اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسى بۇگىندە وتە قاجەت بولىپ وتىر. ەلىمىزدە مۇنداي جۇيەنى قۇرۋ جول-كولىك وقيعاسى نەمەسە باسقا دا توتەنشە جاعدايلار كەزىندە ادام ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا سەپ بولماق. سەبەبى كەيىنگى كەزدە جول-كولىك وقيعالارى كەزىندەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبەيىپ كەتۋى بارشامىزدى الاڭداتادى.
رەسەي ۇكىمەتىنىڭ تمد ەلدەرى اۋماعىندا اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى جەدەل قىزمەتتەردى شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسىن قۇرۋ جانە ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى اياسىندا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2012 جىلى قازاقستاندا «ەرا-گلوناسس» انالوگىن رەسپۋبليكامىزدا قۇرۋدى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتارالىق جۇمىس توبى قۇرىلعان. بۇل جۇيە – قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي اراسىنداعى ۇشجاقتى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم نەگىزىندە «دوڭعالاقتى كولىك قۇرالدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» 018/2011 كەدەن وداعىنىڭ (كو) تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سايكەس ازىرلەنىپ جاتقان جانە اۋىر جول-كولىك وقيعالارى كەزىندە شۇعىل جەدەل قىزمەتتەردىڭ ارەكەت ەتۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك جوبا.
كو-نىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا 2013 جىلى قازاقستان كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى GPS/گلوناسس, UMTS/GSM تەحنولوگيالارى نەگىزىندە اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندە شۇعىل شاقىرۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىن ازىرلەۋگە ارنالعان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە (تەن) ازىرلەدى. تەن بارلىق مۇددەلى ورگانداردا ماقۇلداندى. تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرگە سايكەس, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كولىك قۇرالدارىن شۇعىل قيمىلدايتىن جەدەل قىزمەتتەردى شاقىرۋ قۇرىلعىسىمەن جابدىقتاۋ بويىنشا نورمالار كۇشىنە ەندى.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى 2016 جىلى اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسى جوباسىنىڭ اكىمشىلىكتەندىرۋىن اەروعارىش كوميتەتىنە (قازعارىش) تاپسىردى, ول كەيىننەن قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا ءوتتى. قازعارىش جەدەل قىزمەت كورسەتۋ قىزمەتتەرى شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسىنىڭ ازىرلەۋشىسىن انىقتاۋ بويىنشا كونكۋرس جاريالادى. كونكۋرس جەڭىمپازى بولىپ قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ اەروعارىش كوميتەتى «ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعى» اق «عارىشتىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتى» ەجشس (ينستيتۋت) انىقتالدى.
2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ م ساناتىنداعى (جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن) كولىك قۇرالدارىنا جانە N ساناتىنداعى (تاۋارلاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن) اۆتوكولىكتەرگە ارنالعان شۇعىل قيمىلدايتىن جەدەل قىزمەتتەردى شاقىرۋ قۇرىلعىسىمەن جابدىقتاۋ مىندەتتەرىن بەلگىلەيتىن كو-نىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىنىڭ تالاپتارى كۇشىنە ەندى. 2017 جىلدىڭ ساۋىرىندە جۇيەنىڭ وپەراتورى بولىپ «عارىشتىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتى» ەجشس تاعايىندالدى. كەدەن وداعى تەحنيكالىق رەگلامەنتىنىڭ تالاپتارى ەۋروپالىق وداقتىڭ رەتتەۋشى ورگاندارىنىڭ كەلىسىمىنەن وتكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. دەرەكتەردى جىبەرۋ بىرىڭعاي ستاندارت بويىنشا ەاەو-دا دا, ەۋروپالىق وداقتا دا eCall جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتكىزىلدى. جول-كولىك وقيعالارى كەزىندە قاي جەردە بولساڭىز دا, مەيلى ەۋروپادا, بەلارۋس, رەسەي ەلدەرىندە, الدە قازاقستاندا بولسىن ۋاقتىلى كومەك كورسەتىلەتىن بولادى.
وسى جۇيەگە ۇقساس جوبالار كورشى ەلدەردە دە قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, رەسەيدە 2017 جىلدان باستاپ «ەرا گلوناسس» اپاتتار كەزىندە شۇعىل ارەكەت ەتۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل الەمدەگى العاشقى مىندەتتى جانە تەگىن شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسى بولىپ تابىلادى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ جولدارىندا جانە وزگە دە توتەنشە جاعدايلارداعى اپاتتار, جول-كولىك اپاتتارى تۋرالى وسى ەلدە GPS/گلوناسس سيگنالدارىن قولدانۋ ارقىلى جەدەل اقپارات الۋعا ارنالعان «ەرA-رب» جۇيەسى بار.
اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسى – ناۆيگاتسيالىق سپۋتنيكتىك جۇيەلەردىڭ سيگنالدارى مەن دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىن, شۇعىل قيمىلدايتىن جەدەل قىزمەتتەرگە قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل جولدارىنداعى جول-كولىك وقيعالارى جانە وزگە دە توتەنشە جاعدايلار تۋرالى قالىپقا تۇسىرىلگەن اقپارات بەرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە. ول GPS/گلوناسس سياقتى ناۆيگاتسيالىق سپۋتنيكتىك جۇيەلەردىڭ دەرەكتەرىن قولدانۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. اتالعان سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى پايدالانۋ جول-كولىك وقيعاسىنا ۇشىراعان جانە كولىك قۇرالىنىڭ ناقتى ورنالاسقان جەرىن جەدەل انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالعان شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ارنايى قىزمەتتەردى حاباردار ەتۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋ, ياعني قۇتقارۋ قىزمەتتەرى كەلگەنگە دەيىن جول-كولىك اپاتتارىندا زارداپ شەككەن ادامدارعا پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋ جانە ۇلتتىق جولدارداعى ءولىم-ءجىتىمدى تومەندەتۋ, اپات بولعاندا ادامداردى قولايلى جاعدايمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق قۇرال جاساۋ.
ءموبيلدى تەلەفوننان ايىرماشىلىعى, ول بارلىق ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىمەن جۇمىس ىستەيدى. توتەنشە جاعداي تۋرالى اقپاراتتى بەرۋ ءۇشىن قۇرىلعى ايماقتاعى ەڭ جوعارى سيگنال دەڭگەيىن اۆتوماتتى تۇردە تاڭدايدى. جەدەل-قۇتقارۋ قىزمەتتەرىنە جىبەرىلگەن اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى شۇعىل شاقىرۋ ترافيگىنە ۇيالى بايلانىس وپەراتورىنىڭ دەرەكتەر جەلىلەرىنىڭ ايتارلىقتاي شامادان تىس جۇكتەلۋىنە قاراماستان, توتەنشە جاعداي ورىن العان دەرەكتەر پاكەتىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باسىمدىق مارتەبەسى بەرىلدى. جەلىدە تەلەفون قوڭىراۋلارى كوپ بولعان جاعدايدا اقپارات بەرۋ ءۇشىن باسقا ابونەنتتەردىڭ تەلەفون قوڭىراۋلارى ءوشىرىلۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە جۇيەنىڭ وپەراتورىنا قاۋىپ-قاتەر سيگنالىن بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
وسى جۇيە ورناتىلعان اۆتوموبيل يەلەرىنە وقيعانىڭ ورىن العانى تۋرالى وپەراتورعا تۇسىنىك بەرۋ قاجەت ەمەس. وپەراتور كولىك قۇرالىنىڭ ورنالاسقان جەرىنىڭ ءدال كوورديناتتارىن ءوزى الادى. بۇل جۇيە باستاپقىدا تەك ستاندارتتى رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى, ياعني وپەراتورعا توتەنشە جاعداي تۋرالى سيگنال بەرەدى. جۇيەنىڭ ادامداردى قۇتقارۋ بازالىق فۋنكتسياسى ۇنەمى تەگىن بولادى.
جۇيەنى قۇرۋ بويىنشا جوبانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى – 2016-2018 جىلدار. 2018 جىلعى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنىڭ ازىرلەنۋى اياقتالعاننان كەيىن جۇيە قۇرالدارمەن جابدىقتالىپ, ونىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنە اتتەستاتسيا جۇرگىزىلەدى. جوبانى 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانۋدا, ودان كەيىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا جۇيەنى ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.
اۆتوكولىكتەردە ورناتىلعان اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسى بار اۆتوموبيل يەلەرى ونىڭ قوسىلۋ تۋرالى الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. جۇيەنى ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا ەنگىزگەننەن كەيىن بۇل تۇيمە اۆتوماتتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. اۆتوموبيلدەردى تىركەۋ اۆتوموبيل وندىرۋشىلەر, ديستريبيۋتورلار نەمەسە اتتەستاتتالعان ورناتۋ ورتالىقتارى ارقىلى جاسالادى. جۇيەنىڭ وپەراتورى – عارىشتىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتى كولىك قۇرالدارىن تىركەۋدى جۇزەگە اسىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋت جۇيەنى رەسەيلىك «ەرا-گلوناسس» وپەراتورىمەن بىرىكتىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. روۋمينگتىك كەلىسىم قازىر قول قويۋ ساتىسىندا. وسى ارقىلى رەسەي اۋماعىندا كومەككە مۇقتاج قازاقستاندىق جۇرگىزۋشىلەر قۇتقارىلادى. سونداي-اق قازاقستان اۋماعىندا كورشى مەملەكەتتىڭ جۇرگىزۋشىلەرى ءبىزدىڭ قۇتقارۋشىلارىمىزدان كومەك الا الادى.
قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستاندا پايدالانىلىپ جاتقان شۇعىل قيمىلدايتىن جەدەل قىزمەتتەردىڭ قۇرىلعىسىمەن جابدىقتالماعان اۆتوموبيلدەر ءۇشىن اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى شۇعىل شاقىرۋ جۇيەسى مىندەتتى ەمەس ەكەنىن ايتىپ وتكەن ءجون. الايدا جەكە قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جانە جولداعى كەزدە, كەز كەلگەن باسقا دا توتەنشە جاعدايدا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا اتالعان جۇيە دەربەس ورناتىلۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن اتتەستاتتالعان ورناتۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە حابارلاسۋعا بولادى. ولاردىڭ تىزىمدەرى جاقىن ارادا اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندەگى شۇعىل شاقىرۋ سايتىنا (evak.online) ورنالاستىرىلادى. بۇل جەردە اركىم جولدارداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءوزى شەشۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار بۇعان دەيىن باس كولىك پروكۋراتۋراسى مالىمدەگەندەي, مەملەكەت اۋماعىنا اتالعان قۇرىلعىسى جوق اۆتوموبيلدەردى كىرگىزۋگە شەكتەۋ جوق, ويتكەنى ولار سەرتيفيكاتتالعان ديلەرلىك ورتالىقتاردا ورناتىلۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە قازاقستان اۋماعىندا ودان ءارى پايدالانۋعا جانە اكەلىنگەن كولىك قۇرالدارىن تىركەۋ ءۇشىن كولىك قۇرالدارى شۇعىل شاقىرۋ قۇرىلعىسىمەن جابدىقتالۋى كەرەك.
مارات نۇرعوجين,
قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى
اتىراۋ