سوعىس قاسىرەتىن سۋرەتتەگەن تاقىرىپقا جازۋشى كەمەل توقاەۆ تا قالام تارتقان. بىراق ول سوعىس شىندىعىن باسقا قىرىنان كورسەتۋگە تىرىستى.
ويتكەنى ۇستەم ۇلت وكىلدەرى ءبىر بۇيدانىڭ جەتەگىندە جۇرسەك تە شوۆينيستىك كوزقاراسىن سۇراپىل سوعىستا دا وزگەرتىپ, رۋحاني جاڭعىرا قويماعان-دى. وزگە ۇلتتىڭ سولداتتارى ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى بىرگە كوتەرىسىپ, بىرگە قايعى-قاسىرەت شەگىپ, تار جول, تايعاق كەشىپ جۇرسە دە ولاردى ادام ساناتىنا قوسپادى. سوعىس قۇربانى دەپ قارادى. ءسويتىپ قايداعى قيىن بارلاۋعا جۇمساپ, ولمەسەڭ – ومىرەم قال دەپ جات پيعىل ۇستاندى. ولاردىڭ جۇمىر باسىن قاتەرگە تىگىپ, جاساعان كوزسىز ەرلىكتەرىن دە ەلەمەدى. بۇنىڭ اق-قاراسىن ايىرىپ, اشىپ جازۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەدى. ال جازۋشى ك.توقاەۆ سوعىستىڭ وسى ءبىر شىندىعىن شىرقىن بۇزباي استارلاپ شەبەر سۋرەتتەي بىلۋىمەن ەرەكشە كورىندى. ويتكەنى ول تۇلكى قۇرساق بولىپ جۇپىنى تىرلىك كەشسە دە ءدىلى شىرايلى, ءتىلى شۇرايلى كەزدە ادەبيەتكە كەلگەن ەدى. سونىڭ اسەرى تيمەي قالعان جوق, ارينە.
سونىڭ ناتيجەسىندە تالانتىن جىلدار جانىعان تارلان جازۋشى ءوزىنىڭ كۇش-قۋاتىنا سەنىپ, ادەبيەت الەمىنە بۇرىن توسىن كورىنگەن دەتەكتيۆ جانرىنا تۇرەن سالىپ, ىرگەسىن بەكىتىپ, ساپاسىن اسا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە ءبىلدى. راس, تۇڭعىشتىڭ جولى قاشاندا اۋىر بولعان. سوناۋ اشتىق جىلدارى اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلىپ, تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ تارتىپ, كوز جاسىنا سۋارىلىپ جەتىلگەن ول قانداي جاعدايدا دا جاسىپ, مويىمادى. قاراعايعا قارسى بىتكەن قايسار بۇتاقتاي تاعدىرىنا قاسقايىپ قارسى ءجۇردى. مۇراتىنا جەتپەي مۇقالماۋدى ويلادى. ەرتەدە ءبىر جەتىم ايتقان ەكەن: ء«ومىر دەگەن وكسىك قوي, وكسىپ ءجۇرىپ وستىك قوي» دەپ. ال ءتۇبىت مۇرتى جاڭا تەبىندەپ شىعىپ, جيىرماعا تولار-تولماس كوك ءورىم بالاۋسا شاعىندا سوعىسقا اتتانىپ, نەبىر سۇراپىل كۇندەردى باستان وتكەرىپ, قايعى جۇتقان سايىن قاتايىپ, وكسىك اتقان سايىن وركەشتەنىپ ۇيرەنگەن كەمەل بۇل سالادا دا ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قانداي ازامات تۇلعا ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. ءسويتىپ ول شىتىرمان وقيعاعا قۇرىلىپ, ءارتۇرلى شەبەرلىك ۇلگىدە شىنايى جازىلعان شوقتىقتى كىتاپتارى جارىق كورگەن سايىن قالىڭ قاۋىمنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ, بيىكتەن بيىككە كوتەرىلە بەرگەن...
ول, شىن مانىندە, تەكتى بۋىننىڭ بەكزات بولمىسىنا كولەڭكە تۇسىرمەي تەرەڭنەن تولعاي بىلەتىن تەگەۋرىندى وكىلى ەدى. ونىڭ قالام تارتقان قاي تۋىندىسى دا تارتىمدى جازىلىپ, قوعام نازارىن وزىنە اۋدارىپ, شىعارماشىلىق الەمى كەمەلدەنىپ, شوقتىقتى كورىنىپ تۇراتىن بولدى. سول كەزدە بۇكىل باسپا ءىسىن باسقارعان شەريازدان ەلەۋكەنوۆ كەمەل توقاەۆتىڭ 450 مىڭ دانامەن تاراعان ءبىر كىتابىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ: «اۋەزوۆ شىعارمالارى دا مۇنداي تيراجبەن شىقپاعان ەدى» دەگەن ەدى.
ك.توقاەۆتىڭ سۋرەتكەرلىك بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, شيىرشىق اتقان اسا شەبەر ۇلگىدە جازعان كولەمدى تۋىندىسىنىڭ ءبىرى – «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانى. قانعا بوككەن مايدان دالاسى جان-جاقتى سۋرەتتەلىپ, ارا-اراسىندا سولدات كۇندەلىگىمەن تۇزدىقتالىپ وتىراتىن بۇل كولەمدى تۋىندىنى كوكىرەگىڭ ىزا-كەككە تولىپ, قىزىنىپ, بۇرقانباي وقۋ استە مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى روماننىڭ العاشقى بەتتەرىندە: «قىزىل ۆاگوندار جول بويىن تۇتاس الىپ سامساپ تۇر. ءبارىنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلعان. قانشا كىسى كىرسە دە اپىر-توپىر جۇتىپ جىبەرەتىن ءتۇپسىز اپان سەكىلدى» دەگەن سۋرەتتەمەنىڭ ارعى تۇڭعيىق استارىندا سۇمدىق ءبىر سىردىڭ ۇشقىنداپ جاتقانىن سەزىپ, شىبىن جانىڭ شىرقىراپ قويا بەرەدى. ويتپەگەندە قايتەدى – قىزىل ۆاگوندار شويىن جولدىڭ بويىمەن سىرعىپ جۇيتكىگەن كۇيى سولداتتاردى تيەپ الىپ بارىپ, قاندى قىرعىن مايدان دالاسىنا – ارانى اشىلعان اجالدىڭ اۋزىنا توپىرلاتىپ توعىتىپ تاستاپ كەتىپ جاتسا.
«مۇحامەد سامولەت قۇلديلاي بەرگەندە ءىشىن تارتىپ, دەمىن توقتاتىپ تۇرىپ اتىپ قالدى.
بۇل ونىڭ جاۋعا اتقان العاشقى وعى ەدى... جاۋعا اتقان العاشقى وعىنىڭ دارىعانىن بايقادى.ۇشقىش ءبىر ساتكە سامولەتتى يگەرە الماي بۇلتالاڭداپ, شايقالىپ بارىپ شاپشاڭ كوتەرىلدى. ۇشقىش ءوزىن اتقان نىسانانى انىق بايقاعان سەكىلدى. ىزالانا شۇيلىگىپ پۋلەمەتتەن وقتى بوراتىپ ءوتتى. مەيىرمانوۆ پەن مۇحامەد تە قاتارلاسا ءۇستى-ۇستىنە اتىپ جىبەردى. ۇشقىشتىڭ جارقىراعان كوزىلدىرىگىن قان جۋىپ كەتتى.
مۇحامەد ورنىنان اتىپ تۇرىپ:
– جارايسىڭ, باۋىرىم! سامولەتتى اتىپ ءتۇسىردىڭ! ناعىز باتىرسىڭ! – دەپ دوسىن قۇشاقتاي الدى. جاۋ سامولەتى جۇگەرى الاڭىنان اسىپ بارىپ توڭقالاڭ استى. جالىن ارالاس قارا ءتۇتىن بۇرق ەتىپ اسپانعا كوتەرىلدى. ۆلاسوۆ جۇگەرى اراسىنان قۋانا جۇگىرىپ شىقتى.
– جولداستار, مەن جاۋ سامولەتىن قيراتتىم. اتىپ تۇسىرگەن مىنا مەن! مەن! – دەپ تۇمسىعىمەن جەر تىرەي توڭقالاڭ اسقان سامولەتكە مويىندارىن سوزىپ قاراپ قالعان سولداتتاردى جاعالاي قۇشاقتاپ ايقايلاپ ءجۇر».
بىراق سول ارادا بۇنىڭ راس, وتىرىگىن تەكسەرىپ, شىندىققا كوز جەتكىزۋگە ەشكىم ۇمتىلمادى. ءبارى «سەن ناعىز گەرويسىڭ!» دەپ ۆلاسوۆتى جاپا-تارماعاي دارىپتەۋگە كوشكەن. ويتكەنى ول كەزدە بۇل سارجاعالاردىڭ وتىرىگى دە ورگە ءجۇزىپ, ايدىن اسىرىپ تۇرعان.
الايدا قۇرساعىندا جەتىلىپ تۋعان مۇحامەد بۇل ادىلەتسىزدىككە كوپە-كورىنەۋ توزبەدى. «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن اتا قازاقتىڭ ازاماتى بولسام, بۇعان قالاي شىداۋىم كەرەك دەپ شيرىققان. سول بويدا ەكەۋىنىڭ ۆينتوۆكاسىن تەكسەرتىپ, شەندىلەرمەن كوپ ىرعاسىپ, ايتىسىپ-تارتىسىپ, اقىرىندا جاۋ سامولەتىن اتىپ تۇسىرگەن مەيىرمانوۆ ەكەنىن دالەلدەپ شىعادى.
ء«ما, قاراڭىز! – دەپ زاتۆورىن سارت ەتكىزىپ قايىرىپ تاستادى. –ستۆول تازا, وق اتىلماعان. ال مىناۋ سەرجانت مەيىرمانوۆتىڭ ۆينتوۆكاسى. ءدارىنىڭ ءىزى دە, ءيىسى دە بار. سوندا ۆلاسوۆ سامولەتتى نەسىمەن اتىپ قيراتىپ ءجۇر؟».
«تۋرا ايتقان تۋعانىنا جاقپايدى» دەگەن وسى. مۇحامەدتىڭ ءادىل ءسوزى ونسىز دا توڭىرەگىنەن جاۋ ىزدەپ جالانىپ جۇرگەن ۆلاسوۆتى كەكتەندىرمەي قويمايدى. ونى ونىڭ: «سەن سۆولوچتىڭ كىم ەكەنىڭدى ەندى ءبىلدىم. مايدان كەڭ, ءبىز ءالى كەزدەسەمىز. ايتپادى دەمە, قان قاقساتامىن! زارلايسىڭ!» دەگەن سوزىنەن اڭعارۋ قيىن ەمەس-ءتى.
كەيدە ومىردە ادام ايتسا نانعىسىز جاعدايلار بولىپ جاتادى. جاۋ سامولەتىن اتىپ تۇسىرگەن مەيىرمانوۆقا تۇسىندە بىرەۋ كەلىپ: «28 وكتيابردە ولەسىڭ» دەيدى. بۇنىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزبەك بولىپ ونى قاۋىپسىز جەرگە وڭاشا قاماپ, سىرتىنان كۇزەتەدى. الايدا مەيىرمانوۆ ءدال سول كۇنى جۇمباق جاعدايدا قازا تابادى. ول نەدەن ءولدى, كىم ءولتىردى – ەشكىم بىلمەيدى. ويتكەنى بۇل كەزدە سوعىستىڭ ىشىندە تاعى ءبىر مايدان استىرتىن ءجۇرىپ جاتقان.
ارادا ەكى جىل وتكەندە بۇل مايداننىڭ سىرى اشىلعان. اشقان – كوماندوۆانيەنىڭ ەرەكشە تاپسىرماسىن ورىنداعان مۇحامەد بولاتىن. ءسويتىپ ول پولشا جەرىندە لومدا قالاسىنىڭ تۇبىندە مەيىرمانوۆتى ولتىرگەن ۆلاسوۆپەن بەتپە-بەت كەزدەسكەن ەدى.
راس, سوعىستا سولداتتار اراسىندا ەگەسىپ, شەكىسىپ قالۋ سياقتى ءارتۇرلى كەلەڭسىز جايتتار بولماي تۇرمايدى. بىراق ماسەلە مۇندا ەمەس. ماسەلە اۆتوردىڭ ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا ەكى مايداندا دا قاتار سوعىسىپ, كەيىن جەڭگەن جاعىنا وڭاي سىتىلىپ شىعىپ كەتۋدى كوزدەگەن ۆلاسوۆ سياقتى ساتقىنداردىڭ بەت-پەردەسىن اشىپ, كوربىلتەلەنبەي ايقىن كورسەتۋىندە بولىپ تۇر. سوعىس تاقىرىبىنا بۇرىن دا تالاي شىعارما جازىلعان-دى. الايدا سولاردىڭ بىردە-بىرىندە الگىندەي زىمىستانداردىڭ ەكىجۇزدىلىگى بۇلاي شىندىق تۇرعىسىندا بەدەرلى بەينەلەنىپ, اشىق ايتىلماعان ەدى.
وسى ورايدا مىنا ءبىر جايتتى ەسكە سالا كەتكىم كەلەدى. قاي تاقىرىپقا قالام تارتسا دا تەرەڭنەن تولعاپ جازاتىن كەمەل توقاەۆ قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن بولماعان دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگىزىن قالاپ, كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, تىڭ باعىتتىڭ ساپاسىن اسا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىپ, سول جانردىڭ اتاسى اتانعان ەدى. ەندى, مىنە, سوعىستىڭ قاھارلى كۇندەرى كەڭ قامتىلىپ, جان-جاقتى سۋرەتتەلگەن مىنا رومانى ارقىلى ول تىڭ باعىتقا تاعى دا تۇرەن سالىپ, ءوز مۇددەسىن كوزدەپ ەكى مايداندا دا قاتار سوعىسقان ەكىجۇزدى ساتقىنداردىڭ بەت-پەردەسىن سىپىرىپ, سويداقتاعان قاندى ىزدەرىن قورىقپاي اشىق جازعان تۇڭعىش اۆتور ەكەنىن جانە كورسەتتى.
زامانا تۋدىرعان ۇلى تۇلعا د.قوناەۆ ەل باسقارىپ تۇرعان كەزىندە اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن قۇرتۋعا قاتىسقان چەكيستەردىڭ ەرلىگى مەن ورال قالاسىندا اق گۆاردياشىلارعا قارسى شايقاسقان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كۇرەسىن بەينەلەيتىن فيلمدەر تۇسىرىڭدەر دەپ تىلەك بىلدىرگەن. ءسويتىپ بۇل ەكى ءفيلمنىڭ دە سيۋجەتىن ءوزى ايتىپ بەرگەن. ءبىرىنشى تاپسىرماسى بويىنشا كارتينا جەدەل ءتۇسىرىلىپ, «اتاماننىڭ اقىرى» دەگەن اتپەن ەكرانعا شىقتى. ەكىنشى كارتيناعا دا قىرۋار قارجى, كوپ كۇش-قايرات جۇمسالىپ, «ۋرالسك ۆ وگنە» دەگەن اتپەن تەز ءتۇسىرىلىپ بىتكەن ەدى, بىراق جولى بولمادى. ءفيلمنىڭ باس كەيىپكەرى – ورال كازاكتارى ارمياسىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال تولستوۆتىڭ اعىلشىن تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «ەسلي منە پريشلوس بى ۆوزۆراششاتسيا وپيات ۆ روسسيۋ, يا بى پوستاۆيل ۆ ەرميتاج سكيلەت پوسلەدنەگو تۋزەمتسا (قازاقتاردى ايتىپ وتىر) كاك ۋنيكالنىي پامياتنيك دليا پوتومستۆا» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى كارتينانىڭ باعىن بايلادى. گەنەرالدىڭ بۇل ساندىراعىن ادەپكىدە فيلمنەن قيىپ تاستاماق تا بولدى. سوندا دا كارتينانىڭ ونە بويىنا تىلىنگەن تاسپاداي تارتىلىپ ورىلگەن الگىندەي جات پيعىل, سۋىق كوزقاراستىڭ ىزعارىن ءبارىبىر جۇمسارتا المادى. بۇنىڭ ءوزى, تۇپتەپ كەلگەندە, ءفيلمنىڭ وماقاسا قۇلاۋىنا اكەپ سوقتى. ال دىنمۇحامەد قوناەۆ ايگىلى اكتەر, بەلگىلى رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆقا يدەياسىن ايتىپ تۇسىرتكەن ءبىرىنشى فيلم ەكرانعا شىققان بويدا باعى جانىپ جۇرە بەرگەن. بىراق فيلمدە قاسىمحان چانىشەۆ دەگەن ومىردە بولعان ادامنىڭ ەسىمى وزگەرتىلىپ, اتامان دۋتوۆتى ولتىرگەن قاسىمحان شادياروۆ بولىپ كورسەتىلدى. ونىڭ ەكرانداعى تۇلعاسىن سومداعان اتاقتى اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆ.
بۇل جونىندە جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى كوسەمالى ءساتتىباي ۇلى بىلاي دەپ قالام تەربەيدى: «جازۋشى كەمەل توقاەۆ ارادا ون ءبىر جىل وتكەندە, ياعني, 1981 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان 49000 دانامەن شىققان «سوڭعى سوققى» رومانىندا اتامان دۋتوۆتى اتىپ ولتىرگەن باسقا ادام ەكەنى تۋرالى اقيقات رەسەيدىڭ فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن تابىلعان جانە وندا «پري ۆحودە ك دۋتوۆۋ يا پەرەدال ەمۋ زاپيسكۋ, توت ستال ەە چيتات, سيديا نا ستۋلە زا ستولوم. ۆو ۆرەميا چتەنيا يا نەزامەتنو ۆىحۆاتيل رەۆولۆەر ي ۆىسترەليل ۆ گرۋد دۋتوۆۋ. دۋتوۆ ۋپال سو ستۋلا. بىۆشي تۋت اديۋتانت دۋتوۆا بروسيلسيا كو منە, يا ۆىسترەليل ۆ ۋپور ەمۋ ۆ لوب. توت ۋپال, ۋرانيۆ سو ستۋلا گورەۆشۋيۋ سۆەچۋ. ۆ تەمنوتە يا ناششۋپال دۋتوۆا نوگوي ي ۆىسترەليل ۆ نەگو ەششە راز» دەپ جازعان م.قوجامياروۆتىڭ حاتىن پايدالانا وتىرىپ, يمەنبەي اشىق ايتتى» («تۇڭعىش». «الماتى اقشامى», 16 ماۋسىم, 2016 جىل).
ءسويتىپ جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ تۋرالىپ كەتسە دە تۋراسىن ايتىپ جازعان رومانىندا اتامان دۋتوۆتى اتىپ ولتىرگەن شادياروۆ ەمەس, قوجامياروۆ بولىپ بەدەرلى بەينەلەنىپ, الاساپىران ۋاقىتتىڭ ءبىر قالتارىسىندا ۇمىتىلىپ قالىپ قويعان ازامات ەردىڭ ەسىمى قايتا جاڭعىرىپ, شىندىق سالتانات قۇرعان ەدى.
توق ەتەرىن ءتۇيىپ, ءبىر-اق ايتقاندا, كەمەل توقاەۆ وقيعالاردى ويدان شىعارىپ, جاساندى تارتىس قۇرىپ, شىعارما جازعان ەمەس. ول كوڭىلىن تەربەگەن كوركەم تۋىندىسىن مىنا قىلمىس الەمى مەن جىقپىل قاتپارى كوپ جىمىسقى قوعامنىڭ تۇڭعيىق سىرىنا ءجىتى ءۇڭىلىپ, سەزىپ-تۇيسىنگەنىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ بارىپ, وركەشتەنىپ وتىرىپ جازادى. بالكىم, سودان شىعار, ونىڭ قالامىنان تۋعان قاي شىعارماسىنان دا تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ شىندىعى ساحارانىڭ جۋساندى جوتاسىنداي بىلەمدەنىپ كورىنىپ جاتادى. ءسويتىپ وقۋشى جۇرەگىنە سارا جول تاۋىپ, قولدان قولعا ءوتىپ, ەل ارالاپ كەتە بارادى.
رافاەل نيازبەك,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
چەشەنستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ جانە
«تۇركى الەمىنە قىزمەتى ءۇشىن» حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى