ءومىر دەگەن اعىپ جاتقان وزەن عوي, ونىڭ ارناسىن اركىم ءارتۇرلى قاسيەتىمەن, بىرەۋ بويىنداعى ونەرىمەن, قۇداي بەرگەن دارىنىمەن, يناباتتى مادەنيەتىمەن, كىسىلىك جانە كىشىلىك ادامگەرشىلىگىمەن, تاعى بىرەۋ قايتپاس, قايسار, اينىماس مىنەزىمەن تولىقتىرادى. ءبىز بۇگىن اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان اكىمقوجا سادىروۆ اعامىزدىڭ ومىردەگى جولى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىندە وسى سوڭعى, قايتپاس تا اينىماس مىنەزىمەن قالۋعا ءتيىس سياقتى.
اكىمقوجا اعامىز اسپان تاۋلار اياسىنداعى, تابيعاتتىڭ ساياسىنداعى قوينى قۇتتى نارىنقول وڭىرىندە 1912 جىلى ومىرگە كەلگەن. اتا-باباسى تەكتى تۇقىم, مىڭدى ايداپ, ءجۇزدى جۇرگىزگەن ەلدىڭ قۇتپان بايلارىنىڭ قاتارىنان بولعان. باي عانا ەمەس, سوزگە شەشەن, ەلگە كوسەم, العىر دا ايتقىش اتالارىنىڭ بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ماسەلەن, ارعى باباسى سۇيىندىكتىڭ تۋرا ايتىپ, قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگى جانە ءسوزىن ءازىل-قالجىڭمەن, ءاجۋالاپ ايتاتىنى تۋرالى «سۇيىندىكتىڭ سۇيكەمەسىنەن ساقتا» دەگەن ءسوز سول وڭىردە كەڭ تاراعان.
ال ونىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, اكىم اعانىڭ كەيىنگى باباسى قۇداينازار جەتى جاسىنان توپقا ءتۇسىپ, بالا بي اتانىپ, ورتاسىنان ۇزدىك شىققان جاس بولىپتى. ونىڭ تاۋىپ ايتقان ءادىل تورەلىگى تۋرالى اڭىز بەن اقيقات بۇل وڭىردە كوپ ايتىلادى. وسىنداي ورتادا تۋىپ, قالىڭ الباننىڭ قۇتتى مەكەنىندە قۇلدىراڭداپ ءوسىپ كەلە جاتقان اكىمقوجانىڭ باسىنا بەس جاسىنان كۇن تۋادى. قاندى قىرعىنمەن وكىمەت باسىنا كەلگەن قىزىلدار ەلدىڭ قۇتى, جەردىڭ ءسۇتى بولىپ, شارۋانى جىمداستىرىپ, حالىقتى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان قۇتپان بايلارعا, اتالى تۇقىمدارعا قىرعيداي ءتيىپ, مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ, وزدەرىن اتامەكەندەرىنەن قاشۋعا ءماجبۇر قىلادى. جان بەرمەك وڭاي ەمەس, ءبىراز حالىق قولدا بار قارۋلارىمەن قىزىلدارعا قارسىلىق كورسەتەمىز دەپ وققا ۇشادى. اكىمقوجانىڭ اكەسى ساعىرباي دا سولاردىڭ ءبىرى بولىپ, قاپىلىستا قازا تاپقان ەكەن. جاڭا وكىمەتتەن جاقسىلىق كۇتۋگە بولمايتىنىن كورگەن ايەلى اينەك بالا-شاعاسىن الىپ, ءبىر تۇندە قىتايعا اۋىپ كەتەدى. الاس-كۇلەستە قاتتى اۋىرىپ قالعان بەس جاسار اكىمقوجانى جولدى كوتەرە المايتىن بولعاندىقتان سادىر دەگەن اعايىندارىنىڭ قولىنا تاستاپ كەتۋگە تۋرا كەلەدى. ءسويتىپ اكەدەن ءولى, انادان ءتىرى ايىرىلعان اكىمقوجا جاستايىنان جات ادامداردىڭ قولىندا جاۋتاڭداپ قالادى. كوپ كەشىكپەي سادىردىڭ دا جاعدايى اۋىرلاپ, قۋعىنشىلاردىڭ قۇرىعى شوشاڭداي باستاعاندا ناعاشىلارى بەيسەمبەت اكىمقوجانى جاڭا اشىلعان جەتىمدەر ۇيىنە بەرەدى. اكەسىنىڭ اتىنا جازسا بىرەۋلەر «بايدىڭ قۇيىرشىعى» دەپ كورسەتىپ جۇرەر دەگەن بولۋى كەرەك تەگىن سادىروۆ دەپ جازدىرادى.
ارينە بالالار ۇيىندەگى ءومىر قاي كەزدە دە وڭاي ەمەس, ايتەۋىر وكىمەت ولمەيتىندەي تاماق, كيىم-كەشەك بەرەدى. ونى ۇلكەندەر تۇگىل ءوزى قۇرالىپتاس بالالاردىڭ تارتىپ الۋىنان ساقتانىپ اسا سەرگەك, ءجىتى, شيراق بولۋعا تۋرا كەلەدى. جاس اكىم دە وسىندا تەز شيراپ, وجەت, قايسار بولا باستايدى. ونىڭ ۇستىنە قاتتى تالاپشىل, قاتاڭ مىنەزدى دە بويىنا وسى جەردەن سىڭىرەدى.
وسى تاربيەمەن اكىمقوجا دا مەكتەپتە جاقسى وقىپ, پارتيانىڭ ىستەرىنە ارقاشاندا ادال بولۋعا تىرىسىپ, پيونەر, كومسومول قاتارىنا اسىعا كىرىپ, بەلسەندى جاس بولىپ وسەدى.
ەلدى جاپپاي اشتىق جايلاي باستاعان 1932 جىلى ول ورتالاۋ مەكتەپتى ءبىتىرىپ, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى قاراكەمەر اۋىلىنا مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. بالا جاستان بىلمەككە قۇشتار بولعان جاس جىگىت اۋىلدا مۇعالىم بولىپ قالا بەرسە ۇلكەن وقۋدان قۇر قالاتىنىن سەزىپ, ارتىنان ەشقانداي كومەك كەلمەيتىنىنە قاراماي الماتىعا وقۋعا اتتانادى. مۇندا ءوزى سياقتى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە ءبىلىمى جەتپەيتىندەرگە ارناپ قازاقتىڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى – قازپي-ءدىڭ قاسىنان اشىلعان جۇمىسشى فاكۋلتەتىنە الىنادى. كۇندىز وقىپ, كەشكە ءبىر ءتۇيىر نان تابۋدىڭ قامىمەن كەز كەلگەن جۇمىسقا جالدانعان ول ايتەۋىر جۇمىسشى فاكۋلتەتىن تاستاماي, وقۋدان قول ۇزبەيدى.
وسىنداي قيىندىقپەن جۇرسە دە وقۋىن تاستاماعان قايسار جىگىت اقىرى, 1934 جىلى قازپي-ءدىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. سول جىلدارداعى ۇستازدار دا قازاقتىڭ جاڭا زامانداعى اقىل-ويى مەن ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تەرەڭ ءىز قالدىرعان كىلەڭ مارقاسقا, جان-جاقتى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ادامدار بولعان. ولار ەسكى زاماننىڭ وقۋىمەن دە سۋسىنداعاندىقتان جاڭا زاماننىڭ جالاڭ سوتسيولوگيزم تاسىلدەرىنە بوي الدىرماي, ناعىز ءبىلىمنىڭ نەگىزىن سارالاي بىلگەن جاندار. سونىڭ ىشىندە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ باستاعان قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, سارسەن امانجولوۆ, تولەگەن تاجىباەۆ, ىسمەت كەڭەسباەۆ, قاجىم جۇماليەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ قوستاعان ۇستازدار توبى ءۇمىتتى جاستىڭ تالابىن ۇشتاپ, بيىك بەلەستەرگە جەتەلەگەن ەدى. وسىنداي ۇستازداردىڭ ىقپالىمەن اكىمقوجا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى عىلىمىنىڭ دامۋىنا ەڭبەك سىڭىرەتىن جاس عالىم نەمەسە قالامىنان ءنار تامعان جۇيرىك جازۋشى بولارىنا سەنىمدى ەدى. ستۋدەنتتىك جىلدارىنىڭ وزىندە ول رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدەردە ادەبيەت پەن ونەر تاقىرىبىنا سىن جازىپ, تانىمال بولا باستايدى. ماسەلەن, «ەر تارعىن» وپەراسى», «ارمان اعىسىندا» (جازۋشى ع.سلانوۆتىڭ ادەبي كونكۋرستا بايگە العان تۋىندىسى), «ادەبيەت حرەستوماتيالارىنىڭ كەمشىلىكتەرى» جانە تاعى باسقا ماقالالارى وسىعان دالەل. اسىرەسە 1938 جانە 1939 جىلدارداعى «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان» سياقتى بەدەلدى گازەتتەردىڭ بەتتەرىندە اكىمقوجا سادىروۆتىڭ ماقالالارى ءجيى كەزدەسەدى.
حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ ورتاسىنداعى بولشەۆيكتىك يدەولوگيانى قوستاۋشى شولاق بەلسەندىلەر 30-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن بەلەڭ العان ەدى. ولار بىردە ابايعا دا شوقپار سىلتەپ, اقىندى ۇستەم تاپتىڭ وكىلى, اكەسى قۇنانباي شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوستىڭ ناق ءوزى, سوندىقتان ونىڭ ەسىمىن كەڭەستىك ادەبي اينالىستان شىعارىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن داۋ كوتەرەدى.
وسى تالقىعا قازپي-ءدىڭ ستۋدەنتى اكىمقوجا سادىروۆ تا قاتىسادى. 1937-1938 جىلدارداعى «قىزىل تەرروردىڭ» اۋزىنان جالىن اتىپ تۇرعان كەزىندە ءجالاڭتوس اپەرباقانداردىڭ اۋزىن جابۋعا ۇستازدار قاۋىمى باتا الماي, ءۇنسىز وتىرىپ قالادى. ويتكەنى ولاردىڭ ءبىرازى بۇرىن دا قۋعىندالىپ, ارتىنا قوڭىراۋ بايلانعان جاندار بولاتىن. سوندىقتان كەڭەستىك يدەولوگياعا قارسى ەمەس, تەك كۇمان كەلتىرگەن ءبىر ءسوزىنىڭ ءوزى باسىن جۇتۋعا جارايتىنىن جاقسى بىلگەن. ال تۇمسىعى تاسقا تيمەگەن, كەڭەستىك مەكتەپتە ءوسىپ كەلە جاتقان ستۋدەنت جاستار باتىلىراق, ولار ادەبي سايىسقا ارالاسىپ, وزدەرىنىڭ ويىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. بۇل كەزدە دۇنيەتانىمى كەڭىگەن, ادەبي پروتسەستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن اكىمقوجاعا پىكىرلەس جولداستارى وسى جيىندا سويلەۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ابايدى ابدەن قارالاعان ءبىر اپەرباقان مىنبەردەن تۇسكەندە اكىمقوجا دا ءسوز سۇرايدى. ءوزىنىڭ ءسوزىن سول كەزدەگى يدەولوگياعا سۇيەنىپ باستاعان ول. ءبىز ءبارىن دە ۇلى ورىس حالقىنان ۇيرەنۋىمىز كەرەك, ولار وزدەرىنىڭ ۇلى اقىندارى پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى دۆوريان دەپ, ۇلى جازۋشىسى تولستويدى گراف دەپ قاتاردان شىعارىپ تاستاعان جوق قوي. بارلىق ونەر, ءبىلىم, ادامنىڭ مادەنيەتىن, ساناسىن وسىرەتىن ۇلاعاتتى سوزدەر, وزىق تاربيە كوبىنەسە ءالدى, قارىمدى ادامداردىڭ اراسىنان شىقتى ەمەس پە؟ سوندىقتان بايلاردىڭ اراسىنان شىققان ونەرلى ادامدارىمىزدى جوققا شىعارساق ۇلتىمىزدىڭ وزىق ويىنا بالتا شاپپايمىز با؟ اباي گيمالاي عوي, ال گيمالايدى قۇلاتۋعا بولا ما؟ – دەگەندە جاڭا عانا بۇعىپ وتىرعان زالدىڭ ءىشى دۋ سەرپىلىپ, الاقاندارىن قىزارعانشا سوققان ەكەن...
مىنە, وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن ەرلىك, ول زاماندا بۇلاي ايتۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇرەگى داۋالاماعان. ال اكىمقوجا سادىروۆ ءوزىنىڭ قايسارلىعىمەن, قايتپاس تاباندىلىعىمەن جانە وزىق ويلى ساناسىمەن دانالىعىن تەرەڭنەن تانىعان ۇلى ابايدى باسىن بايگەگە تىگىپ قورعاپ قالعان. بۇل وقيعا تۋرالى كەزىندە اكىم اعانىڭ ءوزىنىڭ ايتىپ بەرگەنىنەن جامالبەك جاقسىلىقوۆ دەگەن شاكىرتى «مۇقاعالي» جۋرنالىنا جاريالاعان. («مۇقاعالي» جۋرنالى., «اۋەزوۆكە اراشا تۇسكەن»., №11, 2011 جىل, 10-12 بب).
وسى سوزدەردەن كەيىن مۇحتار اۋەزوۆ تە شاكىرتىنە بارىنشا جىلى قاراپ, ونىڭ ءاربىر قادامىن قولداپ جۇرەدى. «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ءبىرىنشى تومى العاش, 1942 جىلى «اباي» اتىمەن شىققاندا ۇلى اۋەزوۆ شاكىرتىنە: «اكىمقوجا! ويلانىپ وقىپ, تەرەڭىرەك سىناپ, كومەكشى بولارسىڭ دەگەن تىلەكپەن سىيلايمىن. دوستىق كوڭىلدەن م.اۋەزوۆ. 1 اۆگۋست, 1942 جىل» دەگەن وزىمسىنگەن قولتاڭبامەن بەرگەن ەكەن.
ۇلى تۇلعانىڭ سونشالىق ءيىپ, ءۇمىت ارتۋىنىڭ وزىنەن اكىمقوجا سادىروۆتىڭ وسال ادام بولماعانىن كورۋگە بولادى. بۇل تۋرالى بەلگىلى جازۋشى جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ تە «قولتاڭبا» اتتى ماقالاسىندا جازدى («لەنينشىل جاس», 15.01.1980 جىل). ال فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك تەلقوجا جانۇزاق 1962 جىلى عا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە ابايدىڭ اقىندىعى, شىققان ورتاسى, پوەزياسى مەن قارا سوزدەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن جەتە تالداعان ماتەريالداردىڭ قاتارىندا اكىمقوجا سادىروۆتىڭ «اباي – گيمالاي» دەگەن ماقالاسى دا بولعانىن, وسى وقيعانى سودان بىلگەنىن جازادى. سونىمەن بىرگە ول وزىنە 1939-1941 وقۋ جىلدارىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن ۇستازىنىڭ وسىناۋ ەرلىگى مەن دانالىقتى تەز تانىعان تەرەڭدىگىنە ءتانتى بولعانىن ايتادى («اباي – گيمالاي»., «قا»., №20., 17.05.2013 جىل).
«جاقسىمەنەن جاناس, جاماننان اداس» دەگەن عوي, ستۋدەنت اكىمقوجا ۇلى جازۋشىنىڭ ۇيىنە ءجيى بارىپ, ۆالەنتينا نيكولاەۆنانىڭ قولىنان تالاي رەت ءدام تاتقانىن كەيىن ءوزى جازعان ەستەلىگىندە ايتادى. بىردە ستۋدەنتتەردى ۇيىمداستىرىپ, مۇحاڭ باستاعان ۇستازدارىمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسكەندەرى دە بار. ول سۋرەت قازىر حالقىمىز ءۇشىن باعا جەتپەس جادىگەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ, جازۋشىنىڭ مۋزەي-ۇيىندەگى كورنەكتى جەردە ءىلۋلى تۇر. ونى مۇحاڭا اپارىپ بەرۋ قۇرمەتىنە دە اكىمقوجا يە بولعان ەكەن. ال ءوزى 1938 جىلى اسقازاننان اۋىرىپ, اس ىشۋدەن مۇلدە قالعاندا قىمىزدان باسقا تاماق جۇرمەيتىن بولعان سوڭ تۋعان جەرىنە كەتپەكشى بولعاندا شىعارىپ سالعان ءبىر توپ ۇستازدارىنىڭ اراسىندا ۇلكەن باسىمەن مۇحتار اۋەزوۆ تە بولىپتى...
اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى سارىنىنا ورالايىق. ءسويتىپ ادەبيەتكە بەلسەنە اتسالىسىپ, ادەبي ورتاعا باتىل ەنىپ, ءتىپتى ۇلى جازۋشىنىڭ ءوزىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ كەلە جاتقان اكىمقوجا سادىروۆ 1939 جىلى قازپي-ءدى بىتىرگەندە ەن الماتىدان ورىن تابا الماي, كەگەن اۋدانىنداعى جالاڭاش اۋىلىنا قاتارداعى مۇعالىم ەتىپ جىبەرىلەدى. بۇعان اباي مەن مۇحتار اۋەزوۆتى قولداعانى ءۇشىن جازۋشىنىڭ جاۋلارى «اتسالىسقان» بولۋى كەرەك. ايتپەسە ادەبي ورتاعا ەتەنە ارالاسا باستاعان, قالامى دا جۇيرىك جوعارى ءبىلىمدى جاسقا ول كەزدە الماتىدان ورىن تابىلسا كەرەك ەدى... ەگەر ادەبي ورتادا قالسا ءا.سادىروۆ وزىمەن بىرگە وقىعان مالىك عابدۋللين, دۇيسەنبەك ەركىنبەكوۆ, ابدوللا جۇماعاليەۆ, الىشەر توقماعامبەتوۆ, قاپان ساتىبالدين, ءالي ەسماعامبەتوۆ, قاليجان بەكحوجين, ساعىنعالي سەيىتوۆ جانە تاعى باسقا جولداس-جورالارى سياقتى نە تانىمال جازۋشى نەمەسە ادەبيەتشى عالىم بولارى ءسوزسىز-تۇعىن.
