ديقاندار نەگە باسقا داقىلدى تاڭداۋدا؟

كولەمىن ەمەس, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى 

شارۋالاردىڭ «اق التىنعا» دەگەن كوزقاراسىن بىلمەك ماقساتتا ماقتانى مول جينايتىن اۋدانداردى ارالاپ قايتقان ەدىك. ماقتا القاپتارىنىڭ كولەمى سوڭعى جىلدارى قىسقارا تۇسكەنى راس. ەسەسىنە از جەردەن كوپ ءونىم الۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. ياعني جىل سايىن جينالاتىن ماقتا كولەمى ازايعان جوق. تۇركىستان وبلىسى بويىنشا وتكەن جىلى 134,5 مىڭ گەكتار القاپقا ماقتا داقىلى ەگىلىپ, 330,5 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا جينالعان بولاتىن. ال بيىل 132,7 مىڭ گەكتارعا ەگىلىپ, 332 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا جيناۋ جوسپارلانعان.

وبلىس بويىنشا جينالعان ءشيتتى ماقتانى العاشقى وڭدەۋدەن وتكىزەتىن 23 ليتسەنزيالانعان ماقتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ 304 ماقتا قابىلداۋ بەكەتتەرى بار. نەگىزىنەن وڭدەلگەن ماقتا تالشىعىنىڭ 85-90 پايىزى رەسەي, بەلورۋسسيا, لاتۆيا, ليتۆا مەن قىتاي ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. ماقتالى اۋداندار بيىل مول ءونىم الدى. مىسالى, جەتىساي اۋدانىندا 120 مىڭ توننا ماقتا جينالعان. ونىمدىلىك ورتا ەسەپپەن گەكتارىنان 25 تسەنتنەردەن تۇسكەن. اۋداندا ماقتا تەرۋ ناۋقانى ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ كوبەيۋ جاعىنا وزگەرەتىنى انىق. ايتا كەتەيىك, بيىل جەتىساي اۋدانىندا 48226 گەكتارعا ماقتا ءدانى سەبىلگەن.

تۇسىمدىلىگى جاعىنان ج.ەراليەۆ اۋىل وكرۋگىندە شار­ۋالار ماقتانىڭ ءار گەكتارىنان ورتاشا ەسەپپەن 29 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ وزىق شىعىپ وتىر. ال اۋدان بويىنشا قاراقاي اۋىل وكرۋگىنىڭ ماقتاشىلارى ەڭ كوپ ءونىم العان. مۇنداعى شارۋالار 14 198 توننا, جىلىسۋ اۋىلدىق وكرۋگى 13 783 توننا, اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگى 13 502 توننا «اق التىن» جيناپ ۇلگەرگەن. اۋدان اكىمى جامانتاي بەيسەنباەۆتىڭ اي­تۋىنشا, بيىل ماقتادان سوڭعى 10 جىلدا الىنباعان ءونىم جينالىپتى. ءيا, ماقتا القابىنىڭ كولەمى ازايۋدا. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى ءبىر گەكتارعا كەتەتىن شىعىنعا بايلانىستى. مىسالى, كوكونىستىڭ 

1 گەكتارىنان 1 ملن تەڭگەگە دەيىن پايدا تابۋعا بولادى. ال ماقتادا بۇل 300-350 مىڭ تەڭگەدەن اسپاي تۇر. ماقتاعا كەتەتىن شىعىن كوبەيىپ, بەرىلەتىن سۋبسيديا كولەمى ازايۋدا. ياعني ديقاندار پاي­دانى كوبىرەك اكەلەتىن داقىل­دارعا اۋىسۋدا. «بيىل ماقتا كۇتىمى بويىنشا ءار ايدا سەمي­نار وتكىزىلىپ, شارۋالارعا عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جاسا­عان اقپاراتتىق كىتاپشالار تاراتتىق. زيانكەستەرمەن كۇ­رەس­تە نەگىزىنەن بيولوگيالىق ءتا­سىل قولدانىلدى. سۋدان دا تاپ­شى­لىق بولعان جوق. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءونىم مول الىندى. ماقتانىڭ كولەمى ازايعانىمەن ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, بۇگىنگى دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرامىز. ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ شارۋالارعا پايدا اكەلەدى.

بىرتىندەپ باسقا داقىلدارعا كوشۋ دە كوزدەلۋدە. بيىل شا­رۋالار اراسىندا قاۋىن-قاربىزدان گەكتارىنا 2-3 ملن تەڭگە پايدا تاپقاندار بار. سونىمەن قاتار ءبىر جەردەن ەكى ءونىم الاتىندار, ياعني اقپان-ءساۋىر ايلارىندا ورام­جاپىراق ەگىپ, جيناعان سوڭ ورنىنا ماقتا ەگەتىندەر از ەمەس», دەيدى اۋدان اكىمى.

مەليوراتيۆتىك جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اۋداندا جىلدان-جىلعا جەر ونىمدىلىگى ارتىپ كەلەدى. جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى پۋيد جوبالارى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونداي-اق اۋدان اۋماعىندا 210 درەناج قالپىنا كەلتىرىلۋدە. جەر ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن درەناج 3-4 جىلدان كەيىن ناتيجەسىن بەرە باستايدى ەكەن. مىسالى, جىلىسۋ اۋىلىندا بۇرىن ماقتا گەكتارىنان 15-20 تسەنتنەردەن اسپاعان, بۇل كورسەتكىش قازىر 35-40 تسەنتنەرگە دەيىن جەتىپتى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, وندىرىلگەن ءونىمدى تەرەڭ وڭدەۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىس اتقارىلۋدا. دە­گەن­مەن تەمىرجول, اۋەجايدىڭ جوقتىعى, وبلىس ورتالىعىنىڭ الىستىعى سەبەبىنەن دە اۋدانعا ينۆەستورلاردىڭ كەلۋى قيىن. سونداي-اق قاجەتتى ەلەكتر قۋا­تى­نىڭ جارتى بولىگىن وزبەكستاننان الاتىن اۋداندا جارىق تا, گاز دا قىمبات. 

اۋدان ورتالىعى قايتادان مىر­زاكەنت بولىپ, بۇرىنعى تاريحي قالپىنا كەلتىرىلگەن ماق­تاارال اۋدانى العاشقى قيىن­دىقتاردى باستان وتكەرۋدە. مى­سالى, ماقتاارالدىڭ اتى قال­عانىمەن زاتى جوق. تۋرا ماعى­نا­سىندا ايتقاندا زاتىنىڭ بارلىعى جەتىسايدا قالعان. بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىكتى اكىمدىك بۇرىنعى اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ توزعان عيماراتىن جوندەۋدەن وتكىزۋدە. اۋدان اكىمى باقىت اسانوۆتىڭ ايتۋىن­شا, جاڭا اكىمشىلىك ورتا­لىق مىرزاكەنت كەنتىندە جانە بارلىق ەلدى مەكەندە ابات­تاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىل­مەك. كارىز جۇيەسىن ەن­گىزىپ, كوپ­قاباتتى ۇيلەر سالۋ دا ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا. اۋدان ورتالىعى مىرزاكەنتتە 14,5 مىڭ, اتاكەنتتە 20 مىڭ ادام تۇ­رادى. وسى ءىرى ەكى ەلدى مە­كەندە 250 ورىندىق ەمحانا سا­لىنۋدا. جالپى, جەر كولەمى 80 970 گەكتاردى قۇرايتىن جاڭا اۋ­داندا 131 مىڭ 781 حالىق تۇ­رادى.

بۇگىندە جاڭادان قۇرىلعان ماقتاارال اۋدانىنىڭ دامۋ كونتسەپتسياسى ازىرلەنۋ ۇستىندە. «ماقتا قالدىقسىز ءونىم. بارلىق ۋاقىتتا وعان سۇرانىس بولادى. سوندىقتان «اق التىننىڭ» ونىمدىلىگىن گەكتارىنا 35-40 تسەنت­نەرگە ارتتىرۋ قاجەت. سون­دا ماقتاشارۋاشىلىقتارى ۇتىل­مايدى. شارۋاشىلىقتاردى ماق­تا زاۋىتتارىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ كەرەك. ماقتانى وڭدەپ, تالشىق رەتىندە دايىن­داعان ءتيىمدى. وعان ماقتا زاۋىت­تارىنىڭ مۇمكىندىگى جەتەدى. بۇگىندە سىرتتان كەلگەن كومپانيالار ماقتانى شيكىزات كۇيىندە زاۋىتپەن كەلىسىپ, ساتىپ الىپ جاتىر. وبلىس بويىنشا ماقتا شيكىزاتىنىڭ 70 پا­يىزدان استامى ماقتاارال جانە جەتىساي اۋداندارىنا تيەسىلى بولعانىمەن, وڭىردە شيكىزاتتى ءارى قاراي دايىن ونىمگە اينالدىراتىن كاسىپورىندار جوقتىڭ قاسى. ماقتاارالدا شىعاتىن ماقتانىڭ باسىم بولىگى شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتالادى.

ال سول ماقتادان 800 ءتۇرلى دايىن ءونىم جاساۋعا بولادى ەكەن. سوندىقتان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە دايىن ءونىم جاساۋدى جانە ونى ەكسپورتقا شىعارۋدى دامىتامىز. وسى ماقساتتا «ايبەك» شارۋا قو­جا­لىعى مەديتسينالىق ماقتا ونىم­دەرىنىڭ ءوندىرىسى جوباسىن قولعا الدى. سونداي-اق ۇساق شارۋا­شى­ل­ىقتاردىڭ بىرىگىپ, ىرىلەنۋى دە ماڭىزدى. اۋدان كولەمىندە 7 مىڭنان استام ۇساق شارۋا­شىلىق بار. ولاردىڭ ىرىلەنىپ, كووپەراتسياعا اينالۋىنا قارجى قاجەت», دەيدى اۋدان اكىمى.

اۋداندا 9 ايدا 4 مەكتەپ ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن. رەس­پۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ديحان ەلدى مەكەنىندەگى قاجىمۇقان اتىن­داعى 600 وقۋشىعا ار­نالعان مەكتەپ جىل سوڭىنا دەيىن تاپ­سىرىلماق. تۇركىستان وبلى­سىن­ىڭ ەڭ قيىر وڭتۇستىك نۇكتەسىندەگى ماقتاارال اۋدانى 90 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىر.

ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەر اقتالا ما؟

جەتىساي جانە ماقتاارال اۋداندارىمەن سالىستىرعاندا كورشىلەس دەرلىك شاردارا مەن كەلەس اۋداندارىندا ماقتا القابى كوپ قىسقارعان. بۇل اۋدانداردا نەگىزىنەن باسقا داقىلدارعا باسىمدىق بەرىلۋدە. ماقتالى اۋداندارداعى ديقانداردىڭ ەگىنشىلىكتى ءناسىپ كورىپ وتىرعان ءوڭىر تاعى بىرەر جىلدا ماقتا ەگۋدەن باس تارتۋى مۇمكىن دەگەن ماعىناداعى پىكىرىنىڭ نەگىزى دە وسىنداي جايتتەردەن تۋىنداسا كەرەك. ءيا, «اق التىن» توڭىرەگىندە ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىل دە, كوپ تەر توگۋدى قاجەت ەتەتىن قيىندىعى دا جوق ەمەس. جاز مەزگىلىنىڭ العاشقى ايى باستالىسىمەن شارۋالار قولدارىنا كەتپەن الىپ, جاپپاي ماقتا القابىن زيانكەس شوپتەردەن تازالاۋعا كىرىسەدى. ءبىر ماۋسىمدا 3 قايتارا شابىق شابىلۋى مۇمكىن. ءتۇرلى زيانكەس جاندىكتەن قورعانۋ, ۋاقىتىندا سۋارۋ دا شار­ۋالار ءۇشىن وڭايعا سوقپايتىن ءىس.

كوپتەگەن ديقاندار مەملەكەتتىك سۋبسيديانى ازسىنادى. ماقتا جينايتىن ارنايى كومبايندار تاپشى. جيناعان ونىمدەرىنىڭ 20-25 پايىزىن ماقتا قابىلداۋ پۋنكتتەرى شىعىن رەتىندە قىس­قارتىپ تاستايتىنىن ايتۋشىلار دا بار. ال قول كۇشى تىپتەن تاپشى. وسىنداي دەرەكتەردى العا تارتقان ديقاندار ماقتا ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەر­دى اقتامايتىنىن ايتادى. ماق­تا 200-500 گەكتار جەرى بار شا­رۋا­شىلىقتار ءۇشىن تابىس اكەلەر, ال 5-6 سوتىق جەرى بار شارۋا ءۇشىن ەداۋىر سالماق. سول سەبەپتى شارۋا يەلىگىندەگى جەردى باسقا ماقساتقا جۇمسايدى نەمەسە جالعا بەرەدى. جۋىپ-تازالاۋمەن عانا اينالىساتىن ماقتا زاۋىتتارى تەرەڭ وڭدەۋگە قاۋقارسىز.

جالپى ەكى اۋ­داندا 14 ماقتا زاۋىتى بار بول­سا, ونىڭ 13-ءى جەكەمەنشىك يەلى­گىندە. زاۋىتتاردىڭ 5-ەۋى ماق­تا­ارال, 7-ەۋى جەتىساي اۋدانىن­دا ورنالاسقان. ايتپاقشى, قۋات­تى­لىعى 60 مىڭ توننا ماقتا شيكى­زاتىن تازا­لايتىن زاۋىتتى اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى اۋكتسيون ارقى­لى ساتقان. الايدا ساتىپ ال­عان كاسىپكەرلەر جۇمىسىن دۇرىس جۇرگىزە الماي, بانكروتقا ۇشى­رات­قاندىقتان توقتاپ تۇر.

مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ماقتا تال­شىعىن ەكسپورتقا شىعارىپ, ساتۋ­دان قىرۋار قارجى تۇسەدى. ون­دىرىلگەن ماقتا تالشىعى تەرەڭ وڭ­دەلىپ, دايىن بۇيىم رەتىندە سا­تىلسا, بۇل قارجى ماقتانى شي­كىزات كۇيىندە ساتقاننان 7 ەسە ۇل­عايادى. ال وندىرىلگەن ماقتا تال­شىعىن تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ بارى­سىندا 1 مىڭ توننا تالشىق 100-110 قوسىمشا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. قازاق ماقتاشارۋاشىلىعى عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عا­لىمدارى بۇگىندە جوعارى ءونىم بەرەتىن شەتەلدىك جاڭا ماقتا سۇ­رىپتارىن شىعارۋ ءۇشىن ىزدەنىس ۇس­تىندە. عالىمدار, سونداي-اق ال­داعى ۋاقىتتا وبلىس بويىنشا ماق­تا ونىمدىلىگىن گەكتارىنا 30 تسەنت­­نەرگە دەيىن جەتكىزۋگە كۇش سا­لىپ, ءوڭىر برەندىنە اينالعان «اق ال­تىن­نىڭ» بەرەكەسىن ارت­تى­رۋعا جۇ­مىلا كىرىسۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

عالىمجان ەلشىباي,

«ەگەمەن قازاقستان»

تۇركىستان وبلىسى