وتكەن تاريحقا كوز جىبەرەتىن بولساق, كەڭەس وداعىندا 1947 جىلى يادرولىق قارۋدى جەدەلدەتىپ دايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن اقش جاپونيانىڭ بەيبىت تۇرعىندارىنا قارسى يادرولىق قارۋدى پايدالانعانى بەلگىلى. سونداي-اق, اقش-تىڭ ودان ارعى جەردە كەڭەس وداعىنىڭ جۇزدەگەن قالالارىنا اتوم بومباسىن تاستاۋ جونىندە جوسپارى بولعانى دا بۇگىندە جاسىرىن ەمەس. سوعان جاۋاپ رەتىندە اتوم بومباسىن جاساپ, سىناۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ شىعىسى, ياعني سەمەي قالاسى ماڭىنداعى ءشول دالا اۋماعى تاڭدالىپ الىنعان-دى. وسىلايشا قازىرگى كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان بولاتىن.
العاشقىدا «ماسكەۋ-400», ودان كەيىنگى جەردە «كونەچنايا ستانساسى», «سەمەي-21» دەپ اتالعان كۋرچاتوۆ سول كەزدە تەك اسكەريلەر تۇرعان جابىق قالا بولاتىن. ماڭگىلىك مىزعىماستاي بەرىك كورىنگەن الىپ يمپەريانىڭ جۇلدىزى ءسونىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كۇنى جارقىراپ شىعا كەلگەندە, بۇل قالادان اسكەريلەر جاپا-تارماعاي اۋىپ كوشە باستاعان. ولار تۇرعىن ۇيلەردى تالقانداپ, ورتەپ, ايۋاندىق ارەكەتتەرگە بارعانى دا راس. وداقتىڭ ءىرى مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارى جۇمىس ىستەگەن, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەن ءۇشىن بارلىق كەرەكتى جابدىقتارمەن قامتىلعان قالا ءبىر-اق مەزەتتە ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ شىعا كەلدى. قالا بولاشاعى ب ۇلىڭعىر تارتىپ, ونىڭ مارتەبەسى بەيمالىم جاعدايدا قالعانى دا شىندىق.
ابىروي بولعاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ا.نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بۇل ءجايت ۇزاققا سوزىلعان جوق. سەمەي يادرولىق پوليگونى ەلباسىمىزدىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرلىك شەشىمىمەن 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا, ياعني العاشقى جارىلىس جاسالعانىنا 42 جىل تولعان كۇنى ءبىرجولا جابىلىپ, قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت رەتىندە دامىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. يادرولىق قارۋدان تاباندى تۇردە باس تارتۋ – دۇنيەجۇزىلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى جارقىن ۇلگىگە اينالۋمەن قاتار, ەلىمىز بەن جەرىمىزگە قايعى-قاسىرەت اكەلگەن سىناقتاردى ءتۇپكىلىكتى توقتاتتى.
1992 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن قالامىزدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ عىلىمي-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ نەگىزىندە «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورنالاسقان. وسى ساتتەن باستاپ قالا تاريحىندا جاڭا كەزەڭ – بەيبىت اتوم ءداۋىرى باستالدى. بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىن اكادەميك, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ق.ك.قادىرجانوۆ باسقارادى.
