قازاق تىلىندە تەرمينولوگيا, تەرمين شىعارماشىلىعى, تەرمينجاسام – قاي كەزدە دە وزەكتىلىگىن جوعالتپايتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. اسىرەسە وسى سالا بويىنشا ىزدەنىستەر توقسانىنشى جىلداردان كەيىن كۇرت جانداندى. ماماندار دا, جالپى قالام ۇستاعان جازارمان قاۋىم دا بۇل ۇردىستەن تىس قالمادى. بۇل ارينە زاڭدى ءۇردىس.
ءتىل جاندى قۇبىلىس ءارى جالپى حالىقتىڭ قازىناسى بولعاندىقتان, ونىڭ زامانمەن ىلەسە, كەيدە ىلگەرى ءجۇرىپ دامىپ وتىرۋى قالىپتى دا قاجەتتى ۇدەرىس. دەگەنمەن, تەك مامانداردىڭ عانا ارالاسۋىن, عالىمداردىڭ عانا ىجداعاتىن قاجەت ەتەتىن تىلدىك قاباتتار دا بار. ول ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان – تەرمينولوگيا ماسەلەسى. ويتكەنى ەرىنبەگەن ادامنىڭ بارلىعى جاپپاي تەرمينشى بولىپ كەتكەن قازىرگى كەزەڭدە شەت تىلدەردەن ەنگەن تەرميندەردىڭ كەيدە جارىسپالى بالامالارىنىڭ قاپتاپ كەتۋى, ءتىپتى اراگىدىك وقشىرايعان رابايسىز اتاۋلاردىڭ پايدا بولۋى, ولاردىڭ ءتىلىمىزدى بايىتۋدان گورى كەسكىنىن كەتىرىپ, جاداعايلاندىرىپ تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس.
سوندىقتان دا بولار, بۇل ماسەلەنى ەلباسىنىڭ ءوزى دە بىرنەشە رەت تىلگە تيەك ەتتى. بۇعان اسا بايىپپەن, عىلىمي دالدىكپەن قاراۋدى ۇسىندى. وسىنى ەستىپ العان كەيبىر ناۋقانشىل اتقامىنەرلەر ەلباسى ەسكەرتۋىنىڭ بايىبىنا بارماي ونى ۇشقارى ءتۇسىنىپ, «حالىقارالىق تەرميندەردى مۇلدەم قازاق تىلىنە اۋدارۋعا بولمايدى, ولاردى سول قالپىنشا وزگەرتپەي الۋ كەرەك» دەپ اتتانعا ايعاي قوسىپ داۋرىعىپ الا جونەلدى. البەتتە, بۇنداي ۇشقارىلىق بىرجاقتىلىققا ۇرىندىراتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان اسىعىستىققا جول بەرمەي, ءاربىر دۇنيەنى سالماقتاپ, بايىپتاپ بارىپ, ىسكە كىرىسكەن ءجون.
سونىمەن قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى ءورىسى قايتسە كەڭەيەدى؟
ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ باستى كەپىلى – ونىڭ عىلىم تىلىنە اينالۋى. عىلىم ءتىلىنىڭ تىرەگى – تەرمينولوگيا. ۇلتتىق تەرمينولوگيا وركەندەمەي, ۇلت ءتىلىنىڭ دە ءورىس جايا قويۋى نەعايبىل. سوندىقتان ءتىلىن عۇمىرلى, ەلدىگىن تۇعىرلى ەتۋدى كوزدەگەن ۇلت بۇل ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, ۇنەمى نازارىندا ۇستايدى.
قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مىناداي ءۇش نەگىزگى كوزى مەن ءورىسى بار:
- ورتا مەكتەپتەردەگى, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى بۇكىل پاندەر مەن ماماندىقتار بويىنشا وقۋ قۇرالدارىن قازاق تىلىندە شىعارۋ جانە ونىڭ قازاق تىلىندە وقىتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
- عىلىمنىڭ بارشا سالاسى بويىنشا قازاق تىلىندە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ;
- عىلىمي ادەبيەتتەردى شەت تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ.
وسىندا اتالعان عىلىم ءتىلىنىڭ ءبىرىنشى كوزىنە كەلسەك, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپقان. مەكتەپ پاندەرىنىڭ بارلىعىنىڭ قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتارى بار. كەڭەس كەزەڭىنەن بەرى ءتۇرلى پاندەردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە وقىتىلىپ, ولار بويىنشا قازاق تىلىندە سالالىق عىلىمي تەرميندەر جاپ-جاقسى قالىپتاسقان. ەلىمىزدىڭ قازىرگى كوپتەگەن تانىمال عالىمدارى, اكادەميكتەردىڭ باسىم بولىگى سول اۋىلدىق مەكتەپتەردەگى اتالعان وقۋلىقتاردان سۋسىنداپ, عىلىمنىڭ باستاپقى نەگىزدەرىن العان بولاتىن.
سوڭعى جىلدارى قولعا الىنعان ءبىلىم رەفورماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ ورتا مەكتەپتەرىندە ءۇش تىلدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ باستاماسى قارقىن الىپ تۇر. ءبىلىم جۇيەسىندەگى بۇل جاڭالىق بويىنشا جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارىنا جاراتىلىستانۋ پاندەرى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلماق. ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, ورتا مەكتەپتەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە ءوتۋ باستاماسى قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى قىزمەتىن شەكتەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
مەنىڭشە, بۇل جوبانىڭ قازاق تىلىنە تيگىزەر زيانى وراسان زور بولادى. ياعني وقۋشىلار ەندىگى جەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا قازاق تىلىندە ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسىپ, قولدانىلىپ كەلە جاتقان عىلىمي تەرميندەردەن ءبىرجولاتا اجىرايدى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ وسىناۋ رەفورمانىڭ سالدارىنان قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي دامۋى تارىلتىلىپ, ول عىلىم, بىلىمنەن ىعىستىرىلىپ, وتباسى, وشاق قاسىنىڭ عانا تىلىنە اينالدىرىلماق. ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا مۇنداي قادامعا بارۋىمىز ەشبىر اقىلعا سىيمايدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل كونستيتۋتسياعا تىكەلەي قايشى. ەل كونستيتۋتسياسىندا قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ مەملەكەتتىك مەكتەپتە ءبىلىمدى تولىقتاي قازاق تىلىندە (مەملەكەتتىك تىلدە) الۋىنا كەپىلدىك بەرىلگەن. وسىناۋ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى شەكتەۋ ادام قۇقىعىن اياققا تاپتاپ, اتا زاڭدى ورەسكەل بۇزۋ بولىپ تابىلادى. ەشكىمگە دە مۇنداي قۇزىرەت بەرىلگەن جوق. سوندىقتان رەفورماشىلار بۇل جاعىن دا ويلاپ قويعانى ءجون.
ارينە ەلباسىنىڭ ءۇش تۇعىرلى ءتىل جوباسى بولاشاقتى كوزدەگەن ويدان تۋعان يگى باستاما. ونى قولدايمىز. بىراق ەلباسىنىڭ بولاشاققا باعىتتالعان, قازاقتىڭ ءتىلى مەن ويىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ماقساتىنداعى وزىق يدەياسىنىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ, ونى قاساقانا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسىن تارىلتۋ ماقساتىندا پايدالانۋ ايارلىق, قازاق حالقى مەن قازاق تىلىنە دەگەن قىساستىق, زور قيانات دەپ بىلەمىز.
قازاقستاندا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە, قولدانۋعا ەشكىم دە قارسى ەمەس. مۇنى ءبارىمىز دە قولدايمىز. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ايتپاي-اق, ەشقانداي ناسيحاتسىز-اق ءاربىر ازامات, ءاربىر اتا-انا ءوز بالاسىن اقىلى نەگىزدە اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋعا الدەقاشان كىرىسىپ كەتكەن. بىراق وسى جەردە ەسكەرەتىن ءبىر ماسەلە بار. اعىلشىن ءتىلىن ءتىل رەتىندە وقىتۋ مەن ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ بار. ءبىز وسى ەكەۋىنىڭ اراسىن ايىرىپ الايىق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ادەيى جۇرتقا وسى ەكەۋىنىڭ اراسىن اجىراتپاي ۇسىنۋ ارقىلى كوز الداپ, ەلدى اداستىرىپ وتىر.
جەكە مەكتەپتەردە, دارىندى بالالارعا ارنالعان ارناۋلى مەكتەپتەردە مۇنداي تاجىريبەنى سىناقتان وتكىزۋگە بولار. ال مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرىن جاپپاي اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا تۇبەگەيلى قارسىمىن. سوندىقتان ورتا مەكتەپتەردە بارلىق ءپاندى تولىقتاي قازاق تىلىندە وقىتۋدى ساقتاۋ كەرەك دەپ سانايمىن.
ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ماماندىقتاردىڭ قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ جايىنا كەلسەك, مۇندا ءتيىستى وقۋ قۇرالدارى ءالى دە تولىق ەمەس. اسىرەسە جاراتىلىستانۋ سالاسىنداعى ماماندىقتاردا قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار تاپشى. ءتيىستى وقۋلىعى بولماسا, ودان قانداي مامان دايىندالىپ شىقپاق؟ سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بارلىق ماماندىقتى قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالاردى تەز ارادا قولعا الۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە قازاق تىلىندە وقۋلىق دايىنداۋشى عالىمداردى, ۇستازداردى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ, قالاماقى تولەۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك.
ەكىنشى, ياعني قازاق تىلىندە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جاعى دا كوڭىل كونشىتەرلىك دارەجەدە ەمەس. بۇعان قازاق تىلىندە جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ, قورعالعان ديسسەرتاتسيالاردىڭ ستاتيستيكاسىنا قاراپ كوز جەتكىزۋگە بولادى. بۇل ماسەلەگە دە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى نازار اۋدارىپ, ونى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋدى مىندەتتەيتىن, ىنتالاندىراتىن شارالار كەشەنىن قولعا الۋى كەرەك.
ءۇشىنشى, عىلىمي ادەبيەتتەردى شەت تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ جايى سوڭعى جىلدارى قولعا الىنۋدا. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا گۋمانيتارلىق سالادا بىرقاتار ەڭبەكتەر اۋدارىلدى. ەلباسى ۇسىنعان «100 وقۋلىق» جوباسى بويىنشا دا اۋدارما ىسىنە سەرپىن بەرىلدى. الايدا تەك 100 وقۋلىقپەن عانا شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. مۇنى تەك ۇلكەن ىسكە جول اشقان باستاما دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. اۋدارما ءىسى ۇزدىكسىز, توقتاۋسىز جۇرگىزىلە بەرگەنى ءجون. بۇل ءتىلدى, عىلىمي ويدى بايىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى. ونى ىنتالاندىرۋدىڭ دا جولدارى كوپ. مينيسترلىك بۇل ىسكە وقىتۋشىلارمەن قاتار ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى دا تارتاتىنداي تەتىكتەردى ەنگىزسە ءجون بولار ەدى. سول ارقىلى شەت تىلىنەن ۇزدىك جانە ساپالى عىلىمي ادەبيەتتەردى ىرىكتەپ, كوپتەپ اۋدارۋعا جول اشۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
سونىمەن شەت تىلىندەگى تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋعا بولا ما؟
سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق تەرميندەردى اۋدارۋعا بولمايدى, ولاردى تۇلعالىق ءبىتىمىن وزگەرتپەي سول قالپىندا الۋ كەرەك دەگەن پىكىر باسىمدىق تانىتىپ تۇر. بۇل رەتتە مىناداي سۇراقتاردىڭ سۇلباسى بوي كورسەتەدى. حالىقارالىق تەرمين دەگەنىمىز نە؟ ولاردى قانداي حالىقارالىق ۇيىم بەكىتكەن؟ حالىقارالىق تەرميندەردى الەمدەگى بارلىق ەل سول قالپىندا پايدالانىپ ءجۇر مە؟
بىزدىڭشە, ەل اراسىندا حالىقارالىق تەرمين اتاۋى قولدانىلعانىمەن, شىن مانىندە, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ القالى جيىنىندا بەكىتىلگەن حالىقارالىق تەرميندەر دەگەن جوق. حالىقارالىق ساۋدا پالاتاسىنىڭ ەلارالىق ساۋدا-ساتتىق بارىسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن سىرتقى ساۋدا سالاسىندا قولدانىلاتىن بىرقاتار تەرميندەردى بىردەي قولدانۋ ماقساتىندا كەڭ پايدالانىلاتىن ساۋدا-ساتتىق تەرميندەرىنىڭ سوزدىگىن (ينكوتەرمس (اعىلش. Incoterms, International commercial terms)) شىعارىپ وتىراتىن ءداستۇرى بار. بۇل شەكتەۋلى سالانى بۇكىل تەرمينگە تەلۋگە بولمايدى. دەمەك, عىلىمي ايادا ورنىققان, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر تاراپىنان ورتاق مامىلەگە كەلىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە ارنايى بەكىتىلگەن, بارشا ەل ونى سول قالپىندا وزگەرىسسىز قولدانۋ كەرەك دەگەن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ تىزبەسى جوق.
ولاي بولسا, ءبىزدىڭ حالىقارالىق تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋعا, ونى تىلدىك زاڭدىلىعىمىزعا ساي تۇلعاسىن بەيىمدەپ پايدالانۋعا نەمەسە بالاماسىن بەرۋگە بولمايدى دەپ وزەۋرەۋىمىزگە جول بولسىن. ءارى-بەرىدەن سوڭ ءبىزدىڭ حالىقارالىق تەرميندەر دەگەنىمىز ارعى تەگى لاتىن, گرەك تىلدەرىنەن باستاۋ الاتىن ەۋروپالىق تىلدەردەگى عىلىمي اتاۋلار. ولار حالىقارالىق تەرمين, ولاردىڭ تۇلعاسىن وزگەرتپەي قولدانۋ قاجەت دەيتىن بولساق, وندا تاپ سول قالپىندا الۋىمىز كەرەك ەدى عوي. ال ءبىزدىڭ حالىقارالىق تەرميندەر دەپ قولدانىپ جۇرگەن اتاۋلارىمىز بۇل تەرميندەردىڭ ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي بەيىمدەلگەن نۇسقالارىن قازاق تىلىندە دە سول ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنان وزگەرتپەي الىپ جۇرگەن اتاۋلار ەمەس پە؟! سوندا حالىقارالىق تەرميندەردى وزگەرتپەي الۋ كەرەك دەيتىن قاعيدا قايدا قالدى؟ الدە ول ورىس تىلىنە جۇرمەي مە؟ الدە ورىس ءتىلى حالىقارالىق تەرميننىڭ باستى كوزى مە؟
دەمەك, مۇنداي نيەتتەگى ادامداردىڭ تەرىس پيعىلى – حالىقارالىق تەرميندەردى اۋدارۋعا بولمايدى دەگەن جەلەۋمەن قازاق تىلىندەگى تەرمين شىعارماشىلىعىنا شەكتەۋ قويىپ, ورىس-ەۋروپا تىلدەرىنىڭ ۇستەمدىگىن ساقتاپ قالۋ. سوندىقتان كەز كەلگەن ماسەلەگە كەڭەستىك-ورىستىق كوزىلدىرىكپەن قارايتىن ەسكى داعدىدان ارىلۋ كەرەك. تاۋەلسىز ويلاپ, قازاق ءتىلىنىڭ قۋاتى مەن بولاشاعىنا سەنىم ارتپاساق, دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ بىلاي تۇرسىن, وسى قالپىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان ءبىلىمپاز ءتىلشى عالىمداردىڭ عىلىمي نەگىزدەگەن تەرمينجاسامعا قويىلاتىن پرينتسيپتەرى بار. اركەز وسىنى نەگىزگە الىپ جۇرسەك اداسا قويمايمىز دەپ ويلايمىن. ال ەلدە تەرمين شىعارماشىلىعى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, تەرمينكوم جۇمىسىن جاڭاشا قالىپتا ۇيىمداستىرۋ, ونىڭ پارمەنىن ارتتىرۋ, تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى ارنايى ءسوز ەتۋدى قاجەت ەتەدى.
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ
باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ۇعا اكادەميگى