دۇيسەباي جاڭاباەۆ: الماتى دەكلاراتسياسىن جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى

– مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى اراسىندا كەڭىنەن تانىمال الماتى دەك­لاراتسياسى تۋ­رالى بىلايعى جۇرت بىلە بەر­مەيدى. بىلەتىندەر بۇل قۇجات­تىڭ دۇ­نيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ مەديتسي­نا­لىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز بولعانىن ايتادى. سول تۋرالى تاراتىپ بەرىڭىزشى؟

– الەمدە دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قابىل­دان­عان ماڭىزدى قۇجاتتار بار­شى­لىق. دەسە دە, ولاردىڭ اراسىندا ال­ما­تى دەكلاراتسياسى­نىڭ ءجونى بولەك, سون­دىقتان دا ول زامانىمىزدىڭ ۇلى حارتياسىنا تەڭەستىرىلەدى. سەبەبى شەت مەم­لەكەتتەر دە ءوز ەلدەرىندەگى مساك جۇيەسىن الماتى دەكلارا­تسيا­سىنا سۇيەنە وتىرىپ دامىتتى. بۇل قۇجات 1978 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايىندا الماتىدا وتكەن مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاش­قى كومەك (مساك) جونىن­دەگى جاھاندىق كونفەرەنتسيا­دا قابىلداندى. ول جيىنعا 157 ەلدەن وكىلدەر قاتىسقان بولاتىن. جالپى, اتالعان جيىننىڭ الماتىدا وتۋىنە سول كەزدەگى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى تورە­گەلدى شارمانوۆتىڭ سىڭىر­گەن ەڭبەگى وراسان. ول كەزدە ماس­كەۋگە باعىنامىز عوي. مىنە, سول ماس­كەۋدە مساك جونىن­دەگى جا­ھاندىق جيىندى قايدا وتكى­زەمىز دەگەن ماسەلە ءسوز بولعاندا, تورەگەلدى شارمان ۇلى ءبىزدىڭ ەلدى ۇسىنىپ, ۇزاق تايتالاستان كەيىن جەڭىسكە جەتكەن ەدى. ويتكەنى مۇنداي ماڭىزدى جيىندى وتكىزۋگە باسقا رەسپۋبليكالار دا مۇددەلى بولدى. بۇل جيىننىڭ ءبىزدىڭ ەلدە ءوتۋى اۋىل-ايماقتارداعى مەديتسينالىق, سانيتارلىق كومەك كورسەتۋدىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. سەبەبى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن قاعيداتتارى نەگىزىندە اۋىلدارعا مەديتسينالىق قىزمەت جەتتى. ال وعان دەيىن ەلدى مەكەندەردىڭ كوبىندە دارىگەر جوق ەدى. ال بىزدە سول جىلدارى 7 700-ءدىڭ شاماسىندا اۋىل بولعانىن ەسكەرسەڭىز, ولاردى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قانداي وزەكتى بولعانىن تۇسىنەسىز.  دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعى دەگەن زاڭدا ءار ەلدى مەكەندە مەديتسينا قىزمەتكەرى بولۋى كەرەكتىگى كورسەتىلگەنىمەن, اۋىل دەگەن ۇعىمدارعا زاڭدىق تۇرعىدان تۇسى­نىكتەمە بەرىلمەگەن ەدى. كوپ ۇزا­ماي ول زاڭ دا قابىلداندى. ءسوي­تىپ ەلدى مەكەندە 50 جانە ودان كوپ ادام تۇرسا, اۋىل دەپ اتالادى دەگەن انىقتاما پايدا بولدى. ەندى ءبىز مەديتسينا قىزمەتكەرىن حالىقتىڭ سانىنا بايلانىس­تى بولە باستادىق. ماسەلەن, 50-300 ادام تۇراتىن اۋىلدا مەدي­تسينالىق مەكەنجايى جوق مەدبيكە, 300-800 ادام تۇراتىن ەلدى مەكەندە فەلدشەرلىك پۋنكت, ال 800-2000 ادام تۇراتىن اۋماقتا فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت اشىلدى. حالىق سانى 2000-نان اساتىن ەلدى مەكەندە دارىگەرلىك امبۋلاتوريا اشىلدى. سونىڭ بارلىعى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. 1997 جىلى اقمولادا اۋىلدارداعى دەنساۋلىق ساق­تاۋ­دى دامىتۋعا ارنالعان مەديتسي­نالىق-سانيتارلىق العاشقى كو­مەك جونىندەگى كونفەرەنتسيا ءوتتى. سول كونفەرەنتسياعا اۋىل-اۋىل­دان كەلگەندەردىڭ قولىنا ۇكى­مەت قاۋلىسىن ۇستاتتىق. وسى­لايشا ءىس العا جىلجىدى. بۇگىن­گى تاڭدا بارلىق ەلدى مەكەندە مە­ديتسينالىق قىزمەتكەرلەر جۇ­مىس ىستەيدى. اتالعان يگىلىكتى ىستەر الماتى دەكلاراتسياسى قا­عي­داتتارىن ورىنداۋدىڭ ناتي­جەسىندە جۇزەگە استى. 

– الماتى دەكلاراتسياسى مەدي­تسينالىق وقۋ ورىندا­­رى­­نىڭ وقۋ­لى­عىنا ەنگىزىلگەنى راس پا؟ 

– الماتى دەكلاراتسياسى قا­بىلدانعان جىلدان باستاپ مە­دي­تسينالىق ينستيتۋتتارىنىڭ 5-6 كۋرس ستۋدەنتتەرىنە وقىتىلىپ كەلەدى. مەن استانا مەديتسينا اكادەميا­سىندا الماتى دەكلاراتسياسىنا سۇيەنىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيا­لارى دەگەن تاقى­رىپتا ءدارىس وقىدىم. كوپ جىل بۇرىن قابىلدانعان قۇ­جاتتا قايداعى جاڭا تەحنولوگيا دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىز دەك­لاراتسيا قابىلداعاننان سوڭ, ءار بەس جىل سايىن مەرەيتويلىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ كەلەمىز. سول كونفەرەنتسيا­لاردا دەكلا­راتسياعا زامان تالابىنا ساي تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ وتىردىق. ءالى كۇنگە دەيىن مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن دارىگەرلەردىڭ قايسىسى مساك-كە جاتادى دەگەن ماسەلەدە تالاس تۋاتىن ساتتەر بار. وندايدا ءبىرىنشى كەزەكتە, مساك دەگەنىمىز نە دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىنا جۇگىنەمىز. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تىلىمەن ايتساق, مساك پاتسيەنت پەن مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ العاش كەزدەسەتىن جەرى. پاتسيەنت مەديتسينالىق كومەك الۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كىممەن كەزدەسەدى؟ اۋىلدا مەدبيكەمەن, فەلدشەرمەن, امبۋلاتوريادا دارىگەرمەن كەز­دەسەدى, قالادا قارالۋ ءۇشىن ۋچاس­كەلىك دارىگەرگە بارادى. اۋىر حالدە جاتسا, جەدەل جاردەم شا­قىرادى, دەمەك ناۋقاسپەن ءبى­رىنشى بولىپ بايلانىس جاسايتىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بارلىعى مساك كورسەتۋشىلەر قاتارىنا كىرەدى.  مساك دارىگەرلەرى مەن مەدي­تسينا قىزمەتكەرلەرى – مەدي­تسي­نانىڭ العى شەبىندەگى جاۋىنگەرلەر ىسپەتتى. قاي مايداندا دا الدىڭعى شەپتىڭ ءبىرىنشى بولىپ سوققى الاتىنى بەلگىلى. قالالىق جەرلەردە جالپى تاجىريبە دارىگەرلەرى تۇرعىندار تاراپىنان ءجيى ءسوز ەستىپ جاتاتىنى سودان. جالپى تاجىريبە دارىگەرىنە الدىن الا جازىلۋ مۇمكىن ەمەس, كەزەك كوپ دەگەن سىن ايتىلىپ جاتادى. وسىنىڭ ءوزى 8-10 ماماننىڭ بىلىكتىلىگىن ءبىر ءوزى مەڭگەرگەن جالپى تاجىريبە دارىگەرلەرىندە بۇگىندەرى جۇكتەمە كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. بىزدەگى ەرەجە بويىنشا جالپى تاجىريبە دارىگەرىنە قاراستى ۋچاسكەدەگى ادام سانى جاقىن كەلەشەكتە 1700-دەن اسپاۋى كەرەك. وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى ستاتيستيكا بويىنشا ول كورسەتكىش 1950 بولدى. بۇرناعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 2220-2400 ەدى. بۇل نورما ءار ەلدە ارقالاي, مىسالى, كۋبادا 1 دارىگەرگە 700 پاتسيەنتتەن كەلەدى, كەي ەلدەردە 1300. 

– كونفەرەنتسيادا استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانادى ەكەن, ءسىز جوعارىدا بەس جىل سايىن الماتى دەكلاراتسياسىنا تولىقتىرۋ مەن وزگەرىستەر ەنگى­زىلەتىنىن ايتتىڭىز, ولاي بولسا, جاڭا دەكلاراتسيا قابىلداۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ 

– بۇگىنگى مەديتسينا وسىدان قىرىق جىل بۇرىن پروبلەما سانالعان اۋرۋلاردى, ينفەك­تسيا­لىق اۋرۋلاردىڭ كوبىن جەڭدى. قازىرگى كۇنى اۋرۋدىڭ باسقا تۇر­لەرى پايدا بولدى. ادامدار سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانباۋ سال­دارىنان تۋىندايتىن دەرتكە ۇشىراپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە تسيفر­­لى مەديتسينا قارقىندى دا­مىپ كەلەدى. ەمدەلۋشى مەن دا­رى­گەر اراسىنداعى قاتىناس تا وز­گەردى. وسىنىڭ بارلىعى الما­­تى دەك­لاراتسياسىن جاڭعىر­تا­تىن ۋاقىتتىڭ كەلگەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان قازاقستان كونفە­رەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا زاماناۋي سىنداردى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭارتىلعان استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدى ۇسىندى. ۇسىنىس قابىلداندى. ەندى جاڭا دەكلاراتسيا ەرەجەلەرى 2030 جىلعا دەيىن بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ءبىرىنىڭ نەگىزى رەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىمەن جاپپاي قامتۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن نەگىزگى مانگە يە بولادى. سونداي-اق مساك-تى زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋدىڭ نەگىزىندە حالىققا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىز­مەت­تەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن جاق­سار­تۋعا ىقپال ەتەدى. استانا دەك­­لا­را­­تسياسى قابىلدانعان سوڭ دسۇ اسسام­بلەيا­سى­نىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى. بۇل قۇجات بۇۇ-دا قارالۋى مۇمكىن. 

– ءسىز جاھاندىق كونفەرەنتسيا­نى ۇيىمداستىرۋ شتابىن باسقارىپ وتىرسىز. جيىنعا كىمدەر كەلەدى, دايىندىق قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ 

– بۇل كونفەرەنتسيا «الما­تىدان باستالعان دەنساۋلىق ساق­تاۋ قىز­مەت­تە­رىمەن جاپپاي قام­تۋعا جانە تۇراقتى دامۋ ماقسات­تارىنا» دەپ اتالادى. كون­فە­­رەنتسيا مساك جونىندەگى الماتى دەكلا­راتسياسىنىڭ 40 جىل­دىعىن اتاپ وتۋگە, ونىڭ باستاپقى قاعي­داتتارىن راس­تاۋعا جانە مساك ىسىنە ساياسي ادال­دىقتى جاڭ­عىر­تۋعا باعىتتالىپ وتىر. كون­فە­رەنتسيانى مەملەكەت جانە ۇكى­مەت باسشىلارىنىڭ دەڭگە­يىن­دە وتكى­زۋدى مەملەكەت باسشىسى قول­دادى. سون­داي-اق بۇۇ باس حات­­شىسى انتونيۋ گۋت­تەرەش مىر­زانىڭ, ددۇ باس ديرەكتورى تەد­روس گەبرەيەسۋس مىرزانىڭ, دەن­­ساۋ­لىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مي­نيستر­لە­رى­نىڭ, حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار, اكا­دەميالىق, عىلىمي ورتا وكىل­دەرى, 190-نان استام مەملەكەت­تەن مساك جو­نىندەگى ماماندارمەن قاتار, جاس دارى­گەرلەر جانە ءبىزدىڭ بولا­شا­عى­­­مىز ستۋدەنتتەر دە قاتىسادى دەپ جوس­پار­لانىپ وتىر. قازىرگى كۇنى 52 ەل­دىڭ مي­نيستر­لەرى كەلەتىنىن راستادى. بۇل اق­­پا­رات ءالى دە تولىعا تۇسەدى. 7-8 ەلدىڭ باس­­شىلارى دا كەلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز.  تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتە­تىن كون­فە­رەنتسيا ششەڭبە­رىندە بىرقاتار ءىس-شارا­لار ۇيىم­داس­تىرىلادى. ماسەلەن, ۇلتتىق مۋزەيدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ كورمەسى, بوتا­نيكالىق ساياباقتا ءجۇرۋ مەن جۇگىرۋ­دەن مارافون, ال نازارباەۆ ۋنيۆەر­سي­تەتتە مەديتسينالىق جوو ستۋدەنتتەرى مەن جاس دارى­گەر­لەر فورۋمى وتەدى. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. 

اڭگىمەلەسكەن

ايدانا بەگىم