1993-1994 جىلداردان باستاپ قالامىزعا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان اۋىلدى جەرلەردەن جانە باسقا دا جاقتان قانداس باۋىرلارىمىز كوشىپ كەلە باستادى. مەن يادرولىق سىناقتارعا بايلانىستى كەزىندە جابىلىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەندە قايتادان اشىلعان ابىرالى اۋدانىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەن ەدىم. كۋرچاتوۆ قالاسىن 1991 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اۋدانىمىزدىڭ قايتادان اشىلۋىنا بايلانىستى وتكىزىلەتىن سالتاناتتى مەرەكەگە قۇرمەتتى قوناق رەتىندە سول كەزدەگى پوليگون باستىعى گەنەرال-لەيتەنانت يلەنكو مىرزانى شاقىرۋعا كەلگەندە كوردىم. ەرتىس جاعاسىنداعى ساۋلەتى جاراسقان, مۇنداي ادەمى قالانى ءبىرىنشى رەت كورۋىم ەدى. سوندا ارادا 9 جىلدان سوڭ وسى قالاعا اكىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ كەلەمىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرگەن ەمەس-ءتى. بۇرىنعى ادەمى قالانىڭ بەينەسى اسكەريلەردىڭ جوعارىدا ايتىپ كەتكەن جوسىقسىز ارەكەتتەرىنەن سوڭ ادام تانىعىسىز كۇيگە ۇشىراپتى. ونى ءبىر دەسەك, ەكىنشىدەن, قالا تۇرعىندارىنىڭ العاشقىدا ءبىزدىڭ ۇلتقا سەنىمسىزدىكپەن ۇركە قاراعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. سوندىقتان ءبىز بەل شەشپەي ەڭبەك ەتىپ, الدىمەن قالانىڭ تۇرعىن ءۇي - كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە, سۋ, جىلۋ, جارىق ماسەلەسىن جولعا قويۋعا كىرىسىپ كەتتىك.
ون جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان وسى ۋاقىت ىشىندە ءتورت اكىم اۋىسقان ەكەن. سولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ارتىندا قالعان ءىزى بار. سونىڭ ءبىرى ۆ.ي.ۆيحرەۆ قازىر رەسەيدە, حابارلاسىپ تۇرامىز. ءا.م.مۇحتارحانوۆ بولسا بۇگىندە اياگوز اۋدانىنىڭ اكىمى. ر.ر. مۋسين دەگەن باۋىرىمىز ادامگەرشىلىگى مول, بىلگىر, بىلىكتى ازامات ەدى, وكىنىشكە قاراي, جول اپاتىنان ومىردەن ەرتە كەتتى. بۇگىنگى قالا اكىمى ا.ن. گەنريحپەن ورتاق ءتىل تابىسىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەپ جاتقان جايىمىز بار.
قالا تۇرعىندارىنىڭ قولداۋىمەن 2003 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كۋرچاتوۆ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, سودان بەرىدە ەكى شاقىرىلىم قاتارىنان كۋرچاتوۆ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. حالىق قالاۋلىلارى وزدەرىنىڭ بارلىق كۇش-جىگەرلەرىن قالانىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا, قالا نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە قايتا جاڭعىرتۋعا, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ مەن ساقتاۋعا جۇمسادى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2003 جىلعى 4 ساۋىردەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنا سايكەس قالامىزدا «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ» قۇرىلىسى تۋرالى شەشىمى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ, زاماناۋي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭى بولىپ سانالادى. ءسويتىپ, 2005 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن كۋرچاتوۆ قالاسىندا «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اق قۇرىلدى. ونىڭ ماقساتى نارىققا جوعارى تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەر ۇسىنۋ, ولاردى ونەركاسىپ وندىرىسىنە ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قۇرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورىن العان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ بولىپ تابىلادى. «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اكتسيونەرلىك قوعامىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ت.قۇسايىنوۆ باسقارىپ وتىر.
