بۇل نە دەگەن بىتپەيتىن توناۋ؟! ءتايت دەپ توقتاۋ سالار, جۇگەنسىزدىكتى تىيار جان تابىلا ما, تابىلماي ما؟ توناۋ دەگەندە, ەلىمىزدىڭ اسا باي مادەني قۇندىلىعى سانالاتىن قورىمداردىڭ – تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا, كوز الدىمىزدا, توقتاۋسىز, بەي-بەرەكەت تونالىپ جاتقانىن ايتىپ وتىرمىز.
سولقىلداق زاڭدار سورلاتىپ وتىر
«التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايار» دەيدى. پەرىشتەدەن ساداعا كەتكىر-اي! پەرىشتە التىندى نە قىلسىن, ءوزىنىڭ كورسەقىزار سۇمدىعىن قوستاعالى ايتقانى» دەيدى ۇلى اباي ءوزىنىڭ جيىرما توعىزىنشى قارا سوزىندە. پەرىشتە تۋرالى, التىن تۋرالى بەكەرگە ءسوز قوزعاپ وتىرعان جوقپىز. ويتكەنى قورعانسىز قالعان قورىمداردى توناۋدىڭ ءتۇپ توركىنى تىكەلەي التىنعا قاتىستى ەكەنىن ءىشىڭىز سەزىپ وتىرعان بولار؟ ءيا, ءبارىنىڭ كوكەيىن تەسكەنى – التىن. التىن بۇيىمدار.
ەلىمىزدىڭ ارحەولوگتەرى مەن تاريحشىلارىنىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز, بۇرىنعى-سوڭعى زامانداعى قورىم توناۋشىلاردى قىزىقتىرعانى, ءالى دە قىزىقتىرىپ جۇرگەنى – نەگىزىنەن قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭىنداعى, ساق ءداۋىرى, كونە تۇركى ءداۋىرى كەزەڭىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى. ءبىر قىزىعى, قىزىعى ەمەس-اۋ وكىنىشتىسى, قورىمداردىڭ تونالۋىن بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپ قاراۋعا بولاتىن سەكىلدى.
اۋەلگى كەزەڭ – قورىمداردىڭ ءوز زامانىندا, ناقتىراق ايتساق ءبىر حالىقتىڭ ورنىنا ءبىر حالىق كەلگەن كەزدە تونالۋى دەر ەدىك.
«كەزىندە ساق تايپالارى پاتشالارىن «التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەپ» جەرلەيتىنىن ساقتارمەن بىرگە ءومىر سۇرگەن, كەيىن ىلە-شالا تاريحي ارەنادا بولعان عۇندار, ۇيسىندەر, قاڭلىلار, كونە تۇركىلەر بارلىعى جاقسى بىلگەن», دەپ ەدى ءبىر سۇحباتىندا زايسان اۋدانىنداعى شىلىكتى جازىعىنان «التىن ادام» تاپقان بەلگىلى ارحەولوگ ابدەش تولەۋباەۆ. بۇل كەزەڭدى تۇسىندىرۋگە عالىمنىڭ وسى ءسوزى جەتكىلىكتى سەكىلدى.
ەكىنشى كەزەڭ – قورىمداردىڭ اياۋسىز تونالعانى, ارۋاقتاردىڭ قورلانعانى دەسەك تە بولادى – ءى پەتر زامانى. ارقايسىسىندا 300-400 ادامنان بولعان 30-40 جاساقتىڭ قازاق-قىرعىز دالاسىن تۇگەل شارلاپ, ات اياعى جەتكەن جەردەگى قورىمداردى تۇك قالدىرماي توناپ, تابىلعان التىن بۇيىمداردى – قۇندى جادىگەرلەردى پاتشاعا جەتكىزگەنى بەلگىلى. رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ەرميتاجداعى − ءى پەتردىڭ كوللەكتسياسى دەگەن زالداعى 2 ميلليون جادىگەردىڭ شىعىس قازاقستاننان بارعاندىعى بۇعان دەيىن ايتىلىپ, جازىلدى. ال ەرميتاجدىڭ جەرتولەسىندە قانشاما قۇپيانى بۇگىپ, سارى مايداي ساقتالىپ جاتقاندارى قانشاما؟!
ءۇشىنشى كەزەڭدى حح عاسىرداعى س.سوروكين, س.چەرنيكوۆ سەكىلدى رەسەيلىك ارحەولوگتەردىڭ قازاق دالاسىنداعى قورعانداردى تاۋىپ, اشىپ, زەرتتەۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى.
توناۋشىلاردىڭ ءتورتىنشى كەزەڭى, ياعني سىزبەن, بىزبەن بىرگە ءبىر ەلدىڭ سۋىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتىپ جۇرگەن – التىندى كورىپ, جولدان تايعان, تامىرلى تاريحىڭدى تارك, مايەكتى مادەنيەتىڭدى مانسۇق ەتكەن, قازىناعا قۇنىققان زامانداستارىمىز.
بۇگىندە وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قۇندى جادىگەر شىققان ەلەكە سازى اۋماعى كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىلۋدە. بۇل ارينە قۋانتادى. دەسەك تە كۇزەتىلمەي, قاراۋسىز جاتقانى قانشاما؟!
«زاڭدا ەسكەرتكىشتەردى توناۋ قىلمىس بولىپ سانالادى دەپ جازىلعان. بىراق ناقتى تەتىكتەرى قاراستىرىلماعان. ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن سويلەسكەنىمىزدە, ولار: «توناۋشىلاردىڭ ۇستىنەن تۇسكەننىڭ وزىندە ولاردى مويىنداتۋ قيىن. «توپىراق الىپ جاتىرمىز, بىردەڭە قازىپ جاتىرمىز» دەيدى. تاۋىپ العان زاتتارىن «شۇڭقىر نەمەسە قۇدىق قازىپ جاتىر ەدىم. سول كەزدە تاۋىپ الدىم» دەي سالادى» دەيدى. الىسقا بارماي-اق كورشىلەس رەسەيدى الايىق. ول جاقتا مەتالىزدەگىشپەن جۇرەتىندەرگە, توناۋشىلارعا زاڭدى قاتايتتى. كۇرەك-سايمانمەن, قازۋ قۇرالدارىمەن جۇرگەن ادامدار تەكسەرىلەدى. مەتالىزدەگىش قۇرالدى ۇستاۋعا زاڭمەن تىيىم سالدى. ونى ۇستاۋ ءۇشىن ارنايى ليتسەنزيا الاتىن بولدى. قارۋ سەكىلدى تىركەۋدە تۇرادى. رەسەيدە درون ۇشىرۋدىڭ ءوزى دە زاڭمەن قاتاڭداتىلعان. ول دا تىركەۋدە. كورشى ەلدە 100 جىلدان اسقان كونە زاتتى قولدا ۇستاۋ دا قىلمىس بولىپ سانالادى. مۋزەيگە وتكىزۋگە مىندەتتى. بىزگە دە وسىنداي زاڭ كەرەك», دەيدى 2016 جىلى تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازى جايلاۋىنداعى قورعانداردى تاۋىپ, انىقتاپ, عىلىمي اينالىمعا تۇسىرگەن جاس ارحەولوگ ەردەن ورالباي.
ەكى ايدا 170 قورىمدى قوپارىپ تاستاعان
«قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەگەندەي, بىزدەگى قورىمداردىڭ اشىق-شاشىق جاتقاندىعىن بىلگەندىكتەن بە, الدە ءوز ەلدەرىندەگى زاڭنىڭ قاتالدىعىنان با, سوڭعى كەزدەرى رەسەي مەن قىرعىزستان ازاماتتارىنىڭ مەتالىزدەگىشىن ارقالاپ, قازاق جەرىنە كەلەتىندىگى جايىندا ايتىلىپ ءجۇر. وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا وڭىرىمىزدە قورىمداردى توناۋمەن شۇعىلداناتىن ادامداردىڭ قانشاسى جازاعا تارتىلعانىن, ولارعا قانداي شارا قولدانىلعانىن بىلەيىك دەپ وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنە حابارلاسقانىمىزدا ءجوندى مالىمەت الا المادىق. «قورىم توناۋشىلار تۋرالى جەكە, ارنايى مالىمەتتەر جوق. توناۋعا قاتىستى مىڭداعان ماتەريالدى قوپارىپ قاراۋ كەرەك. كوپ جۇمىس», دەپ قىسقا قايىردى. وسىنىڭ ءوزى قۇقىق قورعاۋ سالاسى وكىلدەرىنىڭ مادەني مۇرالارىمىزدى قورعاۋعا قانشالىقتى نيەتتى, قانشالىقتى نيەتسىز ەكەندىگىن ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا؟ وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا قاراستى تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى تالعات سۇلەيمەنوۆكە جولداعان حاتىمىزعا بەرگەن جاۋابىندا 2016 جىلى تارباعاتاي اۋدانىندا ورنالاسقان ەلەكە سازى جايلاۋىنداعى ءبىر قورعاندى زاڭسىز توناۋ فاكتىسى تىركەلىپ, باسقارما جەدەل تۇردە كوميسسيا قۇرىپ, وسى فاكتىگە بايلانىستى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ءىىب قىلمىستىق ءىس قوزعاعانىمەن, توناۋشىلاردىڭ تابىلماعانىن جازىپتى. كوردىڭىزدەر مە؟ ەسىكتىڭ قۇلپىن بۇزعانداردى, ۇيگە ۇرلىققا تۇسكەندەردى اتتاپ باستىرماي ۇستايمىز. كولىكتىڭ جىلدامدىعىن اسىرعانداردى قاپى جىبەرمەيمىز. ال كەشەگى ەستە جوق ەسكى زاماندا ەلىمىزگە, جەرىمىزگە قورعان بولعان بابالارىمىزدىڭ مۇردەلەرى اشىلىپ, قورىمدارى شاشىلىپ جاتسا دا, قورعاي الماي قور بولىپ وتىرعان ءتۇرىمىز مىناۋ.
التىن شىققان جەردى بەلدەن ەمەس, باستان اسىرا قازىپ جۇرگەن ۇلكەندى-كىشىلى, كاسىبيى بار, كاسىبي ەمەسى بار ارحەولوگتەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى تەك «التىن ادام» تابۋدى ماقسات ەتەتىن سەكىلدى. «التىن ادام» تاپپاسا كۇنى قاراڭ, ەڭبەگى ەش بولاتىنداي. قۇداي-اۋ, دالادا جاتقان «التىن ادام» بار ما؟! التىننىڭ قۇنى, «التىن ادامنىڭ» قادىرى ازدىعىندا, دارالىعىندا ەمەس پە؟ مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشى, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بۇرىن تەك ءبىر جەردەن عانا بەلگىلى ءبىر ادامعا ليتسەنزيا, ياعني رۇقسات بەرىلسە, قازىر جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان ادامعا بەرىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. ارحەولوگ رەتىندە 5 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلىڭ بولسا بولدى. بۇرقىراتىپ قازا بەر.
«مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ليتسەنزيانى وڭدى-سولدى بەرە بەرەتىن بولدى. كەزىندە الماتىداعى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىندا عانا ليتسەنزيا بولاتىن. ينستيتۋت ءبارىن ۇيلەستىرىپ, رۇقسات قاعازىن بەرىپ وتىراتىن. ارحەولوگ وزىنە مىندەتتەمە الاتىن, قازبا جۇمىسىنىڭ ەسەبىن بەرەتىن. ال قازىر ەشكىم ەسەپ بەرمەيدى. كەيبىر ارحەولوگتەر عىلىمي ماقالا جازسا جازدى. جازباسا, ول دا جوق. ارحەولوگتەر تاپسىرىس بەرۋشىگە عانا ەسەپ بەرەدى. ول جەكە تۇلعا نەمەسە جەكە كومپانيا بولۋى مۇمكىن. بۇگىندە ءبىر وكىنىشتىسى, قازبا جۇمىستارىمەن كاسىبي ارحەولوگتەر دە, ارحەولوگياعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ادامدار دا اينالىسىپ ءجۇر. قازبا جۇمىستارىمەن شۇعىلداناتىن كەيبىر جشس-لار ءوز عيماراتتارىن مۋزەي سەكىلدى جاساپ قويعان. تابىلعان زاتتارىن ەشقايدا وتكىزبەيدى. 2016 جىلى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ەكسپەديتسيادان تابىلعان زاتتار وتكىزىلۋى كەرەك دەگەن بۇيرىعى شىققان. ونى ورىنداپ جاتقاندار نەكەن-ساياق. تاعى ءبىر ەسكەرەر دۇنيە, ءار قورعاننىڭ, قونىستار مەن قالالاردىڭ قازۋ مەتوديكاسى بار. تەحنيكا قولداناتىنى بار, قولدانبايتىنى بار. توپىراعى كوپ قورىمدارعا تەحنيكانى مۇلدە قولدانۋعا بولمايدى. الماتى وبلىسىندا ەكى ايدا 170 قورعان قازعان ءبىر كومپانيانى بىلەمىن. توناۋشىلار دا ءبۇيتىپ قازبايتىن شىعار. ەستىگەندە تالىپ قالا جازدادىم. ارحەولوگ ەمەس, توناۋشى عوي بۇلار. سوندىقتان زاڭدى كۇشەيتىپ, وسىنىڭ ءبارىن رەتكە كەلتىرمەسە بولمايدى», دەيدى جانى كۇيگەن ارحەولوگ ەردەن ورالباي.
وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا قاراستى تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى تالعات سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە شىعىس قازاقستاندا جەرگىلىكتى ماڭىزداعى 319, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەكى ارحەولوگيا ەسكەرتكىشى بار ەكەن. 147 ارحەولوگيا ەسكەرتكىشى الدىن الا ەسەپكە الۋ تىزىمىنە ەنگىزىلىپتى. مەكەمە باسشىسى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ارحەولوگيا ەسكەرتكىشتەرىنە 2009 جىلى قورعاۋ تاقتالارى ورناتىلعانىن, الايدا تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ سالدارىنان كەيبىر قورعاۋ تاقتالارى ب ۇلىنگەندىكتەن, الداعى ۋاقىتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا قورعاۋ تاقتالارىن جاساپ-ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى. دەسەك تە ارحەولوگ ە.ورالباي وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر تولىق تىزىمگە الىنباعانىن, كەزەڭدەرى انىقتالعان ارنايى جيناقتىڭ شىعارىلماي وتىرعاندىعىن, بۇل شارۋا ايماق باسشىسى د.احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «شىعىس قازاقستاندا ارحەولوگيانى دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسسا, سونىمەن قاتار تەك قورىمداردى قازۋعا عانا ەمەس, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋعا, ەسەپكە الۋعا, مونيتورينگ جاساۋعا دا كوڭىل بولىنسە دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى