الاش ارداقتىسى ناركوم جۇرگەنوۆ تۋرالى نە بىلەمىز؟
وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى «تەمىر-ناركوم» اتانعان تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمى بۇگىندە ءيىسى قازاققا ەتەنە تانىس. ول - قازاقستان مەن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى وقۋ-اعارتۋ, مادەنيەت جانە ادەبيەت سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, سىنشى-كوسەمسوزشى. بيىل وسىناۋ الاشتىڭ اسىل ازاماتىنىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولىپ وتىر. جالپى العاندا, تەمىربەك قارا ۇلىنىڭ مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى تۇلعاسىن ودان ءارى جان-جاقتى سومداۋ ءۇشىن وسى سالاداعى قىزمەتىمەن قاتار ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق مۇراسىن دا تۇبەگەيلى زەرتتەپ, مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىندا الاتىن ورنىن ناقپا-ناق بەلگىلەۋ مىندەتى, پارىزى كەيىنگى ۇرپاققا جۇكتەلگەنى ايدان انىق. مىنەكي, وسى ۇدەدە ستۋدەنت شاعىنان ىزدەنىپ, ادەبي-مۇراسىن عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ, تەرەڭ تالداپ, العاش ديسسەرتاتسيالىق دەڭگەيدە زەرتتەگەن باۋىرجان يمانعاليەۆ ناركوم تۋرالى جازعان «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» اتتى ءۇشىنشى كىتابىن قالىڭ وقىرمانعا ۇسىندى. زەرتتەۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت باۋىرجان ءسابيت ۇلى بۇل ءتورت ءجۇز ەلۋ بەتتىك كىتابىندا قازاقستان, رەسەي, وزبەكستان مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورلارىندا ساقتالعان ت.جۇرگەنوۆتىڭ قۇندى ەڭبەكتەرىن العاش رەت تۇپنۇسقا نەگىزىندە تاۋىپ, اراعا سەكسەن جىل ۋاقىت سالىپ, وقۋشىلارىمەن قايتا تابىستىردى. 1937 جىلى 26 قىركۇيەكتە «حالىق جاۋى» دەپ قارا كۇيە جاعىلىپ, قاپىدا اتىلىپ كەتكەن بوزداق ۇلدىڭ حالقىنا, ۇلتىنا جاساعان ەڭبەگىن بەس تاراۋدان تۇراتىن وسى قۇندى ەڭبەكتە جان-جاقتى اشا بىلگەن. ءبىز بۇگىن زەرتتەۋشى-عالىمنىڭ قايراتكەر-قالامگەر ت.جۇرگەنوۆ تۋرالى جازعان ماقالاسىن ۇسىنامىز.
قايراتكەردىڭ ازاماتتىق اجارى
احمەت بايتۇرسىنوۆ!
تەمىربەك جۇرگەنوۆ!
ءىلياس وماروۆ!
وزبەكالى جانىبەكوۆ!
بۇلار حالقىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني, وقۋ-ءبىلىم سالاسىن ءار قيلى زاماندار مەن ساياسي جۇيە جاعدايىندا ورگە سۇيرەگەن قايراتكەرلەر. “ەلىم”, “جۇرتىم” دەپ جان ايقايىمەن جانىن وققا دا, وتقا دا قارسى توسقان كۇرەسكەرلەر. جوقتى بار قىلعان, باردى زور قىلعان جاسامپازدار. سول جاسامپازدىق, تۋىندىگەرلىك ەڭبەكتەرىمەن ەسىمدەرى ەل ەسىندە ماڭگى قالعان ارىس تۇلعالار! تاريح ولارعا, بەلگىلى اقىننىڭ وبرازدى سوزىمەن ايتقاندا, ء“بىر مەزگىلدە ءارى اعارتۋشى, ءارى جارىق ءتۇسىرۋشى” مىندەتىن جۇكتەدى. ال ولار بۇل ميسسيانى كوبەدەن قاندارى, كەۋدەدەن جاندارى شىققانشا ابىرويمەن اتقارىپ كەتكەندەرى بۇگىندە داۋ-دامايسىز تاريحي اقيقاتقا اينالىپ وتىر. دۇنيەدە ءوز بويىنداعى جاراتىلىس سىيلاعان تالانت ورتىنە ورتەنىپ ولگەندەر, ونەر سالماعىن كوتەرە الماي مەرتىگىپ اجال تاپقاندار از ەمەس. قاراپ وتىرساق, سونىڭ كوبى جيىرما مەن قىرىق جاستىڭ اراسىندا, وي مەن قىردى بىردەي بارلاپ تۇرعان شاعىندا كەتكەن ەكەن. ءوز تاعدىرىن ءوزى جاساعان كىسىگە نە داۋا, ال بويىنان ومىرگە قۇشتارلىق وتىن ءبىر ءسات باسەڭسىتپەي, ەلىنە دەگەن الاۋلى سەزىمى جۇرەگىمەن قوسا دۇرسىلدەپ سوعىپ تۇرعاندا عۇمىرى مەزگىلسىز قيىلعاننان ايانىشتى نارسە بار ما ەكەن؟! ت.جۇرگەنوۆ نەبارى 39 جىل جاسادى – ءۇشىنشى مۇشەلىنەن شىعا بەرگەندە ءوزى كەرەمەت ءۇمىت ەتكەن مىنا ومىرگە جانار باعىپ سوڭعى رەت دۇرىستاپ قاراپ تا ۇلگەرمەي, كەرەك دەسە نە بولعانىن ءجوندى ۇعا الماي كەتە باردى. كەشەگى 37-دە ورىلىپ تۇسكەندەردىڭ بارشاسىنىڭ ءتۇيىندى تاعدىرى وسى. ولاردىڭ بارلىعى كومبەسىنە جەتپەي قۇلاعان سايگ ۇلىك ءتارىزدى بويىنداعى بارىن سارقي الماي كەتكەندەر. سولاردىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى, قازاقستانداعى ءبىلىم, مادەنيەت, ادەبيەت, ونەر سالاسىنىڭ تالانتتى ۇيىمداستىرۋشىسى, رەسپۋبليكانىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى – تەمىربەك قارا ۇلى جۇرگەنوۆ.
تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1898 جىلى قىزىلوردا وبلىسى جالاعاش اۋدانىنىڭ قازىرگى ت.جۇرگەنوۆ اۋىلىندا (بۇرىنعى جاڭاتالاپ) دۇنيەگە كەلگەن. ول كەزىندە ىرعىز بەن سىر بويى ارالىعىن جايلاعان قالىڭ ەلگە بەلگىلى بولعان, ەل ۇستاعان بيلىك يەسى, ءوز زامانىنىڭ تالابىن اڭعارا بىلگەن كوزى قاراقتى جان قارا جۇرگەن ۇلىنىڭ بەل بالاسى. وسىنداي داۋلەتتى, تاربيەلى ورتادا وسكەن تەمىربەك ءوز كەزەڭى ءۇشىن تياناقتى ءبىلىم, ۇلاعاتتى تاربيە الدى: ءداستۇرلى حالىقتىق ورتادا تاربيەلەندى, ۇلتتىق پسيحولوگيانى, ءسوز بەن ساز مادەنيەتىن انانىڭ سۇتىمەن, اتانىڭ قانىمەن بويىنا ءسىڭىردى. جاس تەمىربەكتىڭ ۇستازدار جاعىنان دا جولى بولدى. وسىلاردىڭ ىشىنەن ەكى كىسىنى - سىر بويىنىڭ بەلگىلى اعارتۋشى-اقىنى تۇرماعانبەت ىزتىلەۋ ۇلى مەن الامەسەك ورىس-قازاق مەكتەبىندە ساباق بەرگەن, قازاق تاريحىنداعى العاشقى ورىسشا-قازاقشا جانە قازاقشا-ورىسشا سوزدىكتىڭ اۆتورى دوسمۇحاممەد بۋكيندى اتاپ ايتۋ ءجون. العاشقى ۇستازىنىڭ شاراپاتتى اسەرىمەن جاس بالا بىرنەشە شىعىس ءتىلىن مەڭگەرىپ, شىعىس مادەنيەتىنىڭ جاۋھارلارىمەن جاستاي تانىسسا, سوڭعى ۇستازىنىڭ كومەگىمەن ەۋروپا مادەنيەتىن, سونىڭ ىشىندە ورىس مادەنيەتىن, ادەبيەتىن, ءتىلىن, وسى قوعامداعى وزىق رەۆوليۋتسياشىل يدەيالاردى تەرەڭ يگەردى. ءسويتىپ, ت.جۇرگەنوۆتىڭ دۇنيەتانىمىندا شىعىستىق جانە ەۋروپالىق دۇنيەتانىم كىرىگە توعىسىپ, ءبىرتۇتاس رۋحاني دۇنيەگە ۇلاستى. قايراتكەر-قالامگەردىڭ كوزقاراس ەۆوليۋتسياسىنداعى وسى ەرەكشەلىك سوڭىرا ونىڭ مادەني قۇرىلىسقا, اعارتۋ سالاسىنا بايلانىستى ماسەلەلەر ءتۇيىنىن ءارى تەز, ءارى دۇرىس تارقاتىپ وتىرۋىنا كوپ كومەگىن تيگىزدى. ەكىنشىدەن, ت.جۇرگەنوۆ - 20-30 جىلدارداعى ۇركەردەي قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى. ونىڭ ات جالىن تارتىپ مىنگەن ازاماتتىق ءومىرى بىردەن ۇلتتىق ويانۋ, كوتەرىلۋ, سەرپىلۋ جانە ۇلتتىق-ساياسي تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. ت.جۇرگەنوۆ ءنازىر تورەقۇلوۆ, ءالىبي جانگەلدين ءتارىزدى قايراتكەرلەرمەن بىرگە يىق تىرەسىپ, ەڭ الدىمەن ءوزى وكىلى بولىپ سانالاتىن قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتتى.
