جەتىنشى ەسەپ:
سوعىم ءبولىسۋ جايى
قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك ءداستۇرى – قىسقى سوعىم مادەنيەتى. كەي جاعدايدا كوبىنەسە جاس وتباسىلار كۇزدىككە نەمەسە قىستىق سوعىمعا ءبىر قارا سويىپ, ورتاق تۇردە ءبولىسىپ الۋ وقيعاسى كوپتەپ كەزدەسەدى. ەگەر ەكى نەمەسە ءتورت وتباسى ءبىر قارانى بولىسسە كوپ قيىندىق تۋمايدى, سەبەبى جۇپ ساندى وتباسىلار ءۇشىن سوعىمدى جىلىكتەپ, سۇيەكتەپ, سۇرىپتاپ, تەڭدەي ەتىپ ءبولىپ الۋ قيىن ەمەس. ال سوعىم ءبولىسۋشى وتباسىلار سانى تاق بولسا شە؟ ياعني, ۇشەۋ نەمەسە بەسەۋ دەگەندەي. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ءۇش وتباسى ءبىر سوعىمدى تەڭدەي ءبولىپ الۋعا كەلىستى دەلىك. ولار ەشقانداي قۇرال پايدالانباي, ەشكىم رەنجىمەيتىندەي ەتىپ ءبىر قارانىڭ ەتىن قالاي تەپە-تەڭ ءبولىسىپ الۋعا بولادى؟
سەگىزىنشى ەسەپ:
ساندىق ىشىندەگى قۇمىرسقا مەن شىبىن
ۇزىندىعى a = 5 قارىس, بيىكتىگى b = 3 قارىس, ال ەنى c = 2 قارىس ساندىقتىڭ (قوراپتىڭ) جوعارعى قىسقا قىر-بۇرىشىنىڭ ءدال ورتاسىندا قۇمىرسقا وتىر. قۇمىرسقاعا قاراما-قارسى ساندىقتىڭ ءتۇپ قىرىنىڭ ءدال ورتاسىندا ولگەن شىبىن جاتىر. قۇمىرسقا قانداي جولمەن جۇرگەندە شىبىنعا تەز جەتەدى؟
توعىزىنشى ەسەپ:
قالىمبەتتىڭ قالىڭ تولەۋى
ارال وڭىرىندە قالىمبەت اتتى سال جىگىت قاسەن دەگەن بايدىڭ قىزىنا عاشىق بولىپ ءسوز سالادى. قاسەن باي: «قالىمبەتكە قارسىلىعىم جوق, قىزدىڭ قىرىق توعىزىن اكەلسىن دە باتاسىن السىن. قىرىق توعىزدىڭ باسى تۇگەل بولسا, بىزدەن قارسىلىق بولمايدى» دەپتى.
كوڭىلى قىزعا قاتتى اۋعان قالىمبەت ناعاشىلارىنان قارىز سۇراپ, ءوتىنىش جاسايدى. سوندا ناعاشىسى: «ناعىز جۇرتىم – ناعاشىم دەپ كەلگەندە بەتىڭ قايتپاسىن, 49-دىڭ جارتىسىنان اسىرىپ بەرەيىن» دەپ 25 جىلقى بەرىپتى. سودان ءوز جۇرتىنا كەلىپ قارىزعا مال سۇراسا, باقۋاتتى اتالاس اعايىنى: «ناعاشىدان كەم بەرسەم − تۋىستىعىما سىن» دەپ ول دا 25 جىلقى بەرەدى.
كوڭىلى الىپ-ۇشىپ قالىمبەت: «قالىڭدىعىما 49 از, 50 بولسىن بەرەرىم» دەپتى. ەر كوڭىل ازاماتقا ريزا بولعان قاسەن: «مەن ريزامىن. قىزىمدى دا, باتامدى دا بەردىم. جىلقىلاردىڭ ىشىنەن 5-ءۋىن تاڭداپ ال, مىنگىزگەنىم بولسىن», دەپ كەڭپەيىلدىك جاساپتى.
قالىڭدىعىن الىپ, كوڭىلى ءوسىپ كەلە جاتقان قالىمبەتكە ءبىر دوسى جولىعىپ: ء«بىر توعىزىم بار ەدى قارىزعا, التاۋىن تاپتىم, ۇشەۋى جەتپەي تۇر, ءۇش جىلقىڭدى بەرگىڭ ماعان» دەپ قيىلا ءوتىنىش جاساعاندا, ءوز باسىنان وتكەن جاعدايدى جەتە تۇسىنگەن قالىمبەت دوسىنا ءۇش اتىن بەرىپ جىبەرىپتى.
جولاي ناعاشىسىنا سوققان قالىمبەت قارىزىمنان قۇتىلا بەرەيىن دەپ ءبىر باس جىلقى قايتارىپتى. قالعان ءبىر اتتى اتالاس اعايىنا بەرىپتى. سونىمەن قالىمبەت ناعاشىسى مەن اعايىنىنا 24 باستان 48 باس قارىز. وعان دوسىنا بەرگەن ءۇش باستى قوسساڭىز, بارلىعى 51 باس بولدى. سوندا ءبىر باس جىلقى قايدان پايدا بولدى؟
« ۇلى دالانىڭ بايىرعى 100 كونە ەسەبى» كىتابىنان دايىنداعان
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»