گازەت ءتىلى قالاي تۇزەلەدى؟

گازەتتە ەل حابارلارى جاقسى, تۇسى­نىكتى. ءوز باسىنان شىعارىپ جازعان ار­كىمنىڭ سوزدەرى دە ۇعىمدى. ال ورىسشادان اۋدارىلعان, ورىسشاعا جاناسقان سوز­دەرگە قاراساڭ تومارمەن جۇرگەن قا­زاق ارباداي ميىڭدى, جۇيكەڭدى تۇي­گىشتەپ, زىرقىلداتا جونەلەدى. قاي جەردە ءمۇدىرىپ, قاي جەردە ءسۇرىنىپ قالام دەپ قىلپ-قىلپ ەتكەندەي بولاسىڭ. گازەت وقۋشى ورىسشادان اۋدارىلعان ەكەنىن قايدان ءبىلسىن؟ جازۋى قازاقشا بولعان سوڭ, تاڭسىق كورىپ, اناسىن دا, مىناسىن دا وقيدى. وقىسا, تۇك ۇعا ال­ماي قالاتىن سوزدەردى دە كورەدى. سو­دان «وي گازەتىڭدى قويشى, ءسوزىن ادام ۇقپاي­دى» دەپ كوڭىلى قايتادى. ەندەشە, گازەت المايدى, گازەت گۇلدەنبەيدى, كوسەگەسى كوگەر­مەيدى.

الدىمدا «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» №396 سانى جاتىر. ادەيى ءتىلىن باقىلاۋ ءۇشىن باستان اياعىنا شەيىن وقىپ, ۇعىن­باعان سوزدەرىمنىڭ استىن سىزىپ, دۇرىس ەمەس سوزدەرىن قاراستىرىپ وتىرمىن.

مىنە, ءبىرىنشى بەتتە ء«بىلدىرىس» دەگەن ءسوز تۇر. «حابارلاندىرۋ», «قۇلاق­تان­دىرۋ» تۇرعاندا ء«بىلدىرىس» قايدان شىعىپ قالدى؟ «فرۋنزە جولداس قاپىل جۇرەگى جارىلىپ ءولدى» (جازاتايىم بولىپ, جۇرەگى جارىلىپ ءولدى دە­سە قايتەدى؟),  «رەسەي كوممۋنيست پار­تيا­سىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە تەلەگرامم بويىنشا كوڭىل قوش ايتىلسىن» – «تەلەگراممەن كوڭىل ايتىلسىن» دە­لىنسە ۇعىمدىراق بولماس پا ەدى؟! تاعى «ادەيى بۇيرىق شىعارىلعانشا ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر ساتىلماسىن» – ورىستىڭ «سپيرتنوي ناپيتوك» دەگەن ءسوزىن بۇلجىتپاي اۋدارا قويعان. ماس قىلاتىن سۋسىندى قالانىڭ وزىندە ىشكىلىك دەمەۋشى مە ەدى, بولماسا, اراق-شاراپ دەسە نە قىلادى؟ قازاق «ميحايلدى» دا, «نيكولايدى» دا «مەكالاي» دەپ جۇرەدى. «مەكايىل» دەگەن پەرىشتەنىڭ اتىن دا بىلەدى. ۇندەستىك زاڭىن بۇركەپ قويالىق, «مەقايىلعا» جول بولسىن! تاعى جاعالاي بەرىڭىز. 6-باعانادا «فرۋنزە جولداس اباقتىدان قاشىپ شىعۋى جانە پوليتسەيلەر قۋىپ, ىزدەپ جۇرگەن سەبەبىنەن قايتادان رەسەيگە كەلىپ, ءسىڭىپ كەتتى». ءتۇسىندىڭىز بە؟ نەلىكتەن فرۋنزە رەسەيگە ءسىڭىپ كەت­تى؟ اباقتىدان قاشقاندىقتان با, پوليتسەي ىزدەگەننەن بە, ءمالىم ەمەس. بۇل باس-اياعى تۇگەل, ەكى جاعىنان دا تىنىس بەلگىسى بار سويلەم. الدە ورتاسىنان ءبىر سوزدەر قالىپ قويدى ما ەكەن؟ ەل قازاعى ونى تەرگەپ جاتقان جوق. بىراق پالەسى مىناۋ: فرۋنزەنىڭ ءومىربايانىن اسكەر مەكتەبى ساباق ەسەبىندە وقىتىپ جاتىر. كىتاپ, قۇرال جوقتىقتان وسى كۇنگى گازەت-جۋرنالدار مەكتەپكە كىتاپ ورنىندا قولدانىلىپ ءجۇر. ەندەشە, گازەتتەرىمىز ءارى حابار, ءارى كىتاپ بولىپ وتىر. گازەت ءسوزى الگىدەي بولىپ وتىرسا, ونى قالاي وقىتارسىڭ؟ 2-بەتتەگى «جەر مەكەمەلەرى مەن كووپەراتسيا» دەگەن ءسوزدى وقىڭىز. الدىمەن «وداق رەسپۋبليكالاردىڭ جەر ىستەرى كوميسسارياتى» دەگەنى دۇ­رىس پا؟ «كەڭەستەر وداعى» دەگەن ءسوز كوپ­تەن قابىلدانعان ءتارىزدى ەدى; «جەر كو­ميسسارياتى», «جەر-سۋ كوميسسارياتى» دەمەي, «ىستەردى» قالاي قىستىرىپ جىبەرگەن؟ جوق, اياق جاعىندا تۇزەپتى. «جەر كوميسسارياتى» دەگەنمەن وسى حابار تىم ۇعىمسىز. ءبارىن بىردەي ايتا بەرمەي-اق, مىنا ءبىر سويلەمىن الساق تا جەتەر: «اۋىلشارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, بىراق كەڭەسكە سايلاۋ ەركىنەن ايىرىلعاندار اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىندا تەك كەڭەسشى بولا المايدى». «ەركىنەن ايىرىلعان» دەپ اباقتىداعى ادامدى ايتسا كەرەك ەدى, الدە بايلار, جۋاندار, مولدالار بولار ما؟ بىراق مولدالار شارۋاشىلىقپەن اينالىسپايدى عوي, تەك كەڭەسشى دەگەنى كىم؟ كووپەراتسياعا كەڭەسشى داۋىسپەن كىرە المايدى دەگەنى مە؟ وندا «تەكتىڭ» قىستىرىلاتىن جۇمىسى نە؟ الدە «شەشۋشى داۋىسپەن سايلانادى» دەگەن ءسوز بە؟ جوق, ولاي بولسا, باي­لار كۇشەيگەنى عوي. ويعا جۇگىرتىپ كو­رىڭىز­دەر. مەن بۇدان ارتىق جۇگىرتە المادىم.

3-بەتتە «پەكيندە قىر كورسەتۋ ءجۇ­رىسى بولىپ, جيىلعانداردى تاراتامىن دەگەن پوليتسيا جەڭىلىس تاۋىپتى». «قىر كور­سەتۋ ءجۇرىسى» دەمونستراتسيا بولۋ كەرەك. «جەڭىلىس» تۋىندى ءسوز. مۇنى سون­­شا شوقپىتتاماي-اق «پەكين جالشىلارى, ايتپەسە, بۇقاراسى ۇكىمەتكە قىر كورسەتىپ, كوشەگە شىققان. توپتى تاراتا الماي, پوليتسيا جەڭىلىپ قالعان» دەسە, دارەتى سىنا ما؟

 «حلەب-پرودۋكت» ءوز قولىنا پۇتى 80 تيىنعا ءتۇسۋ ەسەبىمەن كوكشەتاۋدان اس­تىق ازىرلەپ جاتىر»; «بازاردا سۇ­رالاتىن بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن اقشاعا شاققاندا ءبىر جارىم ميلليون سومنىڭ زاتى كەرەك بولادى» («اقمولا گۇبىرنەسىندە استىق ازىرلەۋ»).

مىنە, بۇلار دا اۋىر جازىلعان. «اس­تىق جيناۋشى مەكەمە كوكشەتاۋدان اس­تىق ساتىپ الىپ جاتىر. جول شىعىن­دارىن الىنعان استىققا جايعاندا پۇتى 80 تيىننان تۇسپەك» دەپ ەكى ءبو­لىپ, تۇسىنىكتى قىلۋ كەرەك. «بازاردا سۇرا­لاتىن ونىمدەر» دەگەنى قاي زات؟ قازاق قولى زات پا, ورىس قولى زات پا؟ «قازاق قولى شيكى بۇيىمنان ءبىر جارىم ميلليون سومعا بۇيىم كەرەك» دەگەن ماندە بولماس پا ەكەن؟

4-بەتتە «ايماقتىق مەكەمەلەردە» دەگەن ءبولىم ءتىپتى ۇعىمسىز. «تۇتىنۋشى كووپەراتيۆ» دەگەن –  تىڭ ءسوز. بۇل «پوترەبيتەلسكي» بولار. ونى «كەرەك-جاراق كووپەراتسياسى» دەسە جارار ەدى. ال «ۋستاۆ تىركەۋ» دەگەندى ۇقپادىم. «ۋستاۆى» – جوبا, جوسىق, جول دەگەن سوزدەرگە كەلەدى. مۇنى قايدا تىركەمەك؟ كەنەگەگە مە, تۇيەگە مە, ارباعا ما, بىلە المادىق. 

ورىسشادان اۋدارۋعا توسەلمەگەن جىگىت­تەرگە, ارينە سالعاننان جازۋ قيىن تيەدى. بىراق ولاردىڭ اۋدارماسىن بىلە­تىندەر قاراپ, تۇزەتىپ وتىرۋ كەرەك. ۇعىم­­­­­سىز سويلەمدەر ءوز الدىنا, ءبىر ءسوز­دى اركىم ءارتۇرلى, ايتپەسە ءبىر كىسىنىڭ ءوزى ءار­تۇرلى اۋدارىپ جۇرەدى. ءبىر جەردە «سوۆناركوم», ءبىر جەردە «حالىق كوميسسارلار كەڭەسى»; ءبىر جەر «قازتسيك», ءبىر جەردە «قازاتكوم» كەلىسپەيدى. نە ورىسشاسىن قىسقارتىپ قولدانۋ كەرەك, نە ءبارىن دە قازاقشا الۋ كەرەك. كەيدە «پاليسە», كەيدە «پاليتسيە»; كەيدە «كووپەراتسيا», كەيدە «كووپەراتيۆ»; بىرەسە «نۇسقاۋشى», بىرەسە «ينسترۋكتور» بولىپ وتىرادى. تولىپ جاتقان مەكەمە اتتارى, قىزمەت اتتارى, كەڭسە تىلدەرى ءالى بىرىزگە سالىنباي كەلەدى. ءتىل شوقپىتتالىپ, قويىرتپاق بولىپ بارادى. بۇ قالىپتا جۇرگىزە بەرۋگە بولمايدى. بۇل تۋرالى اۋدارۋشىلاردى دا جازعىرۋعا بولمايدى. بۇعان شارا ىستەۋ كەرەك. مەن سونداي شارانى ۇسىنامىن:

1. بۇل ماسەلەنى جايعا قاراتا بەرمەي, ءارى بولسا 15 كۇننەن قالدىرماي گازەت باسقارماسى ءوزى قولداناتىن سوز­دەرىن ءتىزسىن ء(سوز اۋدارۋشىلارعا تاپسىرسىن, گازەتتەن جيناتسىن, مەكەمەلەردەن السىن – ايتەۋىر, جات سوزدەر تەرىلسىن).

2. ءبىلىم كەڭەسى قابىلداپ, بەكىلگەن سوز­دەر سول كۇيىندە قولدانىلسىن. قو­­لاي­سىز اۋدارىلعان سوزدەر قايتا قا­رالسىن.

3. تىزىلگەن سوزدەردى اۋەلى باسقارما ءوزى اۋدارسىن. ءوز شاماسى كەلمەسە, ءبى­لىم كەڭەسىنە قاراتىپ السىن. ونىڭ قولى تيمەسە, گازەتكە جاريالاسىن, بول­ماسا قالامشىلارعا قاراتىپ, اۋدار­تىپ, سولاردىڭ ەڭ قولايلىسىن قابىل­داتسىن.

4. ابدەن قابىلدانعان داۋسىز سوز­دەر­گە گازەت بەتىندە جاريالانىپ وتىرسىن.

5. ءسوزدى اۋداراردا قاي گازەت قاي ءسوز­دى قالاي اۋدارىپ, قولدانىپ جۇرگەنى دە ەسكە  الىنسىن. سولاردىڭ ۇنامدى سوز­دەرى دە الىنسىن.

6. قابىلدانعان سوزدەر ورىس ءالىپبيى­نىڭ رەتىمەن جازىلىپ, باسقارمادا ءىلۋلى تۇرسىن, جازا السا لۇعاتشا بولىپ باسىلسىن, وزگە گازەت باسقارمالارىنا دا جى­بەرىلسىن.

7. ۇعىمسىز, تىڭ سوزدەر العاشقى كەزدە ورىسشا, قازاقشاسى قاتار (بىرەۋى جاقشانىڭ ىشىنە) جازىلىپ وتىرسىن.

باسقارما بۇل ىسكە كىرىسەتىن بولسا, قىزمەتىنە دايىنبىز. اركىمدەر سولاي ويلايدى دەپ سەنەمىن.

بۇلاي قىلماساق, ءتىلىمىز بۇزىلادى, شوقپىت بولادى, ەل ۇقپايدى. ءباسپاسوز­دىڭ قادىرى كەميدى, وقىمايدى, زيان شە­گەمىز.

باسقارما: ورىسشادان اۋدارما سوز­دەردىڭ بىرىزگە تۇسە الماي كەلە جاتقانى – تالاسسىز ماسەلە. «ەڭبەكشى قازاق» باسقارماسى بۇل ىسكە كىرىسۋلى. جات سوز­دەر­دىڭ قازاقشاسى بۇدان بىلاي گازەتتە جاريا­لانىپ وتىرىلادى.   

دايىنداعان ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»