تەمىربەك تۇرماعامبەت اقىن ۇستازدىق ەتكەن اۋىل مەكتەبىندە ساۋات اشىپ, كەيىن الامەسەكتەگى ورىس-قازاق مەكتەبىندە, پەروۆسكىدەگى (قازىرگى قىزىلوردا) سۋحانسكي اتىنداعى ۋچيليششەدە باستاۋىش ءبىلىم العان. ال 1917 جىلى ۋفا جەر شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسەدى. 1918 جىلى «قازاق مۇڭى» گازەتى رەداكتسيالىق القاسىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى.1923 جىلى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق فاكۋلتەتىنە وقۋعا جىبەرىلەدى. ساگۋ-دە ستۋدەنت بولىپ ءجۇرىپ, قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ الەۋمەتتىك قوزعالىستارىنا قاتىسادى. ول قازاق اسسر-ءىنىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى تولىق وكىلەتتى وكىلى, ال 1926 جىلى تاشكەنتتىڭ قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. ينستيتۋتقا اكادەميك ۆ.بارتولد, پروفەسسور س.مالوۆ سەكىلدى اتاقتى عالىمداردى ماسكەۋدەن ارنايى شاقىرتىپ, ينستيتۋت جۇمىسىن جانداندىرۋعا كۇش سالادى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان «ساياسي ەكونوميا» جانە «قۇقىقتانۋ» پاندەرى بويىنشا وقۋ قۇرالدارىن قازاق تىلىنە اۋدارادى. قازاق تەرمەلەرىنىڭ جيناعىن قۇراستىرۋعا ات سالىسادى. 1929-1930 جىلدارى - تاجىكستاننىڭ قارجى كوميسسارى. 1930-1933 جىلدارى - وزبەكستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى, ال 1933-1937 جىلدارى قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارادى. ول قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جۇمىسىنا س.سەيفۋللين, س.اسپاندياروۆ, ق.جۇبانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.تاجىباەۆ سياقتى قايراتكەر-قالامگەرلەردى تارتتى. ت.جۇرگەنوۆ - ۇلتتىق مادەنيەت پەن ونەر سالاسى ماماندارىن دايارلاۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ, قازاق جاستارىنىڭ كسرو-نىڭ ورتالىق قالالارىنداعى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋىنا كومەك كورسەتىپ وتىردى. م.اۋەزوۆ, ج.شانين, ءا.قاستەەۆ, ت.ب. ونەر مايتالماندارىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاسادى. ت.جۇرگەنوۆ قازاقستاندا العاشقى مۋزىكا تەاترىن (قازىرگى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى) ۇيىمداستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. قازاق اندەرى تۋرالى ا.ۆ.زاتاەۆيچكە كوپتەگەن مالىمەتتەر بەردى. جۇرگەنوۆتىڭ تىكەلەي ات سالىسۋىمەن «قازاقستاندا مەكتەپ جۇيەسىن رەتتەۋ جانە قازاق ورتا مەكتەپتەرىن كوبەيتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدانىپ, قازاق ورتا مەكتەپتەرىنىڭ سانى ارتۋىنا ىقپال ەتتى. جۇرگەنوۆ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىن ۇلتتىق مادەنيەتتى وركەندەتۋ شتابىنا اينالدىردى. ول 1934 جىلى الماتىدا وتكەن بۇكىلقازاقستاندىق حالىق ونەرپازدارىنىڭ ءبىرىنشى ونەر سلەتىن, 1936 جىلى ماسكەۋدەگى قازاقستان ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىن وتكىزۋدىڭ باستى ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى. ونكۇندىك كەزىندە ەلىمىزدىڭ وزگە دە مادەنيەت قايراتكەرلەرىمەن بىرگە اتقارعان ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
قايراتكەردىڭ قالامگەرلىك قاجىرى
تەمىربەك جۇرگەنوۆ – ويى ۇشقىر, قالامى قارىمدى پۋبليتسيست. ونىڭ جازۋشىلىق قىزمەتىن قايراتكەرلىك قىزمەتىنەن, قالام ساپاسىن قايراتكەرلىك ساپاسىنان ءبولىپ الىپ قاراۋعا كەلمەيدى. قوعامدىق-الەۋمەتتىك قىزمەتى ءبىرشاما زەرتتەلسە دە, ت.جۇرگەنوۆتىڭ قالامگەرلىك قارىمى نازاردان تىس قالىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتىنىڭ تاساسىندا قالىپ كەلدى. قازىرگى قولداعى مالىمەت بويىنشا اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ازىرشە 7 كىتاپ, 150-دەن اسا ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق ماقالا جازعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا «قازاقستانداعى مادەنيەت رەۆوليۋتسياسى», «قازاقستانداعى ساۋاتسىزدىق جويۋ» كىتاپتارى, «ساياسي ەكونوميا» وقۋلىعى, «ورتا ازياداعى قازاق حالقىنىڭ كۇيلەرى», «قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن قۇرۋ», «قازاق حالقىنىڭ اقىندارى مەن جىرشىلارى» ت.ب.مەملەكەتشىل تاقىرىپتاعى وچەركتەرى مەن ماقالالارى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ءوز ءمانىن جوعالتقان جوق. جۇرگەنوۆ قوعام قايراتكەرى رەتىندەگى قىزمەتىن پارتيالىق فۋنكتسيونەرلىكتەن ەمەس, 1918 جىلى «قازاق مۇڭى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ, قالامىن قارۋ ەتىپ باستاعانىن اتاپ ايتقان ءجون. 20-جىلدار باسىندا ت.جۇرگەنوۆ رەسپۋبليكالىق «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ بۋىنىن بەكىتىپ, بۇعاناسىن قاتىرۋ ىسىنە شىعارماشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاجىرىمەن اتسالىستى. 1924 جىلى تاشكەنتكە كەلىپ, ساگۋ-دە (ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) وقىپ ءجۇرىپ, ءارى قازاقستاننىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى وكىلى قىزمەتىن اتقارعان كەزدە دە جۇرگەنوۆ قالام مايدانىنىڭ قاق ورتاسىنان تابىلدى. ءسوز قادىرىن بىلەتىن, ءسوز باققان ورتادا وسكەن ت.جۇرگەنوۆتىڭ «ۇشقىن» گازەتىندە جارىق كورگەن «پەرەۆودچيكتىڭ قيالى» اتتى سىقاق ولەڭى بالا جىگىتتىڭ ءسوز ونەرىندە قارا جاياۋ ەمەستىگىن بىردەن تانىتتى. ابايدىڭ «بولىس بولدىم, مىنەكي» ولەڭىنىڭ ۇلگىسىندە جازىلعان بۇل ساحنالىق ينتەرمەديا قازاق ادەبيەتىندەگى ساتيرالىق مونولوگتاردىڭ العاشقى ۇلگىلەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. «پەرەۆودچيكتىڭ قيالى» قازاق ساحناسىنىڭ مايتالمانى سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ رەپەرتۋارىنان ۇزاق جىلدار بويى تۇراقتى ورىن الىپ كەلدى.ال 1924 جىلى «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنىڭ №4 سانىندا جاريالانعان «مەرۋەرت» اڭگىمەسى XX جىلدارداعى ۇلتتىق پروزامىزدا ءوز كەزەڭىندەگى ەڭ وزەكتى, ەڭ كوكەيكەستى تاقىرىپتىڭ ءبىرى - ايەل تەڭدىگى ماسەلەسىنە ارنالعان. كەيىپكەرلەر تاعدىرىنىڭ ۇقساستىعى, تاقىرىپ ورتاقتىعى جانە كەيبىر سۋرەتتەۋ ءتاسىلى جاعىنان «مەرۋەرت» م.اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اڭگىمەسىمەن ۇندەس. ول سيۋجەتتى ومىردە جالت ەتكەن ءبىر ساتتىك وقيعاعا, ياعني مەتونيميالىق پرينتسيپكە قۇرادى. بۇل جاعىنان اڭگىمەنىڭ نوۆەللالىق سيپاتى باسىم.
قايراتكەر 30-جىلدار باسىندا ادەبي سىن ماقالالار جازۋعا, سونىڭ ىشىندە تەاتر سىنىنا كوبىرەك كوڭىل بولگەن. بۇل ورەدە ب.ءمايليننىڭ «شۇعا» پەساسىنىڭ العاشقى قويىلىمىنا ارنالعان «ۋشۋعا» رەتسەنزياسىن («كازاحستانسكايا پراۆدا», 1934ج., 21-ماۋسىم) اتاپ ايتۋ ءجون. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, ەندىگى جەردە ادەبيەتكە مەرۋەرت ءتارىزدى شاراسىز بەينەلەر ەمەس, شۇعا سىندى سىندارلى, رۋحتى, كەسەك وبرازدار قاجەت. «ونەر ونەر ءۇشىن ەمەس, ونەر الەۋمەتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا, ارمان تىلەگىنە قىزمەت كورسەتۋى ءتيىس!» - دەيتىن وزەكتى وي تەمىربەك قارا ۇلىنىڭ قالامىنان قورىتىلىپ شىققان «و پەسە «حان كەنە» ي ەە كريتيكاح» («كازاحستانسكايا پراۆدا», 1934ج.,12 ماۋسىم) ماقالاسىندا جالعاسىن تاپتى.1928 جىلى جازىلعانىمەن, سودان بەرگى ۋاقىتتا ساحنالاۋعا رۇقسات بەرىلمەي كەلگەن م.اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» پەساسىن العاش دراما تەاترى رەپەرتۋارىنا ەنگىزگەن – ت.جۇرگەنوۆ. سپەكتاكل 1934 جىلى مامىردا قويىلدى. «حان كەنەنى» تىرىلتكەن تەمىربەك قارا ۇلى - ءوزىنىڭ تاريحي پرينتسيپ كوزقاراسىن ادەبي مۇرانى يگەرۋ ىسىندەگى تاريحي ساباقتاستىق پرينتسيپىنە ۇلاستىرعان سىنشى. «كازاحسكي پەرەۆود» شاحنامە» اتتى كولەمدى ماقالاسى (كازاحستانسكايا پراۆدا, 1935, 1 ءساۋىر) اۆتوردىڭ وسى ورەدەگى كوزقاراسىن تولىق تانىتتى. ءفيرداۋسيدىڭ تۋعانىنا 1000 جىل تولۋى قارساڭىندا ونىڭ ماڭگى ولمەس مۇراسى – «شاحناما» داستانىن قازاق توپىراعىندا ءبىرىنشى بولىپ اۋدارعان سىر بويىنىڭ ءبىلىمدار اقىنى مولدا وراز نۇسقاسىن ەل ىشىندەگى ءبىر قاراپايىم شارۋانىڭ قولىنان تاپتىرىپ الدىرعان ت.جۇرگەنوۆ داستان جونىندەگى العاشقى ءارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىزدەگى بىردەن-ءبىر تولىمدى زەرتتەۋ بولىپ سانالاتىن كولەمدى ەڭبەكتى جازدى. ت.جۇرگەنوۆ ءوزىنىڭ سىنشىلىق-زەرتتەۋشىلىك ەڭبەگىندە جەكەلەگەن شىعارمالارعا عانا كوڭىل ءبولىپ قويماي, ادەبيەتىمىزدىڭ ءزارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پەرسپەكتيۆالىق باعىتتاردى بەلگىلەپ, ادەبيەت تاريحىنداعى كەسەك داۋىرلەرگە باعا بەرىپ وتىرعان. 1925 جىلى تاشكەنتتە قىزمەتتە ءجۇرىپ تاربيە, ءبىلىم, ادەبيەت جايىنداعى ماقالالاردان «تەرمە» دەگەن جيناق قۇراستىردى. وعان ج.ايماۋىت ۇلى, م.جۇماباەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ ت.ب. اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن كىرگىزىپ, شەرنياز, ەدىگە, بازار جىراۋ ت.ب. تۋرالى قۇندى مالىمەتتەر بەرگەن. تەمىربەك قارا ۇلىنىڭ «جەرۇيىق» اتتى ماقالاسىندا («قازاق ادەبيەتى», 1936 ج. 10 شىلدە) اسان قايعى, ونىڭ يدەياسىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تولىمدى باعا بەرگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. اسان قايعى جونىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى 1930 جىلعا دەيىن توقتاپ قالعان ەدى. جۇرگەنوۆ ماقالاسى توقىراپ قالعان سول ىسكە جاڭادان سەرپىن بەردى. اۆتور حالىق اڭىزى جاساعان اسان قايعى بەينەسى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تاريحي اساننىڭ كەيپى, ول XIV عاسىردا قازاق حالقىنىڭ جازبا تاريحى جاسالا باستاعان داۋىردە ءومىر سۇرگەن دەگەن وي ايتتى. كەيىنگى زەرتتەۋلەر ونىڭ بۇل پىكىرىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىن كورسەتتى. تەمىربەك جۇرگەنوۆ - 30-جىلدارى ا.پۋشكين شىعارماشىلىعىنا دا باعا بەرۋشىلەردىڭ ءبىرى. ورىس اقىنىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 100 جىل تولۋى قارساڭىندا جاريالانعان «ورىس حالقىنىڭ ۇلى جازۋشىسى جانە قازاق حالقى» دەگەن كولەمدى ماقالاسىندا پۋشكين شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ داستۇرىنە توقتالعان. وسى ورايدا, ونىڭ اباي ۇلگىسىنە بەرگەن باعاسى بيىك. سىنشى ورىس اقىنى مەن قازاق اقىنىنىڭ اقىندىق قۋاتى مەن پوەزيا ورنەگىندەگى ۇقساستىقتى ناقتى مىسالدارمەن كورسەتەدى.
حالىق اعارتۋ كوميسسارى ەكى تىلدە بىردەي جازعان العاشقى بيلينگ قايراتكەر-قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. ءتىلدى جازۋشى ەڭبەگىنىڭ قۇرىلىس ماتەريالى عانا ەمەس, مادەنيەتتىڭ, ءبىلىمنىڭ ىرگەتاسى دەپ بىلگەن ول ءتىل تۋرالى ايتىستان شەت قالماي, سول ورەدەگى بىلىكتى دە سالماقتى پىكىرلەرىن كوپ تالقىسىنا سالىپ, ەڭ باستىسى, پراكتيكالىق باس-شىلىق سالاسىنا كوشىرىپ وتىرعان. قايراتكەردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىنىكتىلىگى, مادەنيەتتىلىگى, تازالىعى تۋرالى ويلارى, اسىرەسە تەرمينولوگياعا قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرى ءالى كۇنگە ماڭىزىن جويعان جوق. جۇرگەنوۆ ءتىل قولدانۋشىلاردى, اسىرەسە زيالى قاۋىمدى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ بۇزىلىپ, كوپشىلىككە تۇسىنىكسىز جارگونعا اينالۋىنان ساقتاندىردى. وسى تاقىرىپتى «قازاق تىلىندەگى تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى», «قازاق ادەبي تىلىندەگى كەلەڭسىز جاعدايلار» اتتى ماقالالارىندا وربىتكەن ول 20-جىلدارى ا.بايتۇرسىنوۆ باستاعان تەرمين جاساۋدىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرىنەن اۋىتقىماۋدى, ياعني تەرمين سوزدەردى مەتامورفالاۋ, مورفولوگيالىق جانە سينتاكسيستىك تاسىلمەن قازاقتىڭ ءتول سوزدەرى مەن ۇعىمدارىنان جاساۋ ءادىسىن جالعاستىرۋدى, سونىمەن بىرگە اۋدارۋعا كەلمەيتىن, قازاقشا بارابار (ادەكۆات) ماعىناسى جوق حالىقارالىق اتالىمداردى وزگەرىسسىز الۋدى ۇسىندى. ء«تىلدى دە ءتىستى, جىگەرلى دە, ىسكەر ادام» - دەپ ع.مۇسىرەپوۆ باعا بەرگەن تەمىربەك قارا ۇلىنىڭ جان-دۇنيەسى عالىم, زەرتتەۋشىگە بەيىم ەدى. جاراتىلىس سىيلاعان وسى بەيىمدىكتىڭ سوڭىنا ءبىرجولا تۇسۋگە زامانى, ۋاقىتى مۇرشا بەرمەسە دە, ول عۇمىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن تاسقا باسىلعان سوزگە دەگەن ساعىنىش-كورىگىن باسا الماي ومىردەن ءوتتى.
ء«سىز مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتىسىز, ورلوۆ جولداس!»
ت.جۇرگەنوۆتىڭ انا تىلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن قامقور كوزقاراسىن بەلگىلى كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكي ءوزىنىڭ ء«دۇيىم دۇلدۇلدەر» اتتى مەمۋارلىق كىتابىندا تومەندەگىدەي سۇيسىنە ەسكە الادى: «جۇرگەنوۆ ءوز كابينەتىندە ءماجىلىس وتكىزبەك بولدى. شامامەن العاندا وتىز شاقتى كىسى جينالدى, ىشىندە تەك ەكى ادام — قاراعاندىلىق ب.ن.ورلوۆ جانە مەن ورىس جۇرتىنان ەدىك. ناركومنىڭ ءوزى دە, باسقا سويلەۋشىلەر دە تەك قازاق تىلىندە سويلەپ وتىر. ءبىر كەزدە بوريس نيكولاەۆيچ ورنىنان تۇردى دا, جۇرگەنوۆتەن قازاقشا سويلەمەۋىن ءوتىندى, مۇندا نە جايىندا اڭگىمە بولىپ جاتقانىن ءوزى ۇقپاي وتىرعانىن, ول تۇسىنەتىندەي بولۋى ءۇشىن سويلەۋشىلەردىڭ ورىسشا سويلەگەنى ءجون ەكەنىن ايتتى. ءبىر كەزدە جۇرگەنوۆتىڭ قارا كوزدەرى ۇشقىنداپ كەتتى. جۇرتتىڭ ءبارى بۇكشيە ءتۇسىپ, تىم-تىرس بولا قالدى. ء«سىز قايدا وتىرسىز, ورلوۆ جولداس!» اشۋ نايزاعايى ۇرەيلەنە بۇگجيگەن قايراتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن ويقاستاي شاپشىدى. ء«سىز قايدا ءجۇرسىز ءوزىڭىز!» – دەپ جۇرگەنوۆ داۋىسىن بۇرىنعىدان بەتەر قاتايتا سويلەدى: ء«سىز قازاقستانعا كەلدىڭىز ەكەن, ەگەردە مۇندا جۇمىس ىستەگىڭىز كەلسە, ءسىز رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتىسىز! ءسىز قازاق اندەرىن دە ورىس تىلىندە زەرتتەمەكشىسىز بە؟» - دەپ, وزگە ۇلتتان قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەۋدى تالاپ ەتتى». اپىرماي, ۇلت نامىسى دەگەندە جانىپ كەتەر سونداي باتىلدىق بۇگىنگى قانداس شەنەۋنىكتەردىڭ بويىندا بولسا عوي دەپ ويلايسىڭ. وكىنىشتىسى, باسقا ۇلتتىڭ ءبىرلى-جارىم وكىلى وتىرسا بولدى-اق: «بارىمىزگە تۇسىنىكتى تىلدە سويلەيىن», – دەپ, ورىسشا سايراي جونەلەتىن دەرتتەن ءبىز ءالى دە ارىلا الماي ءجۇرمىز-اۋ. جۇرگەنوۆتىڭ قىلىشى جالاڭداپ تۇرعان سوناۋ 30-جىلدارداعى ەرلىگى بۇگىنگى ۇرپاققا زور تاعىلىم. «بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەتكە ءوز انا ءتىلىمىزدى جاقسى بىلگەندە, سونى ۇيرەنگەندە عانا جەتۋگە بولادى», - دەگەن تەمەكەڭنىڭ ءسوزى بۇگىن ءوز كوكەيكەستىلىگىن جوعالتقان جوق. توتاليتارلىق جۇيەنىڭ وسى قىزىپ تۇرعان شاعىنىڭ وزىندە تەمىربەك جۇرگەنوۆ رەسپۋبليكاعا باسشى بولىپ كەلگەن گولوششەكيندى قاتتى سىنعا الىپ, بىلاي دەيدى:
-قازاقستانعا كەرەگى – 7-10 جىلدىق مەكتەپ جۇيەسىن قۇرۋ, ال ء سىز «قازاق تەك حات تانىسا بولادى» دەيسىز. جوق! بىزگە ۇلكەن ءبىلىم وردالارى قاجەت! الدا ىستەيتىن مىندەتىمىز – قالىڭ جۇرتتىڭ ىشىنەن شىققان ءبىلىم قايراتكەرلەرىن, ءوز كادرلارىمىزدى دايىنداۋىمىز قاجەت. قازاق ءتىلىن جەتە ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن مادەنيەت!» - دەپ ءوز ۇلتىنىڭ بولاشاعىن قۇرمەتتەۋدى تالاپ ەتەدى.
تەمىربەك جۇرگەنوۆ دەگەندە...
تەمىربەك قازاق ونەرىنىڭ قانات جايۋىنا قىرۋار تەر توكتى. بەلگىلى ونەر مايتالمانى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ ول تۋرالى: ء«بىز ونى قازاق تەاترىنىڭ اتاسى رەتىندە بىلەمىز. ءبىز ونى قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ءبىلىمدارى رەتىندە تانيمىز. ءبىز ونى قازاقستانداعى وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ تالماس جاناشىرى رەتىندە بىلەمىز», - دەيدى, ال اكادەميك ا.جۇبانوۆ: «جۇرگەنوۆتىڭ كابينەتىنەن شىققاندا الاتاۋدى ايىرىپ, قاراتاۋدى قايىرىپ شىعاتىنداي كۇش-جىگەرمەن شىعاتىن ەدىك», — دەپ, ونەر باسشىسىنىڭ قاجىر-قايراتىن جوعارى باعالايدى. جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ: «جۇرگەنوۆ – ءتىلدى دە ءتىستى, جىگەرلى دە ىسكەر ادام», – دەپ, تالانتىنا ەرەكشە دەن قويىپ, ىستىق ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. ء «بىز قازاق مادەنيەتىنىڭ شىرقاۋ شىڭدارى ءۇشىن تەمىربەك رۋحىنىڭ الدىندا قارىزدارمىز» - دەگەن ەدى ءابىش كەكىلباەۆ.
تەمىربەك جۇرگەنوۆ دەگەندە 1927 جىلى تاشكەنتتە ۇيىمداسقان العاشقى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (اباي اتىنداعى قازۇپۋ) تۇڭعىش رەكتورى, تاۋ-كەن ينستيتۋتىن (ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ), ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دى قۇرۋ, جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ, 10 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزىلمەگەن جەلىسى ەسكە تۇسەدى, ت.جۇرگەنوۆ دەگەندە 30-جىلدار باسىندا گولوششەكين لاڭىنان كەيىن تۇرالاپ جاتقان ۇلتتىق ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ 400 مەكتەپ سالدىرىپ, قازاقتىڭ «لۋناچارسكيى» اتانعان اعارتۋ كوميسسارى ەسكە تۇسەدى. ت.جۇرگەنوۆ دەگەندە تۇڭعىش ۇلتتىق وپەرا ونەرىن دۇنيەگە كەلتىرگەن بىلىكتى باسشى, 1936 جىلعى ماسكەۋدەگى ءساتتى وتكەن قازاق ونەر دەكاداسى, «شاحنامانىڭ» تۇڭعىش قازاقشاعا اۋدارىلۋى, «حان كەنە», «جالبىر», «شۇعا» پەسالارىنىڭ العاش كورسەتىلىمدەرى, قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىن ءوزى باسقاراتىن مادەنيەت كوميتەتىنىڭ قاراۋىنا العان ۇلتجاندى ازامات ويعا ورالادى. وسىنداي ىرگەلى, يگىلىكتى ىستەردى باسقارىپ ءجۇرىپ, ارتىنان مول ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەر قالدىرعان. تاريحي انتولوگيا جاعىنان بۇل مىسال وركەنيەتى مەن مادەنيەتى تەڭەسكەن باتىس ەلدەردەگى قوعام قىزمەتىن قالام قىزمەتىمەن قاتار الىپ جۇرگەن م.روبەسپەر, ە.داشكوۆا, ف.راسكولنيكوۆ ءتارىزدى قايراتكەر-قالامگەرلەر ۇلگىسىمەن تەڭەسەدى.
كوتىبار ءوز اتىمەن قالدى ...
ناركوم جۇرگەنوۆتىڭ قىزمەت ەتكەن تۇسىندا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە درامالىق, مۋزىكالىق ۇجىمدار اشىلىپ, قازاقتىڭ ەل اراسىندا جۇرگەن ءانشى, كۇيشى, بيشىلەرى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جينالا باستادى. حالىق جىراۋلارى مەن جىرشىلار, تەرمەشىلەر مەن بارشا ونەرپازدار باس قوسىپ, ەندى سالا-سالا بويىنشا پروفەسسيونالدى ونەر وردالارىنا اينالا باستادى. تەمىربەك جۇرگەنوۆ سولاردىڭ بارىندە دە تەك ۇيىمداستىرۋشى بولىپ قانا قويماي, ولاردىڭ جۇمىسىنا ءوزى تىكەلەي ارالاسىپ, تەاترلار مەن بيشىلەر توبىنىڭ ونەرلەرىن ءتۇن جارىمى اۋعانشا كورىپ, پىكىر ايتىپ, جاڭا ونەر, تازا ونەر قانداي بولۋى كەرەكتىگىن ەلدەن كەلگەن ونەر يەلەرىنە ايتۋدان, ۇيرەتۋدەن جالىقپاعان. ول بارىنە دە ۋاقىت تابا بىلگەن. م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان» پەساسىن العاش جۇرتشىلىق الدىندا وقۋدى ۇيىمداستىرعان دا جۇرگەنوۆ ەكەنىن تاريحتان بىلەمىز. بۇل جونىندە اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ەستەلىگىنەن مىنا ءبىر جولداردى كەلتىرە كەتكەن دۇرىس. «...تەمىربەك حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ, ونەر مايدانىنىڭ «كوماندوۆانيەسىن» ءوز قولىنا العاننان كەيىن بۇرىنعى تىنىشتىق, «بەيبىت» زامان كەلمەسكە كەتتى. ونەر مايدانى قىزا, بۇرقىراي جونەلدى. وتىز ءۇشىنشى جىلدىڭ كۇزىندە م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپانى» وقىلادى ەكەن دەگەن حاباردى ەسىتىپ مەن دە ۇكىمەت ۇيىنە كەلدىم... ول ەكى اۋىز عانا سوزبەن ءماجىلىستى اشتى دا, مۇحاڭا پەسانى وقىتتى... پەسا تىڭداۋشىلاردى قاناعاتتاندىردى. تەك ءوزىنىڭ سوڭعى قىسقا سوزىندە تەمىربەك:
- مۇحتار! وسى «باسىبار» دەمەي-اق, سول شالدىڭ ازان ايتىپ قويىلعان «كوتىبار» اتىن وزىنە قايتارساق قايتەدى. قانشاما مادەنيەتتى ات قويامىن, جاڭا بۋىننان وندايدى جاسىرامىن دەگەنمەن باسى بولسا ادامنىڭ باسقا دا جاقتارى بولاتىنىن ءبارى دە بىلەدى عوي. شەكسپير بۇل جاعىنان اسا قىسىلىپ-قىمتىرىلماعان كورىنەدى عوي», – دەدى. وتىرعاندار دا ءبىراز ك ۇلىپ, مۇحاڭ بۇل ۇسىنىستى سول ارادا قابىلداپ, كوتىبار ءوز اتىمەن قالدى.
ەر ەسىمى ەل ەسىندە
1937-جىلى باستالعان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ناۋقانى قىرۋار يگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ت.جۇرگەنوۆتى دە ءوزىنىڭ شەڭگەلىنە ىلە كەتتى. وعان «حالىق جاۋى, ۇلتشىل, كەڭەسكە قارسى تەررورشى-كوتەرىلىسشى, شپيوندىق-ديۆەرسانتتىق ۇيىمدارعا باسشىلىق ەتكەن, جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاسقان» دەگەن سياقتى بىرنەشە ايىپتار تاعىپ, كەيىن سوت ونى اتۋ جازاسىنا كەستى. ۇكىم 1938-جىلى 25-اقپاندا الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى قاندىساي دەگەن جەردە ورىندالعان. بۇل كەزدە ەسىل ەردىڭ جاسى نەبارى 39-دا ەدى. الاش ارداقتىسى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ تۋعان قارىنداسى, قايراتكەردىڭ زايىبى - دامەش ەرمەكوۆا-جۇرگەنوۆا كۇيەۋى اتىلعاسىن «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» دەپ ونى 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, «الجير» لاگەرىنە قامايدى. باس-اياعى 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت قۋعىنشىلىق كورىپ, ول الماتىعا تەك 1957-جىلى عانا ورالدى. دامەش امىرحانقىزى كەيىن اينىماس ادال جارىن جازىقسىز جالادان اقتاپ الۋ جولىندا عالىم ماردان بايدىلداەۆپەن بىرگە تالاي ەسىكتى توزدىرىپ ءجۇرىپ كوپتەگەن ءىس-شارالار, كەزدەسۋلەر وتكىزەدى, ەستەلىك ماقالالار جازالى. وسى كىسىلەر مەن جۇرگەنوۆكە جاناشىر ازاماتتاردىڭ ىقپال ەتۋىنىڭ ارقاسىندا الماتىداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنا تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى, سونداي اق استانادا, الماتىدا, قىزىلوردا, اقتوبە وبلىستارىندا بىرقاتار مەكتەپتەر مەن كوشەلەرگە قايراتكەردىڭ اتى بەرىلىپ, ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ومىرىنە ارنالعان دەرەكتى فيلمدەر مەن 1 پەسا جارىق كوردى. ءوزى مەرت بولسا دا, ونىڭ ءىسى, اتقارعان قىزمەتى, حالقىنىڭ بولاشاعىنا سىڭىرگەن قالتقىسىز ەڭبەگى, اتاپ ايتقاندا ارتىندا مۇرا بولىپ قالعان ادەبي-مادەني, وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا جازعان قۇندى دۇنيەلەرى شاڭ باسقان مۇراعات سورەلەرىنەن الىنىپ, جوعارى باعاسىن الا باستادى. سەبەبى, اسىل ازاماتتىڭ ونەگەلى ءومىرى, ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولارى حاق.
باۋىرجان يمانعاليەۆ,
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءنىڭ دوتسەنتى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,
جۇرگەنوۆتانۋشى-عالىم.