وبلىس ورتالىعىنداعى گ.پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە جەڭىس ماردانوۆ اتىنداعى ولكەتانۋشىلار قوعامى قۇرىلدى. وڭىردەگى ولكەتانۋشىلاردى بىرىكتىرىپ, قوعام قۇرۋ ءۇشىن مۋزەي ۇجىمى وبلىستاعى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, «داۋا» قوعامدىق-ساياسي گازەتىن جارىققا شىعارعان, ولكەتانۋشى جەڭىس ماردانوۆتىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان جيىن وتكىزدى.
مۋزەي ديرەكتورى گۇلنار نۇراحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ وتكەن سان تاراۋلى تاريحي شەجىرەلەرىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ بارىسىندا اتقارىلار جۇمىستار از ەمەس. ءبارىمىز بىلەتىندەي ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا تۋعان ولكە تاريحىن تانىپ ءبىلۋدىڭ, جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايرىقشا اتاپ كورسەتىلگەن.
– وسى كۇنى كەشە عانا ءبارىمىز كورىپ, تىڭداعان, وقىعان ەلباسى جولداۋىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جاپپاي قولداۋعا يە بولىپ, قوعامداعى جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرىنە زور سەرپىن بەردى. بۇل باستامانى ءارى قاراي جالعاستىرىپ قانا قويماي, ونىڭ اياسىن جاڭا مازمۇنمەن جانە باعىتتارمەن تولىقتىرۋ قاجەتتىگىن تاعى دا ايتقانىنان ۇلكەن وي تۇيدىك, – دەيدى مۋزەي ديرەكتورى.
ال عالىم ەرنۇر راحيموۆ: «بىزدە ءالى زەرتتەلمەي جاتقان وتكەن تاريحتىڭ شەجىرەلى بەتتەرى كوپ. الداعى ۋاقىتتا جاڭادان قۇرىلعان بۇل قوعام ولكەتانۋ, ەتنوگرافيا جانە باسقا سالالار بويىنشا جازىلعان دۇنيەلەردى جيناقتاپ, جۇمىس جۇرگىزۋلەرى قاجەت», دەيدى.
بيىل وبلىستا بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ 350, اتاقتى مۇسا شورمانوۆتىڭ 200, عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ 160, ءانشى, كومپوزيتور ەستاي بەركىمباي ۇلىنىڭ 150, اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويلارى اتالىپ ءوتتى. وسى مەرەيتويلاردا ۇلى تۇلعالاردىڭ ومىرىنە, شىعارماشىلىقتارىنا ارنالعان عىلىمي-تانىمدىق باياندامالار جاسالدى.
مۋزەيدىڭ قولعا الماق تاعى ءبىر يگى ءىسى – وڭىردە «التىن تامىر» دەپ اتالاتىن تاريحي-مادەني جۋرنال شىعادى. جۋرنالدىڭ قۇرىلتايشىسى – گ.پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى. رەداكتورى – بەلگىلى قالامگەر سايلاۋ بايبوسىن.
– جۋرنال «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جارىق كورىپ وتىر. وڭىردە شىعاتىن «نايزاتاس» ادەبي-كوركەم, «اقبەتتاۋ» تاريحي-تانىمدىق جۋرنالدارى ءوز وقىرماندارىن تاپتى. تاريحي-تانىمدىق جۋرنال شىعارۋداعى ماقسات, وڭىردە ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعالار, تاريحي وقيعالار جايلى كوپتەگەن دەرەك-مالىمەتتەر بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارادى. مەرەيتويلىق جيىنداردا جاسالعان ءاربىر عىلىمي باياندامانىڭ ءوزى ءبىر-ءبىر كىتاپقا لايىق. سوندىقتان سولاردىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, جۋرنال بەتتەرىندە جاريالاۋدى ءجون كوردىك, – دەيدى سايلاۋ بايبوسىن.
سايلاۋ بايبوسىننىڭ ايتۋىنشا, كوبىنەسە باياناۋىل, ماي, اقتوعاي اۋداندارىنىڭ اقكول ءوڭىرىنىڭ شەجىرەسى, ەلگە بەلگىلى تۇلعالارى تۋرالى جازىلىپ كەلدى. جۋرنالدىڭ العاشقى سانىنا ماي اۋدانىنىڭ تاريحي دەرەكتەرى, اقبالىق حازىرەت تۋرالى ماقالالار بەرىلىپتى. سونىمەن قاتار, ەدىگە بي, دوسىمحان مولدا, ولكەتانۋشى, سۋرەتشى دميتري باگاەۆ جانە باسقا دا تاريحي ادامدار جايلى ماتەريالدار جاريالانعان.
ال جەلەزينكا, تەرەڭكول, ۋسپەنكا, ەرتىس سياقتى اۋدانداردىڭ تاريحي-تانىمدىق شەجىرەلەرى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل جەرلەردە كەزىندە تەرەڭكول, ءۇرلىتۇپ, الاكول, ۇيالى بولىستىقتارى بولعان. مۇراعاتتىق قۇجاتتار دا مول, تەك ولاردى ىزدەستىرىپ, جاريالاۋ كەرەك. تەرەڭكول, جەلەزينكا اۋداندارىنا 1931-1932-ءشى جىلدارى سول كەزدەگى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ كەلگەن. قازىرگى جەلەزينكا, بۇرىنعى ءۇرلىتۇپ اۋدانىنداعى وزەرنىي اۋىلىنىڭ بۇرىنعى قاۋكول بولىستىعىن ارالاعان كەزىندە عابەڭ «بوراندى تۇندە» دەگەن اڭگىمە جازعان. اۋدان اۋماعىندا ەدىگە ءبيدىڭ ءتورت اۋىلى بولىپتى. قاۋكولدە ونىڭ بالاسى مۇحامەتجان بولىستىق قۇرعان. ەندىگى جەردە وزەرنىي اۋىلى ەدىگە بي اۋىلى اتانسا دەيمىز.
بىزدىڭشە, ءوڭىردىڭ وتكەنى جايلى جۋرنال جاريالايتىن تاقىرىپ ارينە جەتەدى. ءبىر عانا تەرەڭكول اۋدانىنداعى بايىرعى اۋىل اتاۋلارى باراق, قىزويناق, تەڭىزباي, مىرزاعۇل, اۋليەاعاش, سايداعىراعاش, مەڭدەكە جانە باسقالارى تۋرالى ىزدەنىپ, زەرتتەپ مارقۇم كوكىش ءامىرجانوۆ اعامىز ارتىنا اماناتتاپ جازىپ بەرىپ كەتتى.
قازىر ءتىپتى, كەرەكۋ دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ۇمىتىلا باستاعانداي. بۇل دا ءبىر ويلاناتىن جاي. كەرەكۋ اتاۋىنان قورىقپاۋ كەرەك, كەرىسىنشە, ونىڭ شىعۋ توركىنى جايلى جازۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟!
– جاڭا جۋرنالىمىز «التىن تامىردىڭ» ماقساتى دا وسى. ۇلكەندەر جازىپ قالدىرعان مۇرانى جارىققا شىعارۋ. وتكەنگە ءۇڭىلۋ. كەشەگى جولداۋدا ايتىلعانداي, ء«وز جەرىڭدى تانىپ ءبىل!» اتتى ەلباسىنىڭ جاڭا باستاماسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرى بويىنشا جاپپاي مەكتەپ ءتۋريزمىن قايتا جاڭعىرتۋ, اسىرەسە جاس بۋىن ءۇشىن وتە قاجەت, – دەيدى جازۋشى سايلاۋ بايبوسىن.
جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ارينە مارقۇم جەڭىس ماردانوۆتى ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا كوزىمىز كوردى, جاياۋ ءجۇرىپ قازاعىنا ەڭبەك ەتتى. ولكەنىڭ شەجىرەسىن دە, تاريحىن دا اقتارىپ, «داۋا» گازەتىنە جاريالاپ, وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە سەپ بولسىنشى دەپ كەتتى.
سوندىقتان ەسىل ازاماتتى ەسكە الىپ, جەڭىس ماردانوۆ اتىنداعى ولكەتانۋشىلار قوعامىن قۇرعان مۋزەي ۇجىمىنا راحمەت. ويتكەنى جۇرت وسى كۇنگە دەيىن ونىڭ اتىن ارداقتاپ, سانالارىنا ساۋلە تۇسىرگەن «داۋاسىن» ىزدەيدى.
– جۋرنال القاسى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, تاريحتى عانا ەمەس, جەرگىلىكتى جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ تۋعان ولكە جايلى ولەڭ-جىرلارىن, اڭگىمەلەرىن دە جاريالاۋعا نيەتتەنىپ وتىر. جاستارعا جول اشىق. كونە تاريحي فوتوسۋرەتتەر, تىڭ دەرەكتەر بولسا, قۋانا جاريالايمىز, – دەيدى سايلاۋ بايبوسىن.
ولكەتانۋشى نىعمەت جامەن ۇلى اتامىز ەكىباستۇزدىڭ كومىرىن العاش تاپقان قوسىم پىشەنباەۆ تۋرالى: «1932 جىلى قوسىمدى اق جۋىپ, ارۋلاپ, سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعان مەنىڭ اكە-شەشەم بولاتىن. سول كەزدەردەگى اشارشىلىق تاۋقىمەتىنە قاراماستان 84-85 جاسقا كەلىپ قالعان قوسىمدى اتا-انام قويان اۋلاپ اسىراپ باققان ەكەن. قوسىمنىڭ ءبىزدىڭ اكەيمەن تۋىستىعى دا بولسا كەرەك», دەپ وي تولعايدى.
ايتۋىنشا, قوسىم پىشەنباي ۇلى – اڭىز ادام. جاس كەزىندە كوپ ۋاقىت بويى دالا كەزگەن اعىلشىن كەن ىزدەۋشىلەرىنىڭ ات كۇتۋشىسى, كەرەكۋدەگى دەروۆ كوپەستىڭ كەن بارلاۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن كورىنەدى.
بۇل ولكەتانۋشىلاردان باسقا قازىر وڭىرىمىزدە قايرات التاەۆ, دانيال قىزىر, رامازان بوكە, نۇربەك ءجۇمادىل سياقتى ولكەتانۋشىلار, شەجىرەشىل ازاماتتارى بار ەكەنىن دە ۇمىتپايىق. قۇمارحان قۋانتاي, جانايحان اتا سياقتى ەلگە ورالعان اعايىنداردىڭ دا شەجىرەلەرى وي سالارلىق. ولاردىڭ قولدارىندا قۇندى دۇنيەلەر بار. سونى پايدالانا بىلەيىك. بۇل ادامدار تاريحي-تانىمدىق جۋرنالعا جاناشىر, تۇراقتى اۆتور دا بولا الادى. ولاي بولسا, «التىن تامىرعا» ىسكە ءسات دەيىك, اتامەكەننىڭ رۋحاني اسىل قازىنالارى كوپكە ورتاق.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى