ءۇندىستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى ن.مودي رەسمي ساپارمەن جاپونياعا كەلدى. پرەمەر-مينيستر س.ابە قىتايعا ساپارىن اياقتاپ, ەلىنە قايتقان بەتتە ازياداعى تاعى ءبىر الىپ ەلدىڭ باسشىسىن كەشە جەكسەنبىدە الدىمەن ءوزىنىڭ جەكە ساياجايىندا مەيمان قىلدى. بۇل س.ابەنىڭ شەت مەملەكەتتىڭ باسشىسىمەن ساياجايدا وتكىزگەن العاشقى كەزدەسۋى. جاپون ەلىنىڭ ديپلوماتياسىندا ءجيى كەزدەسە بەرمەيتىن قۇبىلىس.
وسىدان تۋرا وتىز بەس جىل بۇرىن اقش پرەزيدەنتى ر.رەيگاندى ساياجايىنا شاقىرعان پرەمەر-مينيستر يا.ناكاسونەدەن كەيىن مۇندايدى باسقا ۇكىمەت باسشىلارى ىستەمەگەن ەدى.
بىلتىر س.ابە ۇندىستانعا ساپار جاساعان كەزدە ن.مودي ءوزىنىڭ تۋعان جەرى گۋدجارات شتاتىنا شاقىرعان بولاتىن. ەكى ەلدىڭ باسشىلارى ن.مودي پرەمەر-مينيستر بولىپ سايلانعان 2014 جىلدان باستاپ ءار جىلى كەم دەگەندە ءبىر رەت ءبىر-بىرىنە ساپار جاساپ, xالىقارالىق فورۋمدار اياسىندا دا ءجيى كەزدەسىپ ءجۇر. بۇل ەكى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ 12-ءشى كەزدەسۋى بولسا, كەشەگى ساياجايداعى كەزدەسۋىنە ەشكىمدى ارالاستىرماي, ەكەۋى عانا بەتپە بەت سويلەستى. بۇلاي ءبىر-بىرىنە ءجيى بارىپ, ءوزارا جىلى قوناقجايلىق تانىتۋ ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ءوزارا تيىمدىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىنىڭ بەلگىسى بوپ وتىر.
جاپونياعا جولعا شىعار الدىندا ۇندىستاندىق PTI (Press Trust of India) اقپاراتتىق اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇxباتىندا ن.مودي «جاپونيامەن ءمىنسىز ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ وتىرمىز. ەكونوميكا جانە تەxنولوگيالىق جاڭعىرۋ سالالارىنداعى ەڭ سەنىمدى ارىپتەس مەملەكەت» دەپ, ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ دەڭگەيىن جوعارى باعالايتىنىن ءبىلدىردى.
جاپونيا مەن ءۇندىستان ستراتەگيالىق ارىپتەستەر. ەكى ەل اراسىندا شەشىلمەگەن تاريxي, ساياسي نەمەسە جەر داۋى سياقتى كۇردەلى پروبلەمالار جوق. ەكى ەلدىڭ xالىقارالىق ارەناداعى, اسىرەسە ازياداعى ساياسي-ەكونوميكالىق مۇددەلەرى ءبىر جانە ديپلوماتيالىق پوزيتسيالارى ۇقساس.
ازيا ايماعىنا قاتىستى ساياسي پوزيتسيالارىنىڭ ۇقساستىعىنىڭ استارىندا نەگىزىنەن قىتاي فاكتورى جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
س.ابەنىڭ ادەيى بەيجىڭنەن ورالا سالا بىردەن ن.موديمەن كەزدەسۋىنىڭ سەبەبى دە سوندا. ءوزىنىڭ «ەركىن جانە اشىق ءۇندى-تىنىق مۇxيتتارى ستراتەگياسى» اتتى كونتسەپتسياسىنىڭ ماقساتى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق دەرجاۆا بولىپ تابىلاتىن جاپونيا مەن يادرولىق دەرجاۆا بولىپ تابىلاتىن ءۇندىستاننىڭ ساياسي جانە اسكەري ىنتىماقتاستىعىنىڭ تىعىز بولۋى ماڭىزدى.
جاپونيانىڭ دا, ءۇندىستاننىڭ دا قىتايمەن شەشىلمەگەن جەر داۋى پروبلەمالارى بار. سوندىقتان ەكى ەلدى دە الاڭداتاتىن ەڭ ۇلكەن فاكتور - قىتايدىڭ ەكونوميكاسىمەن قاتار تەز قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقان اسكەري كۇشى. الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكامەن ارقايسىسى وزىنە ءتيىمدى فورماتتا ساۋدا-ساتتىق ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىرعانىمەن, ساياسي جانە اسكەري سالالاردا قىتايدان تونەر قاۋىپكە قارسى بىرىگىپ ءىس-قيمىل جاساۋعا ەكى ەلدىڭ مۇددەسى ءبىر.
ن.مودي وسى جىلدىڭ ساۋىرىندە قىتايدىڭ ۋxان قالاسىندا قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسىپ, ەكى ەل اراسىندا جەر داۋىنا اينالعان دوكلام (قىتايشا «Donglang») قىراتىنداعى ەكى ايعا سوزىلعان اسكەري تەكەتىرەستى توقتاتۋعا كەلىسىپ, ماۋسىم ايىندا قىتايدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازيالىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالىق بانكتەن (ايب) نەسيە الدى. بۇل ءۇندىستان ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى قادامداردىڭ ءبىرى بولدى.
