تەاتردىڭ ەكى ەسىگىنەن دە كورەرمەندەر لەگى كورىندى. ءبىر ەسىكتەن شىققاندارى ۇلارداي شۋلاپ جىلايدى, ەكىنشى ەسىكتەن شىققاندار ەزۋ جيماي كۇلەدى.تراگەديا مەن كومەديا كورگەندەردىڭ شىن كەسپىرى وسى.
وكىنىشكە قاراي, تەاتردىڭ سول كۇنگى قويىلىمىنىڭ جارياسىن قىزمەتكەر ۇنتاقتاعا الماستىرىپ جاپسىرسا كەرەك. كۇلكىلى كومەديا كورىپ ەكى ەزۋى ايىرىلعانشا كۇلۋدى ارمانداپ كەلگەندەر تراگەديا قويىلىمىنا كىرگىزىلگەن. ال تراگەديالىق قويىلىمعا كەلگەندەر كۇلكىگە قارىق بولارىن بىلمەدى. الايدا قورىتىندى وزگەرمەدى. كورەرمەندەر وزىنە قاجەت قويىلىمعا رازى. كۇلكى ىزدەگەندەر ىشەك-سىلەسى قاتقانشا كۇلدى, تراگەديا كورەرمەندەرى بارىنشا سولقىلداپ جىلاپ شىققان ءسات كەرىم ەدى.
كورەرمەننىڭ ناقتى بەت-بەينەسىن سەزىنە العان سىقاقشى وسى ءبىر ءازىلدى ويىنان شىعارسا كەرەك.
ءبىزدىڭ داۋىردەگى ۋاقىت ماشيناسى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن كەتىپ بارادى. كوپ نارسە وزگەردى, سونىڭ ىشىندە ادەبيەتتىڭ جەدەلدىگىنە قايران قالۋعا بولادى. بۇگىن ءبىز – «وسى زاماناۋي ادەبيەتتىڭ باعىت-باعدارى», «وسى زامانعى ادەبيەتتىڭ باستى جانرى», «تىڭ جاڭا پوەزيا» دەلىنەتىن قارتاڭ ۇستازدىڭ سەمەستردەن سەمەسترگە دەيىن سەكىرگەن شۇبالاڭقى تاپتاۋرىن لەكتسياسىنىڭ كۇنى كەلمەسكە كەتكەنىن كوردىك. باعدار ءسات سايىن وزگەرىپ, «جانر» دەگەن ۇعىم انىقتاماسىنان اۋىتقىپ بارادى. اسىرەسە پوەزيانىڭ قاي جاعى جاڭا, قاي جاعى كونە, قايسىسى بىلعانىشتى, قايسى جاساندى ەكەنىن ايىرۋ قيىنعا سوعۋدا. وقىرمان تۇراقتى ءلاززاتتان, جازۋشى تۇراقتى ۇلگىدەن كەتتى.
ءبىز, اسىرەسە, بۇرىنعى سوتسياليستىك قىزىل قاماقتاعى ەلدەر وقىرماندى بىردەڭگەيلىك قالىپقا سالۋ ءۇشىن ارپالىسىپ باقتىق. جالپى وقىرماننىڭ جەكە دارا الەمىمەن ساناسپادىق. كەرىسىنشە اتى ايگىلى پروفەسسور, قيقار كوسەمنىڭ كوزقاراسىن اركىمنىڭ ميىنا قۇيۋدى ويلادىق. وسىنداي ورتادا اياقتاندىق.
جانر دەگەنىمىز قانداي دا ءبىر شىعارمانىڭ مىزعىماس انىقتاماسى ەدى. جانر دەمەسەڭ وقىرمان اۋەلى نەنى ۇعاتىنىنىن بىلمەيتىن. جاڭا شىعارماسىن جاريالاردا كوسەمسوز زەرگەرلەرى مەن ادەبيەتشىلەر «تراگەديا», «ساتيرا», «باتىرلار جىرى», «تاريحي توڭكەرىستىك», «تۇرمىستىق», «ليريكالىق» دەپ لاقاپ اتاۋ بەرۋى مىندەتتى بولاتىن. وقىرمان قاۋىم جوعارىداعى ازىلدەگىدەي, قانداي شىعارما وقيتىنىن, قانداي پەسا كورەتىنىنە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دايارلاناتىن-دى. وقىرمان وزىنشە پايىمداۋ ازاتتىعىنان تىسقارى, ولارعا اسا قۇرمەتتى حاكىمدەر مەن ساراپشىلار الدىن الا ۇعىندىرادى. ادەبي وقۋلىقتار ءبىر سارىن, جوعارىدان تومەن قاراي ۇگىتتەپ تۇسىندىرىلەتىن. بۇل ايگىلى «1984» رومانىنان باستاپ, «فارەنگەيتتىڭ 451 گرادۋسىنا» دەيىنگى شىعارمالاردا كورىنىس تاپقان تانىس قۇبىلىس.
تاعدىر تالكەگى بولۋى كەرەك, 1984 جىلدان «يدەيا قىلمىسىنا» باقىلاۋ قويۋ, ەركىن ويلاۋدان ساقتانۋ دەرتىنە قارسى تەك سوتسياليستىك ەلدەر عانا ەمەس, جالپاق الەم تۇگەلدەي تىعىرىققا تىرەلگەن. توقسانىنشى جىلداردان باستاپ شىعارمانى مىندەتتى تۇردە انىقتامالاۋ بارىنشا اۋلاقتاعان. باسقا حالىقتار قايتكەنىن قايدام, موڭعوليادا كەيبىر جانرلار اتىمەن جويىلدى. «تاريحي توڭكەرىستىك» شىعارمالاردىڭ وقىرماندارى جوعالىپ, ءبىر كەزەك «ساياسي جانر» پايدا بولدى. سوڭىنان بارلىق شىعارما تەك «ليريزمگە» الماسىپ, سوڭىنان ونىڭ دا بۇكىل ءمانى جوعالدى. بىرتە-بىرتە وقىرماندار جانردى ادەبيەتتىڭ ءبىر بولەك سيپاتى دەپ تۇيىندەي باستادى.
ءتۇر جاعىنان پوەزيادا «ولەڭ», «پوەما», «ولەڭ-رومان» دەگەن بەلگىلى ءۇش ءتۇردىڭ سوڭعى ەكەۋىن تاڭداپ جازىپ وتىراتىن «ماق ۇلىق» ءبىرجولا عايىپ بولدى. پروزا تەك قانا «اڭگىمە», «پوۆەست», «رومان» اتتى ءۇش بولەك ءتۇر كەيپىندە قالدى. بىراق ورتاڭعىسىمەن دە قوش ايتىسار ءتۇرىمىز بار. وسىلايشا جالپى ادەبيەتتە «ولەڭ», «اڭگىمە», «رومان» اتتى ءۇش قانا جانر قالدى. جۋرناليزم ىقپالى ادەبيەتكە ناقتى ورنىعا باستاۋى سوناۋ مونتەننىڭ داۋىرىنەن بەرى «حاندىق» قۇرعان, قازىرگى «ەسسە» قوعامدى سىناپ, مىنەيتىن دەرەكتى اڭگىمەمەن سينتەزدەنىپ بولاشاقتا تازا ادەبيەتتىڭ نەگىزگى ءۇش جانرىنا ىقپال ەتىپ ارالاسىپ ءجۇر.
سوندىقتان بۇگىنگى ادەبيەتتە «جانر» دەگەن قاتاڭ ساۋال قالدى ما؟ وسىنداي شەكارا شەك تۇسىنىكتەرى تۇبەگەيلى جويىلعاننان كەيىن ادەبيەت سانالىق جاعىنان ازات ەتىلگەن ءداۋىر كەلدى. دامۋ قارقىندى جالعاسۋدا. وسى زاماندىق ادەبيەتتەگى ترانسفورماتسيا دەگەنىمىز وسى. وسىناۋ ترانسفورماتسيالىق ناتيجە بويىنشا «جانر» دەگەن قالىپتى تۇسىنىك جويىلىپ بارادى. ەندى ولەڭ + سانا = ەس جۇعىندارى قالدى. رومان +ماقالا = دەرەكتى رومان. رومان +ەسسە = ءپالسافا...
تاريحي روماندى دەرەكتى رومانعا جۇكتەۋگە بولاتىنداي. «ولەڭ» اتالاتىن پوەزيالىق سانانى, سول سەكىلدى ليريكالىق قىسقا شاعىن اڭگىمەلەردى, كەيدە ءتىپتى ەسسەنى دە سوعان قاراي يكەمدەۋگە بولاتىن سەكىلدى. سوندىقتان ادەبيەتتەگى قاي جانر بولسا دا بۇگىن باسەكەگە قابىلەتتى مە دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەستەي. دەگەنمەن ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن سونداي ءبىر دورەكىلەۋ, قارابايىرلاۋ مىسالدان تەك بۇگىنگى جاعدايدا باسەكەگە قابىلەتتى سانالاتىن قانداي ءبىر جانر تۋراسىندا بولماشى دولبار جاساۋىمىزعا بولاتىن سەكىلدى. ول قانداي جانر بولۋى مۇمكىن؟ ول جارسىز جانر نەمەسە ەركىن سينتەز.
قىزىقتىسى, كوپ جازۋشىلار ءوزىن تانىستىرعاندا رومانيست, اقىن, ەسسەگەر, كوسەمسوزشى دەپ نەگىزگى جازباسىنداعى جانرلارىن العا تارتا جونەلەدى. سوندىقتان ماقالا عانا جازاتىن جۋرناليستەردى قوسپاعاندا تەك رومان, ولەڭ عانا جازاتىنداردىڭ كەڭىستىگى جۋىق ارادا تارىلا بەرەتىن بولادى. مەنىڭشە, ەڭ بەرگى بولاشاعى ايقىن جانر بولسا, جانرلاردىڭ ازات سينتەزى ياعني ينتەرتەكستۋال سەكىلدى ينتەرجانر بولۋى دا عاجاپ ەمەس. بۇل سونشاما جاڭا نارسە دە ەمەس. كوشپەلىلەر الەمىندە جازىلعان ەڭ ماڭىزدى تۋىندى – «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» بولسا تاريحي دەرەك, زاڭناما, اۋىزشا اڭىز, كوركەم ەسسە, عاجايىپ ەرتەگى, باقسىنىڭ ءمورى, سونىمەن قاتار ەرەكشە ابستراكتىلى پوەتيكالىق اۋەزدى قامتىعان قۇرىلىمدى دۇنيە. «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» كەيدە باتىرلىق ەپوس, كەيدە تاۋرات سەكىلدى, تىپتەن, كەيدە وسى زاماندىق ءبىر سىزىقتان تىس رومان سياقتى سەزىلەدى. ەشبىر نارسەگە باعىنباعان, جاتتاندى ۇلگىدەن تىسقارى سانا كوشپەلىلەردىڭ ءتۋابىتتى مىنەزىنە سايكەس كەلەتىنىن سول تۋىندىدان بايقاۋعا بولاتىنداي. ءار وقىرمانعا ەتەنە جاقىن «اعايىندى كارامازوۆتار», «ماستەر جانە مارگاريتا» روماندارى دا وسىنداي قۇرىلىمدا. سوندىقتان ادەبيەتتەگى ينتەرجانرشىلدىقتىڭ ءوزى كوشپەلى قاۋىم ءۇشىن تۇپنەگىزدى پايىمىنىڭ كەڭىستىگىن جاڭادان باجايلاۋعا, مۇمكىن ناعىز ىزدەنىسكە جورىق جاساۋعا بەيىمدەسە كەرەك.
گۋن-ااجاۆىن ايۋرزانا,
(موڭعوليا)