ەلباسىمىز سوناۋ توقسانىنشى جىلدارداعى قيىن شاقتا كۇردەلى شەشىم قابىلداپ قانا قويماي, ونىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-ءتىرشىلىگىن ەشقاشان نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, 2003 جىلدىڭ 13 تامىزىندا كۋرچاتوۆ قالاسىنا كەلىپ, وسى ساپارى بارىسىندا مۇنداعى «EAGLE» ءتاجىريبە تاقتاسىمەن, ەكولوگيا جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىنداعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ تاريحى جيناقتالعان مۇراجايمەن تانىستى. مۇنىڭ سىرتىندا كۋرچاتوۆقا ءار جىلدارى ەلباسى تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت باسشىلارى دا كەلىپ قايتتى. وسى ورايدا, وبلىس تىزگىنىن ءوز قولىنا العاننان بەرى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ءبىزدىڭ قالامىزعا كورسەتىپ كەلە جاتقان قامقورلىعىنا دا شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
بۇگىندە قالامىزدا 11 مىڭنان اسا ادام تۇرادى. ونىڭ ىشىندە ورىستار – 54, قازاقتار – 39, ۋكرايندار – 2, نەمىستەر – 1,4, باسقا ەتنوستار 3,6 پايىز قۇراپ وتىر.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ, يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ جانە ولاردىڭ عىلىمي-ونەركاسىپتىك قۇرىلىمدارىنىڭ دامۋى ارقاسىندا بۇگىندە كۋرچاتوۆ قالاسى جاقسارىپ, كوركەيىپ كەلەدى. 2011 جىلدىڭ 9 ايىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى الىپ قاراساق, وندىرىستىك ءونىمنىڭ ۇلەسى 3,2 ملرد. تەڭگە بولدى, ال ول 2002 جىلى 242,9 ملن. تەڭگەنى قۇراعان ەدى. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا تارتۋ 1 289,3 ملدر. تەڭگە بولسا, ول 2002 جىلى 108,2 ملن. تەڭگە بولاتىن. بيىل 312 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقساردى, كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى ارتتى.
رەسپۋبليكامىزدا ەلىمىزدى ۇدەمەلى يندۋستريالىق دامىتۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە كۋرچاتوۆ قالاسىندا «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» رمك مەن «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اق نەگىزىندە يننوۆاتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2010 جىلى كتم توكاماك ىسكە قوسىلدى. قالا اۋماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرەتىن 2 شارۋا قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتا جانە شاعىن بيزنەس – قالا ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ باستى بولىگى جانە ونىڭ باستى رەزەرۆتەرىنىڭ ءبىرى.
«نۇرلى كوش» رەسپۋبليكالىق باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2009 جىلى كوپ قاباتتى 4 ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالىپ, ول ءساتتى اياقتالدى. بۇگىندە قالامىزعا ورالمان قانداستارىمىز كوپتەپ كوشىپ كەلىپ ورنالاسىپ جاتىر. قالاعا ازاماتتاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە بايلانىستى تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. «كاپستروي+» جشس ء(وسكەمەن قالاسى) 2009 جىلى اباي كوشەسىندە ورنالاسقان №38 ءۇيدى ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن قالپىنا كەلتىردى.
قالادا ءۇش جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بار. 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپ اشىلدى. سونداي-اق, 280 ورىنعا ارنالعان بالاباقشا, بالالار ساز مەكتەبى, ەكى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كلۋبى جانە بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەردىڭ سپورت مەكتەبى بار. سونىمەن بىرگە, مەكتەپتەر جانىنان مەكتەپالدى سىنىپتار اشىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بالاباقشادان بوس ورىندار پايدا بولىپ, بالالاردى قوسىمشا قابىلداۋعا مۇمكىندىكتەر تۋدى. ال 5-6 جاستاعى بالالار مەكتەپالدى دايارلىقپەن 100 پايىز قامتىلدى. بارلىق ءبىلىم مەكەمەلەرى ينتەرنەتكە قوسىلعان. سونداي-اق قالالىق مادەنيەت ءۇيى, قالالىق كىتاپحانا جۇمىس ىستەۋدە. 2011 جىلدىڭ شىلدە ايىندا «دوستىق ءۇيى» اشىلدى.
تۇرعىندارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن 55 توسەكتىك ستاتسيوناردان, كۇنىنە جالپى العاندا 200-گە جۋىق ادامدى قابىلداۋعا مۇمكىندىگى بار ەمحانادان, جەدەل ءجاردەم بولىمشەسىنەن تۇراتىن قالالىق اۋرۋحانا بار.
ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى – مەملەكەتتىك بيلىك وكىلدەرى ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت. قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ماقساتىندا قالادا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, قىلمىسپەن, ناشاقورلىقپەن جانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەسۋ, جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 4 وڭىرلىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا.
قالادا ەكى ءدىني بىرلەستىك مۇسىلماندار مەشىتى مەن پراۆوسلاۆيە شىركەۋى ورنالاسقان. التى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم تىركەلگەن. ولار قالانىڭ رۋحاني, الەۋمەتتىك ومىرىنە بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ.
حالىقارالىق ماڭىزى بار كۋرچاتوۆ قالاسىنا وبلىس, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ءار ءتۇرلى سالا باسشىلارى, مينيسترلەر, ەلشىلەر, شەتەلدىك قوناقتار ءجيى كەلىپ تۇرادى. سونداي-اق, قالادا حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, فورۋمدار, كەزدەسۋلەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلىپ تۇرادى.
2010 جىلدىڭ 6 ساۋىرىندە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, قر مەملەكەتتىك حاتشىسى قانات ساۋداباەۆپەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىندا جانە ونىڭ ەنشىلەس كاسىپورنىندا, «توكاماك» تەرمويادرولىق رەاكتور كەشەنىندە, كەشەگى سىناق الاڭىندا بولىپ قايتتى.
2010 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اق بازاسىندا «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار. شىنايىلىق جانە كەلەشەك» اتتى ءى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا 130-عا جۋىق عالىم, مامان جانە كاسىپكەر قاتىستى. وندا 7 مەملەكەتتەن 33 اۋىزشا جانە 8 ستەندتىك بايانداما جاسالدى.
2011 جىلعى 11-13 مامىردا قر ۇياو رمك-نىڭ جاس عالىمدارى مەن ماماندارىنىڭ جىل سايىن وتكىزىلەتىن نيوكر كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. بۇل جىلى ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى.
2011 جىلدىڭ 18-21 مامىرىندا ماگاتە سىندى بەدەلدى ۇيىمنىڭ اتسالىسۋىمەن قر ۇياو اتوم ەنەرگيا ينستيتۋتى بازاسىندا «وتىن سيپاتتاماسىنىڭ مودەلى جانە زەرتتەۋ تاجىريبەسىن جۇرگىزۋ» اتتى وڭىرلىك سەمينار وتكىزىلدى. وسى كونفەرەنتسياعا 10 ەلدەن, اتاپ ايتقاندا: اۆستريا, ارمەنيا, بولگاريا, ۆەنگريا, ليتۆا, بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي, سلوۆەنيا, فرانتسيادان بىلىكتى ماماندار قاتىستى.
قالامىزدا وسى سياقتى كوپتەگەن حالىقارالىق دارەجەدەگى فورۋمدار, كونفەرەنتسيالار ءجيى وتكىزىلىپ تۇرادى. سونىڭ تاعى دا ءبىر ايعاعىنداي, بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا جانە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي استانا مەن سەمەي, سونداي-اق كۋرچاتوۆ قالاسىندا جالعاسىن تاپقان «يادرولىق قارۋسىز الەم» اتتى اسا اۋقىمدى شارا وتكىزىلدى.
قالاي دەسەك-تە يادرولىق سىناقتاردىڭ الدىمەن قازاق جەرىنە, قازاقستان حالقىنا ورنى تولماس قايعى-قاسىرەت اكەلگەنى شىندىق. سەمەي اتوم پوليگونىندا جاسالعان يادرولىق سىناقتاردىڭ قورشاعان ورتانى ءبۇلدىرىپ, الەمگە قاتەر توندىرگەنى دە راس. ءبىر جاقسىسى, سونىڭ ءبارى وتكەن تاريح. بۇگىندە كۋرچاتوۆ جاسامپاز قالاعا, بەيبىتشىلىك قالاسىنا اينالعان. 20 جىل ىشىندەگى وزگەرىس سونىڭ ايقىن ايعاعى, بۇل قالانىڭ ءجونى بولەك دەپ جاتقانىمىز دا سوندىقتان.
شاحمۇرات تولەۋتاەۆ, كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.