مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۋىقتا جاريالانعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى»اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان تەرەڭ پايىمدار جايلى تاريحشى-ماماندار نە دەيدى؟ وسى تۇرعىدان, تۇركى-قىپشاقتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميگىنىڭ اكادەميگى بولات كومەكوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– بولات ەشمۇحامبەت ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن وقىعان بولارسىز. تاريحشى رەتىندە وسىندا ايتىلعان ۇسىنىستار مەن پايىمدارعا قاتىستى پىكىرىڭىز قانداي؟
– گازەتتە جاريالانعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن وقىپ, كاسىبي تاريحشى رەتىندە تىنىسىم كەڭەيىپ وتىر. ماقالادا تاريحىمىزعا قاتىستى نەگىزگى قۇندىلىقتار ايتىلعان. سونىڭ ىشىندە تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى باعىتتارى سىلتەنگەن. سوندىقتان دا ماقالانى حالقىمىزعا رۋحاني جول كورسەتىپ, بولاشاق باعىتىن ايقىنداپ بەرگەن دۇنيە دەپ ءتۇسىندىم. ماقالادا كوشپەلى قوعام ۇعىمى كەڭەيىپ, « ۇلى دالا مادەنيەتى» دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىر. ء«وز تاريحىن بىلەتىن ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى» دەيتىن قاعيدا تۇرعىسىنان قاراساق, ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان ماقالا قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ءبىز ءۇشىن يدەولوگيالىق قۇرال.
ەكىنشىدەن, قاي حالىق بولسىن تاريحي ساناسى قالىپتاسپاسا, ونىڭ رۋحاني كەمەلدىگىن بىلاي قويعاندا, ماتەريالدىق تۇرعىدان دا جارىمايدى. وسى ماسەلە ماقالادا جان-جاقتى ايتىلعان. ءبىز قازىر عالامدىق تاريحي-الەۋمەتتىك پروتسەستە وتاندىق تاريحتىڭ ماڭىزىن اشىپ, ونىڭ ورنىن انىقتاۋىمىز كەرەك. وسىنى ايعاقتايتىن دۇنيە – ۇلى دالا ۇعىمى. ويتكەنى ول كەڭ اۋقىمداعى مادەني ءورىس. بۇل تۋرالى كۇنى كەشەگە دەيىن ەۋروتسەنتريستىك بۇعاۋ ايتقىزباي كەلدى. ءتىپتى اتالعان تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن ادام جوقتىڭ قاسى. ەلباسى ماقالاسىنىڭ ارقاسىندا كوشپەلى قوعامنىڭ تاريحي ماڭىزىن اشىپ ايتۋعا زور مۇمكىندىك تۋىپ تۇر.
ۇشىنشىدەن, قازىرگى قازاق حالقى – ۇلى دالانىڭ تۇرعىنى, ونىڭ تاريحى – ۇلى دالانىڭ تاريحى, ءدال قازىر ءبىز ۇلى دالانىڭ كىندىگىندە وتىرمىز جانە بىردەن-ءبىر مۇراگەرىمىز. ياعني, قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى – ۇلى دالانىڭ مادەني ءورىسى ارقاسىندا پايدا بولعان. سوندىقتان ارقاشاندا ۇلى دالامەن ماقتانىپ, ۇلى دالانى دارىپتەۋىمىز كەرەك. بايىرعى بابالارىمىز ۇلى دالانىڭ تەڭدەسسىز قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن.
– تۇسىنىكتى. ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي بابالارىمىز بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ۇلى دالا قۇندىلىقتارىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– ەڭ ۇلكەن قۇندىلىق ۇلى دالاداعى كوشپەلى قوعامنىڭ ءار داۋىردەگى تەحنولوگيالىق تابىستارى. سونىڭ ءبىرى مەتالل ءوندىرۋ ءىسى. بۇل دەگەنىمىز ماقالادا ايتىلعانداي, دالا وركەنيەتى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قانشالىقتى قارقىندى دامىعانىن كورسەتەدى. عۇن-ساق داۋىرىنە ءتان ونەر تۋىندىلارى «اڭ ءستيلى» دەيتىن تەڭدەسسىز بەينەلەۋ مانەرىن ومىرگە اكەلدى. وسىنىڭ ءوزى-اق دالالىقتاردىڭ كوركەمدىك وي-ءورىسىنىڭ ايرىقشا دامىعاندىعىن جانە مەتالل تەحنولوگياسىن جوعارى دارەجەدە مەڭگەرگەندىگىن بىلدىرەدى.
ەكىنشىدەن, ماقالادا ايتىلعان – جىلقىتانۋ نەمەسە اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى. جىلقى مادەنيەتى, اتتى مىنىسكە ۇيرەتۋدىڭ ءوزى جەكە تەحنولوگيا. بۇلاردىڭ ءتۇپ نەگىزى, ياعني قالىپتاسۋ, دامۋ كەزەڭدەرى بيولوگيالىق جولمەن جۇرگىزىلگەن. ماسەلەن, جىلقىعا قاجەت ەر-تۇرمان, ات ابزەلدەرى, قارۋ-جاراق ءتۇرىنىڭ عاسىرلار بويى جەتىلىپ وتىرۋى, كوشپەندىلەردىڭ بيولوگيالىق قابىلەتىنىڭ جەمىسى. ەرتە ءداۋىردىڭ وزىندە بابالارىمىز جىلقىنى سۇرىپتاۋ, بۋدانداستىرۋ, ساپالاندىرۋ, تاۋلىگىنە ءجۇز شاقىرىمدى جەلىپ وتەتىن جورىق اتتارىن دايىنداۋدىڭ بيولوگيالىق ءادىس-ءتاسىلىن جەتە مەڭگەرگەن. بۇدان جوعارى, بۇدان قۇندى قانداي مادەنيەت بولۋى مۇمكىن. پرەزيدەنتىمىز اتقا ءمىنۋ ماسەلەسىن ايتۋ ارقىلى ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ ۇمىت قالعان قىرىن قوزعاپ وتىر.
– ۇلى دالا مادەنيەتى ول كوشپەلى قوعامنىڭ جەمىسى دەيسىز. وسى ورايدا وتىرىقشى قوعام مەن كوشپەلى قوعامنىڭ قانداي ايىرماشىلىعى, ناقتىراق ايتقاندا, ءبىر-بىرىنەن قانداي ارتىقشىلىعى بار دەگەن سۇراق تۋىندايتىن سياقتى.
– ايىرماشىلىق كوپ. وتىرىقشى قوعامدا «جەر بولسا, ەل تابىلادى» دەگەن قاعيدا بار. كوشپەلى قوعامدا بۇل قاعيدا كەرىسىنشە ايتىلادى: «ەل بولسا, جەر تابىلادى». ەلىمىزدەگى تاريحي تانىم بۇعان دەيىن وتىرىقشىلىقتى جوعارى قويىپ, ونىڭ كوشپەلى قوعامعا تيگىزگەن اسەرى جايلى كوتەرىپ ايتىپ, كەرىسىنشە كوشپەلى قوعامنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەندىگى ايتىلمايتىن. ەلباسىنىڭ تانىمدىق جازباسى وسى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ بەردى.
كوشپەلى قوعامنىڭ وتىرىقشىلىقتان باستى ايىرماشىلىعى – رۋ-تايپالىق قۇرىلىمى. بۇل جۇيە قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى ۇستىنى. قازاقتىڭ بولمىسى وسى رۋ-تايپالىق قۇرىلىمدا. كەڭەستىك يدەولوگيا «رۋ-تايپالىق جۇيەدەن اجىراماي قازاق ۇلت بولىپ قالىپتاسا المايدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىردى. ول ۇعىم بۇگىن دە بار. وسى ۇعىم كەتسە, قازاقتىڭ اتى عانا ەمەس, زاتى دا جوعالادى. رۋ-تايپالىق قۇرىلىم كوشپەلى قوعامعا بەيىمدەلگەن – وتە كۇردەلى جۇيە.
ودان كەيىن كوشپەلى قوعامنىڭ باستى بايلىعى – اۋىز ادەبيەتى, ياعني فولكلورى. اۋىز ادەبيەتى حالقىمىزدىڭ جادىن جويداسىز شىنىقتىردى. وتىرىقشى قوعامدا ليريكالىق پوەمالار سانى بەستەن اسپايدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا قازاق فولكلورىنىڭ ۇلكەن-كىشىلى 200 مىڭداي نۇسقاسى ساقتاۋلى تۇر. مۇنداي قازىنا-بايلىق وتىرىقشى قوعامدا جوق. مىنە, رۋحانيات قايدا جاتىر! بايلىق قايدا جاتىر!
كوشپەلى قوعام ەشقاشان ءبىر جاقتى بولماعان. ونىڭ تۇرمىستىق مادەني بولمىسىندا: مال شارۋاشىلىعى, ەگىنشىلىك, قالالاسۋ پروتسەسى, وقۋ-ءبىلىمى ءبارى بار تولىققاندى قوعام ول. وسىنىڭ ىشىندە جازۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ول شارۋاشىلىق نەمەسە قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, ەكونوميكالىق كورسەتكىش ەمەس, ول وركەنيەتتىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار كوشپەلى قوعام, ياعني ۇلى دالا تۇرعىندارى تابيعاتپەن تۇتاسىپ ءومىر سۇرگەن, ونىڭ جاراتىلىس زاڭدىلىعىن جاقسى مەڭگەرگەن. ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قامقورلىق تانىتقان. قىسقاسى تابيعاتتىڭ قاس-قاباعىن جازباي اڭدايتىن كەرەمەت سۇڭعىلا بولعان. سۇڭعىلالىق دەگەنىمىز – وقىمىستىلىق ەمەس, ول تابيعي تالانتتىلىقتىڭ قانمەن بەرىلەتىن تۇيسىك-تانىمنىڭ ەرەكشە قاسيەتى. ياعني ۇلىدالالىقتار ەۋروتسەنتريستەر ايتىپ جۇرگەندەي تەك قوي باققان ەل ەمەس, وي باققان, ءبىلىمنىڭ شىراعىن جاققان ەل.
تاعى ءبىر ەرەكشەلەپ ايتاتىن دۇنيە – كوشپەندى قوعامدا ادامي فاكتور ءبىرىنشى ورىندا. قازىرگى الەۋمەتتانۋشىلار ايتىپ جۇرگەن «ادام كاپيتالى» دەگەنىمىزدىڭ ءتۇپ-توركىنى وسى. ادام قادىرىنە اسا ماڭىز بەرىلگەندىكتەن كوشپەلى قازاق قوعامىندا ەشقاشان قۇل بولماعان. ياعني, ادام قۇقى تاپتالماعان. قوعامعا «وبال» دەيتىن ۇعىم تەرەڭ سىڭىرىلگەن. بۇل ۇعىم وتىرىقشىلاردا اتىمەن جوق. ايتا بەرسەك كوپ-اق, كوك ءشوپتى جۇلماعان, سۋعا تۇكىرمەگەن, قاجەتىنەن ارتىق اڭ اتپاعان, دۇنيە جيناماعان, ت.ب. ەگەر وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاي العاندا قازىرگىدەي ەكولوگيالىق ءھام رۋحاني زارداپقا ۇرىنباس ەدىك.
بىزدەگى ەڭ ۇلكەن قاتەلىك – وركەنيەت اتاۋلىنى وتىرىقشى قوعاممەن بايلانىستىرۋ ءداستۇرى سالتانات قۇرىپ كەلدى. وركەنيەت دەگەنىمىز نە؟ ول – مەملەكەت, ول – قالا, ول – جازۋ-سىزۋ, ول – رۋحانيات. وسى تورتەۋى وركەنيەت دەپ سانالدى. ال كوشپەلى قوعامنىڭ بولمىسى مۇنداعى ءتورت زاڭدىلىققا سىيمايدى. ويتكەنى كوشپەلى قوعامدا – مال شارۋاشىلىعى, سونىمەن بىرگە قالا دا, كەنت تە, ەگىنشىلىك تە جازۋ-سىزۋ ءبارى بولدى.
– ەلباسى ماقالاسىندا: «قازاقستان – كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى قاراشاڭىراعى دەپتى. وسى پايىمعا تۇركى-قىپشاقتانۋشى عالىم رەتىندە پىكىرىڭىز قانداي؟
– بۇل وتە دۇرىس پايىم. مىسالى, التايدان باستالعان كونە تۇركى ەتنوسىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسى ۇلى دالادا جۇرگىزىلىپ, ءVى عاسىردا قازاقستان اۋماعىندا العاشقى ەۋرازيالىق يمپەريا – تۇرىك قاعاناتى دۇنيەگە كەلدى. قاعاناتتىڭ شەكاراسى كەڭەيىپ, سولتۇستىك كاۆكاز بەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا دەيىن جەتتى, يران جانە ۆيزانتيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ورنادى. قاعاناتتىڭ ەڭ جوعارعى جەتىستىگى – كونە تۇركى جازۋىنىڭ كەڭ تارالۋى.
العاشقى ورتا عاسىردا حيجاز دالاسىندا كوشپەندى ارابتاردىڭ كۇشەيۋى سەبەبىنەن تۇركى قاعاناتى ىدىراپ, جاڭادان جەتى مەملەكەت تۋدى. ولار: باتىستا بۇلعار مەن حازارلار, قازىرگى قازاقستان جەرى ەرتىس بويىندا – كيمەك, سىر بويىندا – وعىزدار, جەتىسۋ جەرىندە – قارلىقتار مەملەكەت قۇردى. قالعان ەكەۋى: ەنەسەي بويىنداعى قىرعىزدار مەن موڭعول ءۇستىرتى وتۋكەن قويناۋىندا پايدا بولعان – ۇيعىر حاندىعى. بۇلاردىڭ بارلىعى بايىرعى تۇركى قاعاناتىنىڭ ەل باسقارۋ جۇيەسىن, شارۋاشىلىق مادەنيەتىن, ونەر-ءبىلىمىن, جازۋ-سىزۋىن بۇزباي دامىتتى. وسىلاي بۇگىنگى قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ تاريحي ۇدەرىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
ورتا عاسىردا الەمدە تۇركىلەردەي ءومىر سۇرۋگە ىنتالى, جىگەرلى حالىق بولماعان. قازىر ءبىز سول ىنتا مەن جىگەردىڭ نە ەكەنىن ۇمىتتىق. تۇركىلەردىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىنە وتىرىقشى قوعام وكىلدەرى تاڭداي قاعىپ تامساناتىن بولعان. پاسسيونارلىق دەگەنىمىز – ىنتا. مۇنى العاش بايقاعان ادام ل.گۋميلەۆ. عالىم ونى قالاي اڭعاردى دەسەك, ول كىسى مۇنى ۇلى دالا مادەنيەتىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىلدى. ءتىپتى باسقاسىن بىلاي قويعاندا اۋىلدا وسكەن, كوشپەلى تىرلىكتىڭ جۇقاناسىن كورگەن بالالار قالالىق قاتارلاستارىنا قاراعاندا ىنتالى, جىگەرلى, بىلۋگە, ۇيرەنۋگە قۇشتار. ءدال بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە عالامدىق باسەكەگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قازىرگى قازاققا الدىڭعى ورتا عاسىرداعىداي تۇركىلىك پاسسيونارلىق ىنتا كەرەك. سوندىقتان دا ەلباسى ماقالاسىندا: «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبانى قولعا الۋدىڭ قاجەتتىلىگى وتە ورىندى ايتىلعان جانە كەلەسى جىلى استانادا تۇركولوگتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋ شاراسى دا اسا قاجەت دۇنيە.
– بولات اعا, سوڭعى سۇراعىم ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان تاريحي پايىمداردى قوعامعا كىرىكتىرىپ, كوپشىلىك ساناسىنا ورنىقتىرۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار اتقارىلۋى ءتيىس؟ وسىعان نە ايتاسىز؟
– جالپى, مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزى ەكونوميكا ەمەس, رۋحانيات. رۋحانياتى باي, رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى. ياعني, ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتايدى. ەلباسى ماقالاسى قوعامدى وسىعان ۇندەپ, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋدىڭ جولىن نۇسقاپ تۇر. تاريحي سانا – بۇرىنعى ۇمىت بولعان قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ ارقىلى ىسكە اسادى. ءبىزدىڭ وتكەن تاريحتا ۇرپاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق, ءارى تاريحي-مادەني اسپەكتىلەرىمىز وتە باي. وسىنى الەم ءبىلۋى كەرەك, باسقالار مارتەبە تۇتۋى ءتيىس.
ءحىح عاسىردىڭ وزىندە كوشپەلى قوعامنىڭ تەڭدەسسىز بايلىعىنا نازار اۋدارعان عالىمدار بولدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – شوقان ءۋاليحانوۆ, ەكىنشى – اكادەميك بارتولد. بىراق بۇلاردىڭ ءىزىن, ءىلىمىن جالعاستىراتىن ادام بولمادى, ونىڭ بەرگى جاعىندا بۇل سالا جابىق تاقىرىپقا اينالدى دا مامان دايىندالمادى. سوندىقتان ەڭ اۋەلى كوشپەلى قوعامنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارىن زەرتتەيتىن جاس بۋىن ماماندار دايىنداۋىمىز كەرەك.
ودان كەيىن وتاندىق تاريحشىلار ادىستەمەلىك مەتودىن جاڭارتسىن. سەبەبى, جاڭا زەرتتەۋگە ەسكى مەتودولوگيا جارامسىز. ۇلى دالا ۇعىمىنا الەمدىك كوزقاراسپەن وتە بيىكتەن قاراۋىمىز كەرەك. شىعىستىڭ دانالىعى بار: «ادام قوعامعا پايداسى تيەتىن ىسپەن, ىلىممەن شۇعىلدانسىن» دەگەن. سول سياقتى ۇلى دالا تاريحىمەن شۇعىلدانعان ادامنىڭ قولىنان شىققان مۇراسى دالەلدى, وتە جاقسى عىلىمي تاسىلمەن جازىلۋى ءتيىس.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»