بىراق, قىتايدىڭ ءۇندى مۇxيتىنداعى ء"ىنجۋ القا" (String of Pearls) ستراتەگياسى ءۇندىستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن بولعاندىقتان ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي-ديپلوماتيالىق قاتىناستار تۇراقتى ەمەس. ءۇندىستان ەكونوميكالىق تۇرعىدان قىتايدان الدەقايدا ءالسىز, بۇل سالادا ەكى ەلدى سالىستىرۋعا بولمايدى. سوندىقتان بۇل ەل ەكىجاقتى ساياسي قارىم-قاتىناسى تۇراقتى جاپونيامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى.
ال جاپونيا ءۇشىن ءۇندى مۇxيتى ايماعىندا, جالپى ازيادا قىتايدىڭ گەگەمونيالىق جاعدايىنا جول بەرمەۋ جانە سول ارقىلى ءوز ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان بۇل ەلدەن تونەتىن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى تەجەگىش كۇش بولا الاتىن يادرولىق قارۋى مەن اسكەر سانى مول ۇندىستانمەن تىعىز قاتىناستا بولۋعا مۇددەلى.
وسى تۇرعىدان ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەكى جاققا دا ماڭىزدى بولىپ وتىر. ۇكىمەت باسشىلارى بىرلەسكەن جوبالاردىڭ كوپ بولعانىن قالايدى. مىسالى, ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى بىرلەسىپ شري-لانكا رەسپۋبليكاسىندا تابيعي گازدى سۇيىقتاندىرۋ جوباسىن باستادى.
الايدا, شري-لانكانىڭ ۇندىستانمەن جاقىن بولعانىن قالايتىن پرەمەر-ءمينيسترى ر.ۆيكراماسينگحە وسىدان ءۇش كۇن بۇرىن 26-قازاندا قىزمەتىنەن كەتىپ, ونىڭ ورنىنا ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى بولعان قىتايشىل م.رادجاپاكسەنىڭ كەلگەنى بۇل ەلدەگى جاپونيا مەن ءۇندىستاننىڭ بىرلەسكەن جوبالارى مەن جوسپارلارىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. بۇل جاعداي دا قىتاي فاكتورىنىڭ جاپونيا مەن ءۇندىستاننىڭ قارىم-قاتىناستار سالاسىندا ورنى ۇلكەن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
سوندىقتان xالقى كوپ, نارىقتىق الەۋەتى جوعارى, ىسكەرلىك مۇمكىنشىلىگى مول ءۇندىستاننىڭ تەز قارقىنمەن دامىپ, قىتايعا بالاما ەل بولعانىن قالايتىن جاپون ۇكىمەتى بۇل ەلگە كومەك كورسەتۋدەن تارتىنىپ وتىرعان جوق.
ساپار اياسىندا تاراپتار بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جاپون ۇكىمەتى رەسمي كومەك باعدارلاماسى (ODA) فورماتى اياسىندا قوسىمشا 3 مرلد.دوللارعا جۋىق قارجى بولۋگە قاتىستى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى.
جالپى وسى ODA فورماتى بويىنشا جاپون ۇكىمەتىنىڭ ۇندىستانعا كورسەتىپ وتىرعان قارجىلىق كومەكتىڭ كولەمى 60 ملرد.دوللارعا جۋىق بولىپ وتىر. بۇل كەشەگى كۇنگە دەيىن قىرىق جىل بويى قىتايعا كورسەتىپ كەلگەن قارجىلىق كومەكتىڭ كولەمىنەن ەكى ەسە كوپ جانە جالپى جاپون ۇكىمەتى بۇگىنگە دەيىن ەشبىر ەلگە بۇنداي كولەمدە قارجىلىق كومەك كورسەتكەن ەمەس. ءۇندىستاننىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان دامىعان ەلدەر اراسىندا جاپونيا انگليادان وزىپ ءبىرىنشى ورىندا تۇر.
كەزدەسۋ بارىسىندا س.ابە جاپونيا مەن ءۇندىستان الەمدە ەڭ ۇلكەن ەكىجاقتى ارىپتەستىكتىك ورناتۋعا الەۋەتى مول ەلدەر ەكەنىن جانە سول الەۋەتتى جان-جاقتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ايماقتىڭ جانە الەمنىڭ بەيبىت دامۋىنا ۇلەس قوسقىسى كەلەتىنىن ايتسا, ن.مودي ەكى مىقتى مەملەكەتتىڭ الەم مەن ازيا ءۇشىن اتقارار ءرولى ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە تاراپتار ەكى ەل اراسىندا «2+2» فورماتىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى مەن قورعانىس مينيسترلەرىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرىن وتكىزىپ تۇرۋعا كەلىسىپ, ءتۇرلى سالالارعا قاتىسى جالپى سانى جيىرما التى قۇجاتقا قول قويىلدى.
مۇددەلەرى توعىسقان جاپونيا مەن ءۇندىستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانداي.
ورتا ازيانىڭ كوشىن باستاعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە شىعىس ازيا مەن وڭتۇستىك ازيانىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن كوزدەن تاسا, نازاردان تىس قالدىرماي, جاڭا ۇردىستەردەن مۇددەمىزگە ساي مۇمكىنشىلىكتەردى قاراستىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى مىندەپ دەپ بىلەمىن.
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن