قۇشتار كوڭىل جازبالارى. سىنشى ساعات اشىمباەۆ كۇندەلىكتەرىنەن تۋعان وي

الەم ادەبيەتىندە كۇندەلىك تۇر­مىستىق جازبا عانا ەمەس, كوركەم ادەبيەتكە اينالعالى قاششان! بۇل نە؟ بۇل يۋ.تنيانوۆ ايتا بەرەتىن «تۇر­مىستىق جازبالار ۋاقىت وتە كەلە ادەبي اي­نا­لىمعا تۇسەدى. ادەبيەت دۇ­نيە­سىنە اينالادى» – دەگەن پى­كىرىنىڭ راستىعى! كۇندەلىك الەم ادەبيەتىندە داستۇرگە اينال­عالى قاششان! بىزدە شە؟ اباي كۇن­دەلىگى – قارا سوزدەرى بولار. شوقان كۇندەلىگى – عىلىمي ەسەپتى جازىلعان دۇنيەلەرى شىعار. حح عاسىر باسىندا كۇندەلىك ءاپ-اجەپ­تاۋىر توبە كورسەتىپ, بۋىنىن بەكى­تىپ ۇلگەرگەن. وكىنىشى – بۇكىل جا­زۋ-سىزۋىن كگب جەن­دەتتەرى تار­كىلەپ الىپ كەتكەن دە ءبىرجولاتا جو­عالعان. قالعانى بولسا ءالى كۇنگە جارىققا شىعىپ بۇقارالانعان جوق. كەڭەس ادەبيەتى الاش ادەبيەتىمەن ەرە­گىسە, كۇرەسە ءجۇرىپ جەتىلسە – كوپ ەجىكتەۋدىڭ ىشىندە كۇندەلىك تە جۇرگەن. كەڭەس داۋىرىندە تىرشىلىك كەشكەن اقىن-جازۋشىلارىمىزدا كۇندەلىك ءبىرسىپىرا بار. وعان دا كگب زالالىن تيگىزگەن. «ۇزبەي كۇن­دەلىك جۇرگىزەتىن ەدىم. 1937-­38 جىلدارى باسىمىزدان­ قور­قىپ, ورتەپ تاستادىق... ج ۇلىم-جۇ­لىم جۇرناعى عانا ءجۇر وسىندا...». ەكەۋارا اڭگىمەدە ءماريام حا­كىمجانوۆا اپايدىڭ ايتقان اڭگىمەسى. مۇحتار اۋەزوۆ «باسىم­نان قانشا قۋعىن-سۇرگىن وتكىزسەم دە ءۇش كىسىنىڭ حاتىن امان ساقتاپ كە­لەمىن» دەپتى قاناتتاسى بەيسەم­باي كەنجەباي ۇلىنا. « – ۇشەۋى دە­ ەرەكشە اقىلدى كىسىلەر ەدى». كىمدەر ولار؟ جۇسىپبەك اي­ما­ۋى­توۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, كول­باي توگىسوۆ! ءوز كۇندەلىگىن, ءوز ەس­تە­لىك, ەپيستوليارلىق جازبالارىن ساق­تاي الماعان ۇلى جازۋشى قازاق ادە­بيەتىنىڭ ءۇش تۇلعاسىنىڭ ءۇش حاتىن ساقتاۋ ارقىلى قانشاما ەرلىك جاساپ وتىر دەسەڭىزشى؟

دامىماعان ەلدەردە ادەبيەت پەن ونەرگە دۇركىن-دۇركىن زوبا­لاڭ تۋىپ تۇرادى. ونەرگە تۋعان زوبالاڭ الدىمەن كۇندەلىك سەكىلدى دۇنيەلەرگە تۋادى ەكەن ءدا... نە­گە ولاي؟ ويتكەنى كۇندەلىك – تۇل­عانىڭ جان سىرى. ازاماتتىق دۇ­نيەتانىمى, جازۋشىلىق قۇپيا­سى, ادامي ىنتى-زارى, ءوزى ءومىر سۇر­گەن قوعام تۋرالى اششى زاپىران-زارى... وسىعان قاراپ كۇندەلىكتى تۇر­مىستىڭ اقيقاتشىل جازباسى, ادە­بيەتتىڭ اقيقاتشىل جانرى دەسەك شە؟!

