؟– مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قامقورلىعىن جوققا شىعارا المايمىن. بيلىك باسىنداعى ازاماتتار قازاق ءتىلىنىڭ ءمارتەبەسىن ارتتىرىپ, قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن باعدارلاما قابىلداپ, قارجى بولگىزىپ جاتىر. گازەتتەر دە جازۋداي-اق جازادى. تەلەارنالار دا ناسيحاتتايدى. ءاسىلى, ناسيحات از سياقتى دەگەندى اسىعىس ايتسام كەرەك. بىراق قازاق ءتىلىن كوتەرۋگە بولىنگەن قارجى ءتيىستى ماقساتقا جۇمسالىپ جاتقانىنا كۇمانمەن قارايمىن. نەگە دەرسىز؟ مىسالى, مەن قازاق تىلىنە قاتىستى تالاي جيىنعا قاتىستىم. كوپ جاعدايدا ولار جيىندى وتكىزۋ كەرەك بولعاسىن عانا وتكىزە سالادى. ساپاسى تومەن بولادى. جانى اشىمايدى دەسەم دە بولاتىن شىعار. ال قازاق «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەيدى. وسى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋشىلار جانى كۇيىپ ىستەسە, وندا جاعداي باسقاشا بولار ما ەدى؟!– ءبىزدىڭ قوعامدا قازاق ءتىلىن بىلەتىن وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر بەرىلگەن. وسى دۇرىس پا؟ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ اركىمنىڭ پارىزى ەمەس پە؟– وسى ارقىلى وزگە ءتىل بىلمەيتىندەرگە ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ولاردى ۇگىتتەۋ دەپ ەسەپتەيمىن. ول – مەملەكەتتىك ساياسات. قازاق ءتىلىن بىلەتىن ءاربىر ۇلت وكىلىن كورسەتە وتىرىپ, وزگەلەرگە دە «وسىنداي بولىڭدار» دەگەن ءسوز. سوسىن مەملەكەتتىك ءتىل مەنىڭ تۋعان ءتىلىم ەمەس قوي. جەڭىلدىك جاسالاتىنى سوندىقتان دا بولۋى مۇمكىن.– مىسالى, قىتايدا باسقا ۇلت وكىلىن «مىناۋ قىتاي ءتىلىن بىلەدى» دەپ ونى ءبولەكشە اسپەتتەمەيدى عوي. بىزدە دە سونداي بولۋى كەرەك ەمەس پە.– ولاردىڭ زاڭىندا «بارلىق تۇرعىن قىتاي تىلىندە سويلەۋگە ءتيىس» دەلىنگەن. بىزدە ونداي جوق.– سوندا ءبىز دە مۇنى زاڭمەن رەتتەۋىمىز كەرەك شىعار؟– سولايى سولاي. زاڭمەن رەتتەلمەگەننەن كەيىن پالەن دەپ ايتا دا المايسىڭ.
«قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ازامات مەملەكەتتىك قىزمەتكە الىنباۋى ءتيىس»
– ال قازىر اتا زاڭنان «ورىس ءتىلى – رەسمي ءتىل» دەگەن تارماقتى الىپ تاستاۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ ءجۇر. قازاق ءتىلىن بىلەتىن وزگە ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە سەن بۇعان قالاي قارايسىڭ؟– وعان قارسىمىن. ەگەر ورىس ءتىلىن زاڭمەن الىپ تاستاساق, وندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيى تومەندەپ كەتەدى.– نەگە؟ ونى قانداي تۇجىرىمعا سۇيەنىپ ايتىپ وتىرسىڭ؟– قازىر ءبىز شەت ەلدەرمەن قاي تىلدە بايلانىس جاسايمىز؟ ارينە, ورىس تىلىندە. ەلباسىنىڭ ءوزى ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ۇستانىپ وتىر. سوندىقتان قازاقستاندا قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرى قاتار دامۋى كەرەك.– جارايدى, سىرتقى قارىم-قاتىناستا ءۇش ءتىل بولسىن دەلىك. ال قازاقستاننىڭ ىشكى ءوز ومىرىندە دە سولاي بولۋى كەرەك پە؟– ءبىز سەكىلدى جاستارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ الۋ قيىن ەمەس شىعار. تەز بەيىمدەلەمىز. ال ەلۋدەن اسقان ادامعا قالايشا قازاق ءتىلىن ۇيرەن دەگەن تالاپ قويامىز؟ ولارعا قيىن تيەدى عوي. ونى ولار وزدەرىنە كورسەتىلىپ جاتقان قىسىم رەتىندە قابىلداۋى دا مۇمكىن. ال زاڭعا كەلسەك, ونى قاتايتۋ كەرەك. بىراق ورىس ءتىلىن الىپ تاستاۋ ارقىلى قاتايتۋدىڭ قاجەتى جوق.– سوندا قالاي؟– ماسەلەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكە الىناتىن ءاربىر ادام قازاق تىلىندە ەمتيحان تاپسىرسىن. قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ادام مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەي المايتىنداي بولسىن. وسىنىڭ وزىمەن-اق ءبىز ءبىرتالاي جەتىستىككە جەتەمىز. بۇگىندە جاستاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولعىسى كەلەدى. ەگەر الگىندەي تالاپ قويىلاتىن بولسا, وندا ولاردىڭ ءبارى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كوشەدى. سولايشا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءمارتەبەسىن ارتتىرامىز. وسى ارادا جاستاردى قازاق تىلىنە ۇيرەتۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلىن ايتقىم كەلەدى. جاستار ەلىكتەگىش كەلەدى عوي. وسىنى وڭتايلى پايدالانۋعا بولاتىن سياقتى. بىلايشا ايتقاندا, قازاق تىلىندە سويلەۋ «موداعا» اينالۋى قاجەت. سوندا ەلىمىزدەگى بارشا جاس وزىنەن-ءوزى-اق قازاقشا سايرايتىن بولادى. جالپى, ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا قاتىستى تالاي تاسىلدەر بار. باستىسى, سونى وڭتايلى پايدالانا ءبىلۋ دەر ەدىم.– بۇكىل ەل قازاق تىلىندە سويلەۋ ءۇشىن قانداي امالدارعا بارۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟– ەڭ الدىمەن قازاق تىلىندە وقۋلىقتار از. كوبىنە جەتىسپەي جاتادى. مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن وقۋلىقتار سانىن ارتتىرۋ كەرەك. سونان سوڭ ينتەرنەت سايتتارىنىڭ دا سانىن كوبەيتكەن ءجون. ويتكەنى, قازاق تىلىندە ماعلۇمات ىزدەسەڭ, تاپپايسىڭ. بار وقۋلىقتىڭ ءوزىن ءتۇسىنۋ قيىن. سوندىقتان ولاردىڭ ساپاسىنا ءمان بەرە وتىرىپ, سانىن دا ارتتىرۋ قاجەت.دەي تۇرعانمەن, ەڭ الدىمەن قازاقتاردىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ كەرەك سياقتى. بۇگىندە قازاقتاردىڭ ءوزى ورىس تىلىندە سويلەگەندى مارتەبە سانايدى. سوعان قاراي يكەمدەلەدى. ەندى قازاقتاردىڭ ءوزى انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە ق ۇلىقسىز بولىپ تۇرعاندا, باسقادان بىردەڭە سۇراۋدىڭ ءوزى ءبىرتۇرلى ۇيات ءتارىزدى.– قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتەمىز دەپ ءجۇرىپ, ونىڭ ساپاسىن ءتومەندەتىپ العان جوقپىز با؟ اسىرەسە تەلەديدار سالاسىندا. ءوزىڭ دە وبلىستىق «قوعام تۆ» تەلەارناسىندا قىزمەت ىستەيسىڭ. بۇل تۇرعىدان نە بايقاعانىڭ بار؟– مەن قازاق تىلىندە سويلەيمىن. حابار جۇرگىزەمىن. بىراق مەن ءتىل مامانى ەمەسپىن. سوندىقتان ءتىلدىڭ ساپاسىنا قاتىستى پىكىر ايتا المايمىن.– ماقۇل دەلىك. مىسالى, «ءبىز سىزگە كورسەتەمىز» دەگەندى قالاي قابىلدار ەدىڭ؟– قورقىتىپ تۇرعان سياقتى عوي. ادەتتە اشۋلانعان ادام «مەن ساعان كورسەتەمىن» دەمەيتىن بە ەدى؟– دۇرىس. بۇل ءسوز ءبىر تەلەارنانىڭ جاڭالىقتار قىزمەتىنىڭ جارناماسى. ءتىلدىڭ قادىرىن قاشىراتىن وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر عوي.– البەتتە. جالپى, قازىر ءتىلدى وڭدى-سولدى قولدانا بەرەتىندەر كوبەيىپ بارادى. جارىمجان جارنامالار, ساقاۋ سويلەمدەردەن كوز سۇرىنەدى. سونىمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ ءوزى تۇسىنبەيتىن تەرميندەر شىعىپ جاتىر. وتكەندە بالكوننىڭ اۋدارماسىن ەستىپ, نە كۇلەرىمدى, نە جىلارىمدى بىلمەدىم. «قىلتيما» دەپ اۋدارىپتى. سوندا اۋدارماشىلار بالكوننان قاراپ تۇرۋدى قىلتيىپ تۇرۋ دەپ قابىلداعانى ما؟ الدە باسقا سەبەبى بولدى ما ەكەن؟ كەيدە بىزگە ءباسپاسوز پاراعى كەلىپ جاتادى. الگىنىڭ قازاقشاسىن وقىساڭ تۇك تۇسىنبەيسىڭ. امالسىزدان ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنا قول سوزاسىڭ. سودان كەيىن بارىپ قانا ماسەلەنىڭ ءمان-جايى انىقتالادى. نەگىزى, ءتىلدى قولدانۋدا ەڭ الدىمەن جۋرناليستەر اباي بولۋى كەرەك. حالىقتىڭ الدىندا جۇرگەننەن كەيىن ءتىلدى بۇزباي, مايەگىن ساقتاپ, جۇيەسىمەن سويلەۋ شارت. سوندىقتان ءسىزدىڭ الاڭداۋشىلىعىڭىزدى تۇسىنەمىن.– 2020 جىلعا قاراي بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ 95 پايىزى قازاق تىلىندە ءسويلەيدى دەگەن بولجام بار. ءسىز وسىعان سەنەسىز بە؟– وزىمىزگە بەلگىلى, 2011-2020 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ مەن قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدى كوزدەگەن باعدارلاما قابىلدادىق. مەن ونىمەن تانىسىپ شىقتىم. ىشىندە ەلدىڭ كوكەيىنە قوناتىن تىڭ باستامالار بار. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىراتىن يگى ىستەر دە جەتكىلىكتى. ەگەر جۇمىس جۇيەلى ءجۇرىپ, باعدارلامادا كورسەتىلگەن تالاپتار مەن ماقسات-مىندەتتەر ورىندالار بولسا, وندا 95 پايىزعا جەتەمىز دەپ ويلايمىن. ال ءجۇردىم-باردىم قاراپ, كوڭىلسىز جاسالاتىن بولسا, وندا وسى كۇيىمىزدە قالا بەرەمىز. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن: قازاق تىلىنە الدىمەن قازاقتاردىڭ جانى اشۋى كەرەك. سوندا عانا وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى مەملەكەتتىك تىلگە مويىن بۇرادى.– راحمەت.ءتۇيىن ءسوز: قازاق تىلىندە ماقالداتىپ سويلەپ وتىرعان قىز اڭگىمە بارىسىندا بىزگە بىرنەشە رەت قازاقتاردىڭ قازاق ءتىلىن بىلۋگە ق ۇلىقسىز ەكەنىن ايتتى. بەتىمىزگە شىركەۋ بولىپ باسىلدى دەمەسپىز, بىراق «ءوزىڭ دۋاناسىڭ, كىمگە ءپىر بولعاندايسىڭ؟» دەگەن ماتەلدى ەسىمىزگە ءتۇسىردى. سوندىقتان بارشا قازاق انا تىلىندە سويلەمەيىنشە, وزگە ۇلتقا سالماق سالۋ ۇيات پا دەپ قالدىق…
اڭگىمەلەسكەن ەرجان بايتىلەس.
توبەسى تەسىك قىز
وقۋشى كەزىم. ساباقتان قايتىپ كەلە جاتىر ەدىم. اۆتوبۋستىڭ ىشىندە وزىممەن قاتار ەكى قازاق قىزى وتىر ەكەن. ماعان قاراپ جىميدى دا, اڭگىمەگە كىرىستى. بايقايمىن, مەنى ءسوز ەتىپ وتىر. امالسىزدان قۇلاق سالدىم. ءبىراز نارسە ايتىلدى. مەن ۇندەمەدىم. ءبىر كەزدە مۇرنىما كەلدى كەزەك. ءبىرى: «مۇرنى نەتكەن ءداۋ ەدى؟» دەدى. ەكىنشىسى دە: «قىزعا مۇنداي مۇرىن جاراسپايدى ەكەن ءوزى», دەپ قوشتادى. مەن ءوز ايالداماما كەلگەم. اۆتوبۋستان ءتۇسىپ بارا جاتىپ:– قۇدايدىڭ بەرگەن مۇرنى وسى بولسا, ماعان نە دەيسىڭدەر؟– دەدىم. ەكى قىزدىڭ كوزدەرى ۇياسىنان شىعىپ كەتە جازدادى.جالپى, مەندە مۇنداي جاعدايلار كوپ بولعان. سونىڭ ءبىرى پويىزدا ورىن الدى. كۋپەدەگى ءۇش كىسى قازاقشا سويلەسىپ, مەنى تۇسىنبەيدى دەپ ويلادى. ەندى مەن تۋرالى ايتا بەرگەندەرىندە: «اپاي, مەن قازاقشا بىلەمىن عوي», دەدىم.– ويباي, مىنانىڭ توبەسى تەسىك ەكەن عوي, – دەپ كۇلكىگە باستى كورشىلەرىم.
توبەسى تەسىك قىزوقۋشى كەزىم. ساباقتان قايتىپ كەلە جاتىر ەدىم. اۆتوبۋستىڭ ىشىندە وزىممەن قاتار ەكى قازاق قىزى وتىر ەكەن. ماعان قاراپ جىميدى دا, اڭگىمەگە كىرىستى. بايقايمىن, مەنى ءسوز ەتىپ وتىر. امالسىزدان قۇلاق سالدىم. ءبىراز نارسە ايتىلدى. مەن ۇندەمەدىم. ءبىر كەزدە مۇرنىما كەلدى كەزەك. ءبىرى: «مۇرنى نەتكەن ءداۋ ەدى؟» دەدى. ەكىنشىسى دە: «قىزعا مۇنداي مۇرىن جاراسپايدى ەكەن ءوزى», دەپ قوشتادى. مەن ءوز ايالداماما كەلگەم. اۆتوبۋستان ءتۇسىپ بارا جاتىپ:– قۇدايدىڭ بەرگەن مۇرنى وسى بولسا, ماعان نە دەيسىڭدەر؟– دەدىم. ەكى قىزدىڭ كوزدەرى ۇياسىنان شىعىپ كەتە جازدادى.جالپى, مەندە مۇنداي جاعدايلار كوپ بولعان. سونىڭ ءبىرى پويىزدا ورىن الدى. كۋپەدەگى ءۇش كىسى قازاقشا سويلەسىپ, مەنى تۇسىنبەيدى دەپ ويلادى. ەندى مەن تۋرالى ايتا بەرگەندەرىندە: «اپاي, مەن قازاقشا بىلەمىن عوي», دەدىم.– ويباي, مىنانىڭ توبەسى تەسىك ەكەن عوي, – دەپ كۇلكىگە باستى كورشىلەرىم.