كۇندەلىك – مەمۋاردىڭ ىش­كى جانرى. كۇندەلىك كوپشىل بۇقا­رالىق جانر. ول تۇرمىستىق جازبالاردان باس الادى. ۋاقىت وتە كەلە ادەبيەتكە اينالۋ جولى دا ءارالۋان. بۇل پروتسەسس ءتۇرلى جولمەن جۇرەدى اس­تە. ايتالىق, ورىس جازۋشىسى د.ن.گرانين اۋا رايىن باقىلايتىن ءبىر سينوپ­تيكتىڭ كۇندەلىگىن تاۋىپ الىپ, تاڭىرقاعانى بار. ءومىر بويى ءبىر قىزمەتتە ىستەگەن. ءومىر بويى كۇندەلىك جۇرگىزگەن. قايران قال­عان جازۋشى اقىرى 50 جىلدىق كۇن­دەلىك جازبالارىن ارقاۋ ەتىپ حيكايات جازدى... سوعىسقا قاتىسقان پەتر ۆەرشيگورا, قازاق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى بەس جىلدىق جاھاندىق سوعىستا ءجۇرىپ, قويىن كىتابىنا الدەنەلەردى ءتۇ­سىرىپ وتىرۋدى ۇمىتپاعان. كەيىن سول كۇندەلىك جازبالاردى پاي­دالانىپ قىزىقتى كوركەم وچەرك, تابىس­تى مەمۋار تۋىنداتتى. ەكەۋى دە ومىردە دە, (كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى) ونەردە دە ەرلىك جاساعان, ەكى ەسە ەرلىك جاساعان ازاماتتار رە­تىندە باعالانادى.

كۇندەلىك جازبالاردىڭ تاريحىنا كەتسەك, ۇلان-عايىر بايتاق جات­قان اڭگىمە. ول ازىرگە تاريح بىلەتىن ەلليندىك داۋىردە دە بول­عان. پلۋتارحتىڭ «داستارقان باسىن­داعى اڭگىمەلەرى» كۇندەلىك ەمەي, نەمەنە؟!

سا­عات كۇندەلىگىنە: «مەن ءبۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان دا جوعىڭ پايدالى شىعار.

مىنا وقيعا ءبىزدى وياتىپ كەتتى. 22.12.1986 ج.», – دەپ جازىپتى. ۇل­كەن ءسوز!

ەندى, مىنە, كەزەك كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسى ساعات اشىم­باەۆقا كەلىپ جەتتى. كوزى تىرىسىندە ساعات اعامىزدىڭ «سىن مۇراتى» (1974 ج), «تالانتقا تاعزىم» (1982), «پاراساتقا قۇشتارلىق» (1985 ج.) اتالاتىن ءۇش كىتابى عانا جارىق كوردى. «شىندىققا سۇيىسپەنشىلىك» كى­تابىن باس­تاپ, ۇستەل ۇستىنە قول­جازباداي قال­دىرىپ, جارىق دۇ­نيە­گە قول بۇلعاپ كەتە باردى. وكى­نىشتى. ادە­بيەتتىڭ كوركەم جا­نرىنا قاراعاندا ادەبي سىن ولىم­سەك­تەۋ كەلەتىن ادەت بولاتىن. ساعات اعامىز ومىردەن وتكەلى دە ءبىرسىپىرا ۋاقىت. ار­­تىندا كىتاپ­قا جيناقتالىپ ۇل­گەرگەنى بار, قول­جازبا كۇيىندە قالعانى بار, ادەبي مۇراسى وتكىنشىلىك كۇي كەشىپ وتىر­عان جوق. قايتا ومىرشەڭدىك تانى­تىپ دۇركىن-دۇركىن ءبىر كىتاپ, ەكى توم, تاڭدامالى سيپاتىندا جارىق كو­رىپ كەلەدى. قايتا ساكەڭ سىنىنا ىلىككەن, ىلىكپەگەن ءبىرسىپىرا اقىن-جازۋشىلارىمىز ۇمىتىلىپ قالىپ قويدى. بۇگىنگى ۋاقىت – كور­­كەمونەرگە قاتال قارايتىن, جاڭا­شا ەلەيتىن, ەش­كىمنىڭ كوڭىلىنە قارا­مايتىن جاڭا تالاپتىڭ ۋاقىتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا حح عاسىر باسىنداعى الاش اياۋلىلارى, تا­ريحتاعى ءوز ورىن-ورىندارىنا قايى­را تۇرا قالدى. ول ادەبيەتتەگى جاس­پەن العان, ەرتە جازىلعانىمەن قادىرلەنگەن, قىزمەت مانسابى ارقىلى ماقتالىپ-ماداقتالىپ كەلگەن كوپ-كوپ قالامگەردى تاريح تورىنەن ىعىستىرىپ-ىعىستىرىپ جىبەردى. ءتىپتى كەيبىرىن «كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگىزىپ» قويا بەردى... ومىردە جوعى ءوز الدىنا, ونەردە دە ەشتەڭە بىتىرمەگەن بولىپ سانالىپ وتىر. اتى, شىعارماسىنىڭ اتى ايتىلا قالسا ادەبيەت تاريحىندا دەرەك رەتىندە اتالار. ال ادەبي اينالىمدا جوق. كلاسسيك جازۋشىلارىمىزدىڭ ءوزىن تۇيە شايقاعان داۋىلداي شايقاپ-شاي­قاپ الدى ۋاقىت-تاريح. مىنە, وسىنداي داۋىلدى الماسۋلار, دۇر­بەلەڭدى شايقاۋلار ءجۇرىپ ءوتىپ جات­قان قاتىگەز ۋاقىتتى ساعات اشىم­باەۆ سىندى دۇنيەلەرىنىڭ ىرىكتەلىپ-سۇرىپتالىپ قايىرا جارىق كو­رىپ جاتۋى ءبىزدى سۇي­سىن­دىرەدى. ءسۇي­سىنىپ وتىرىپ, جا­ڭا جۇزدەسۋدىڭ («ارمىسىز, سا­عات اعا؟» اتاپ ارنايى ماقالا جاز­عانىمدى ەسكە الىپ وتىرمىن.) سىرىنا ۇڭىلەمىز.

قازاق قوعامى ءبىر فورماتسيادان ءبىر فورماتسياعا ءوتىپ, جاڭاشا تۇ­لەپ جاتقان بۇگىنگى كۇنى ساعات اشىمباەۆ ەڭبەكتەرىنىڭ قايتا جاريالانۋعا جاراپ جاتۋىنىڭ ءوزى كوپ ماسەلەنى اڭعارتادى. دە­مەك, س.اشىمباەۆ XX عاسىردىڭ ادەبيەت سىنشىلارى, ءتىپتى فيلوسوفتارى كوتەرىلگەن بيىككە كو­تەرىلە بىلگەنى!

ءيا, ءسويتىپ ساعات اشىمباەۆ ەڭ­بەكتەرى «اقيقاتقا ىڭكارلىك», «سىن سىمباتى» دەگەندەي اتپەن قايتا جارىق كورىپ كەلەدى. وعان قۋانامىز. قايتارا وقىپ, شى­نىمىزدى ايتىپ, شىنايى ما­قا­لا دا جازامىز. الايدا سول ەڭ­بەكتەر قايتا باسىلىپ جۇرگەن كىتاپ­تارىنان سىنشى كۇندەلىگىن كورە المايمىز. اڭتارىلىپ, سىن­­­شى جارى پسيحولوگ جازۋ­شى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ جۇزىنە قارايمىز. قانشاما قا­تال تاعدىر كەشىپ كە­لە جاتسا دا مويىماعان قايسار جەڭگەمىز ادەبي ورتامەن ساناساتىنىن, ءالىپ­تىڭ ارتىن باعاتىنىن ايتادى. ادەبيەتتە مودا دەگەن دە پالە بار. ءبىر اقىن, نە جازۋشىنى كەيىنگى ۇرپاق جاقسى كورىپ قالسا, ونى كەزىندە سىناعان سىنشىنى ىلگەكتەپ اۋرەگە تۇسەدى. سىن قاي ۋاقىتتا, قانداي جاعدايدا, قالاي ايتىلدى؟ وعان ءمان بەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. كىتاپ وقىمايتىن زاماندا ادىلەتتى سىننىڭ ءوزى كەيدە وسىلاي تەرىس قابىلداناتىنى بو­­لادى. جالپى, وزىنە ايتىلعان سىندى ورىندى قابىلداعان قالام يەسىن كەزدەستىرۋ قيىن. اۋىزبەن جەلدەي ەسىپ جۇرۋگە قۇمار, كور­كەمدىك قۇندىلىقتىڭ بارشاسىن اۋىز ادەبيەتىنە اينالدىرىپ قابىل­دايتىن قازاق جاعدايىندا بۇل ءتىپتى قيىن. نە امال؟ امال, قالامگەردىڭ وزىنەن شىقسا كەرەك استە. ونى قالاي تۇسىنەمىز؟ ءادىلىن ايتىپ, اعايىنعا جاقپاعان ادەبيەت سىنشىسى وزىمەن-ءوزى سىرلاسىپ, وزىمەن-ءوزى مۇڭداسىپ, كۇندەلىك جازباس پا؟! ايتپەسە, مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇ­قانوۆ سەكىلدى اشىلىپ حات جازىسپاس بىرىمەن؟! (ول جابىق حاتتاردى اشاتىن دا ۋاقىت جەتتى.) ساعات جاعدايىندا بۇل – ءوزى جۇر­گىزگەن كۇندەلىك جازبالار ەدى... اقىرى, ايتىپ ءجۇرىپ, ءوتىنىپ ءجۇ­رىپ ءشاربانۋ بەيسەنوۆانى جا­رى ساعات اعامىزدىڭ كۇندەلىگىن كىتاپ فورماسىندا جاريالاۋعا كوندىردىك. بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ, ءار ءارپىنىڭ بۇگىلىس-تۇگىلىسىن جازىپ قاراپ, باس­پاعا قىراعىلىقپەن دايىن­داعان دۇيسەن باتىرعا, د.ءمۇسىر­الى ۇلىنا ءوز باسىم قاتتى ري­زا بولدىم.

بىرىمىزگە اعا, بىرىمىزگە ۇستاز ساعات اشىمباەۆ كۇندەلىگى نە گاپ ايت­­ادى؟

ءبارىمىزدىڭ دە كۇندەلىگىمىز – وقىعان كىتاپتار جايىندا العان اسەرلەردەن, كىتاپتان ۇزىندىلەردەن تۇرادى. سول سياقتى كورنەكتى ادە­بيەت سىنشىسىنىڭ كۇندەلىگى ەڭ ال­دىمەن وقىعان كىتاپتارىنان الىن­عان ۇزىندىلەردەن باس قۇراي­دى ەكەن. ولاي بولۋى زاڭدى. «وقى­ماسا وي توقىرايدى...». ۇدايى وقۋ – كىسىنى بىلىمگە جەتە­لەيدى. تاپ وسى جەردە كىتاپ وقۋدى جۇيەگە ءتۇسىرىپ العان كىسى ۇتىل­مايدى. مەيلى اقىن بول, مەيلى جازۋشى بول. ساعاتتىڭ كى­تاپ وقۋى – جۇيەلى وقۋ. ءسىڭىرىپ وقۋ. وقىعانىن ايتار ويىنىڭ ار­قاۋىنا اينالدىرىپ سالالى وي ايتا ءبىلۋ – ساعات سىنشىنىڭ ءبىر ارتىق­شىلىعى. ويماقتاي ويلى ۇزىكتى جازىلار شالقار ماقالاعا تامىزىق ەتىپ تاستاپ جىبەرۋ دە ساكەڭ قولىنان كەلگەن ءىس! كەيدە الدەنەشە وزىق ۇزىك جازىلار تۇ­تاس ماقالاعا ۇيىتقى قىزمەتىن دە اتقارا الادى. كوردىڭىز بە, سا­­كەڭ كىتاپتى وقۋ ءۇشىن, ءبىلىمدى كو­­رىنۋ ءۇشىن عانا وقىمايدى, ءبىلىمىن ۇشتاۋ ءۇشىن, سىنشى رەتىندە تالعام قالىپتاستىرۋ, سىن­شى رايىندا وي ساباقتاۋ ءۇشىن وقيدى. وقيدى, وقۋ ارقىلى دۇنيەتانىم قالىپتايدى. مىنە, ماسەلە قايدا؟! وسىدان شىعارىپ ايتساق, دارىندى ساعاتتىڭ ورىندى تالداۋعا قۇرىلعان ويلى ماقا­لا­لارى, ۇلى ابايعا سۇيەنىپ ايتار فيلوسوفيالىق ويلارى, حاس سۋ­رەت­كەر عابيت مۇسىرەپوۆتەن ۇزەڭ­گىلەسىندەي تەرەزەسى تەڭ وتىرىپ سىرلاسىپ ايتار تولعاقتى ماسە­لەلەرى (ازاماتتىق فورمۋلاسى. ت.ب.), تولىمدى ويلارى – دارىن وزىقتىعىمەن بىرگە وقۋدىڭ دا جە­بەۋىمەن. دارىن مەن ءبىلىمنىڭ تەڭ-تارازىلاس ءتۇسۋى تالانتتى جان-جاقتى اشادى ەكەن. ونداي ءبىلىمدى دارىن ءوز ۋاقىتىنا عانا قىزمەت ەتۋمەن شەكتەلىپ قالمايتىن, العى كۇندەرگە كەتەتىن, كەلەر ۇرپاق­تارعا جەتەتىن جەتەلى وي, سالالى سىن ەڭبەگىن قالدىرادى ەكەن. ساعات اشىمباەۆ كۇندەلىگىنەن ءبىزدىڭ ءبىر تۇيگەنىمىز مىنە, وسى جايت!

1986 جىلعى جەلتوقسان وقي­عا­سى بولىپ ءوتتى. جەلتوقسان قوز­عا­لىسى. جەلتوقسان تراگەدياسى.­ (تاريحشىلار ءالى تياناعىنا جەتكەن جوق. بيلىك جەلتوقساندى ايت­قىزباي الەك. وي, توبا-اي؟!) سا­عات كۇندەلىگىنە: «مەن ءبۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان دا جوعىڭ پايدالى شىعار.

مىنا وقيعا ءبىزدى وياتىپ كەتتى. 22.12.1986 ج.», – دەپ جازىپتى. ۇل­كەن ءسوز! جانتالاسىپ الاڭدا ءجۇرىپ جاتقان جەلتوقسان وقيعاسىن ءتۇسىرتىپ, ونى تىقتىرىپ قوياتىن, اقىرىپ تەڭدىك سۇراپ الاڭعا شىق­قان جاستارىمىزدى كىنالاپ, ءتىپتى كۇنالاپ كۇيەلەش قاعازعا قول قويۋعا تۇرا-تۇرا ۇمتىلعان مان­ساپقور اعالارىن ساقتاندىرىپ, جا­نىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ شىر-پىرى شىعىپ جۇرگەن ساعاتتى بىلەمىز. بىلەتىن بولساق ساعاتتى سونداي ساليقالىلىققا باستاعان وسى كۇندەلىگىندەگى تىلدەي ءتىلىپ تۇسەر وتكىر سوزگە مۇرىندىق بولاتىن ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىس تا! ساعات اعا ول لەنتالاردى بيلىك باسىنداعى ءبىر ازاماتقا سەنىپ بەرگەن ەدى. ءالى كۇنگە نە ساعاتقا, نە ساعات سۇيگەن حالقىنا قايتپاي تۇرعانىن قاراڭىزشى ول لەنتالاردىڭ. ساعاتقا ىلە-شالا «پارىز بەن قارىز» جۇيەلى تەلەحابارىن جاساتقان دا وسى سەزىم دەپ ويلايمىن! بۇرىن دا ۇلتىن شىنايى سۇيىسپەنشىلىكپەن سۇيەتىن ساعات اعا جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ءتىپتى ۇلتشىلدىق ۇلى سەزى­مىنە بەرىلدى-اۋ دەپ ويلايمىن. دۇربەلەڭدى سول ءبىر قيىن كۇن­دەرى تاعى دا بىلاي دەپ جازدى: «تايپالىق تار سەزىمنەن, رۋلىق ۋلى سەزىمنەن ارىلۋىمىز كەرەك تە ۇلت­تىق ۇلى سەزىمدى العا قويۋىمىز كەرەك».

مۇنى شىعارماشىلىق وزگەرىس دەپ قاراماعاندا قايتەمىز؟! شى­عار­­ماشىلىق وزگەرىس – شىعار­ما يەسىنىڭ دۇنيەتانىمىنا بايلانىستى. جەلتوقسان وقيعاسىنا دەيىن­گى ساعات, كەيىنگى ساعات ءارى ءوز­ارا بىرلىكتە, ءارى كىلت وزگەرگەن, ءبىر تۇلعادا تارتىسقان ەكى ادام­نىڭ كەيپى. كۇندەلىگى ارقىلى باقى­لاعاندا كوز جەتەر ءبىر ماسەلە مىنە, وسى. ساعات تابيعاتىندا رومانتيك بولاتىن. رومانتيك بولا تۇرا ءوزىن-ءوزى تالداپ, جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ءارى كۇيرەپ, ءارى شيراپ, جاڭا سيپات, تىڭ مازمۇنعا يە بولعان ءبۇتىن ءبىتىمدى ازامات!

كۇندەلىك ماماندىققا اب­دەن قاتىستى. ساعات سىنشى. كۇندە­لىك­تىڭ دەنى وقىعان كىتابىنا قىزى­عىپ ءبىر-ەكى اۋىز تىلەگىن ايتۋ, كەم­شىلىگىنە قىزىنىپ پىكىر ايتۋى ول تاعى بار.

كۇندەلىك – جازاتىن شىعارما­نىڭ ەسكيزى.

كۇندەلىك – قالامگەردىڭ جان ازا­بى, ادامي راحاتى, قۋانىشى, نالاسى...

«يا رازدۆويلسيا.» ا.بلوك. سا­عات تا قانشاما رەت وزىمەن-ءوزى كۇرەسىپ, وزىمەن-ءوزى ايتىسىپ, جە­ڭىپ-جەڭىلىپ ءجۇردى ەكەن؟

بارىنە كۋا – كۇندەلىك!

بىرىمىزگە اعا, بىرىمىزگە ۇستاز – ساعات اشىمباەۆتىڭ كۇندەلىگى تۇڭعىش رەت وقىرمانعا جول تارتتى. ۇرىسپاي, جەكىمەي, وتىرىك سوزگە ەرمەي, كۇندەلىكتەگى شىندىققا سەنىپ وقۋلارىڭىزدى وتىنەر ەدىك. جاي وقۋ از بولادى, تالداپ وقۋ ءجون. سوندا سىنشى فيلوسوف بولىپ قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن, ۇلتىن جانىنداي سۇيگەن ازامات, جالىنداپ كەلىپ, جالىنداپ ءجۇرىپ, لاپىلداپ ورتەنىپ كەتە بارعان رومانتيك جاندى تۇسىنەسىزدەر!

قۇلبەك ەرگوبەك,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ  

دوكتورى, پروفەسسور