بىراق اكىم اعا جاسىماپتى, ۇستازدىق قىزمەتكە كوز جۇمىپ كىرىسىپ, بارلىق ىنتا-زەيىنىن شاكىرت دايىنداۋعا سالادى. قىزمەتتى كەگەن اۋدانىندا باستاعان ول كەيىن نارىنقول اۋدانىنىڭ بىرنەشە اۋىلىنىڭ مەكتەپتەرىنە اۋىسىپ, ۇستازدىق ەتەدى. قازاقتىڭ ءسوز ونەرىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, وزىندىك ايشىقتى قولتاڭبالارىن قالدىرعان بەردىبەك سوقپاقباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ەركىن ءىبىتانوۆ, ءالنۇر مەيىربەكوۆ سياقتى اقىن-جازۋشىلارمەن قاتار عالىم تەلقوجا جانۇزاق جانە تاعى باسقا وسى كىسىنىڭ شاكىرتتەرى. بىلىكتى ۇستاز ولاردىڭ تابيعاتىنان بەرىلگەن دانگە ءنار بەرىپ, ەرتە كوكتەپ, بايتەرەككە اينالۋىنا زور ۇلەس قوسادى. شىنشىل رەاليزمنىڭ شىنارىنداي بولعان جازۋشى, بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ء«بىز دە بالا بولعانبىز» كىتابىنا: ء«بىر كەزدەگى وقىتۋشى-ۇستازىم, ادەبيەتكە قىزىعۋىمدى ارتتىرعان, زور سەبەپشى بولعان قۇرمەتتى اكىمقوجا اقساقالعا ەسكەرتكىش» دەپ, ال «قايداسىڭ گاۋھار؟» اتتى كىتابىنا «قۇرمەتتى اكە! ءسىز ماعان ۇستاز بولعان ارداقتى ادامسىز. ادەبيەتكە كەلۋىمە مۇرىندىق تا بولدىڭىز» دەپ قولتاڭبا بەرۋى وسى ءسوزىمىزدى ءتىرىلتىپ تۇر.
اكىمقوجا سادىروۆ ادەبيەتتە عانا ەمەس, ازاماتتىق پوزيتسياسىن دا بەرىك ۇستانعان, سەنىمدى ازامات. ول اۋىلداعى ادىلەتسىزدىكتەرگە, قولىندا بيلىگى بارلاردىڭ حالىقتىڭ ۇستىنەن جونىپ جەۋىنە جان-تانىمەن قارسى شىعىپ, كۇرەسە بىلگەن. الايدا ادىلەت ىزدەگەن ادامعا جەمقورلار بىرىگىپ قارسى شىعىپ, جازىقسىز قىزمەتتەن قۋدىرعان كەزدەرى دە بولعان. ءتىپتى جوعارى ءبىلىمدى مۇعالىمدى «ساۋاتسىز» دەپ جالا جاۋىپ, قىزمەتتەن شىعارىپ تاستاعان قىساستىقتى دا باستان كەشەدى. 50-جىلداردىڭ باسىندا بولعان سول وقيعاعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ارالاسىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسىن جىبەرىپ, ماسەلەنى تەكسەرتۋگە مۇرىندىق بولادى. گازەتتىڭ سول كەزدەگى جاس ءتىلشىسى بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ «قىلمىستىنى كورسەتكەننەن...» دەگەن فەلەتونى شىعىپ («سق», 19.08.1952 جىل), سونىڭ دۇمپۋىمەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار تەكسەرىلىپ, جالاقورلار ادىلەتتى جازاسىن الادى, ال اكىمقوجا سادىروۆ قىزمەتىنە قايتا ورنالاستىرىلادى.
1941 جىلى اكىم اعامىز بىلدەبەكقىزى نۇرعايشا دەگەن قىزعا ۇيلەنەدى. بۇل ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءجۇرىپ جاتقان كەزى, ونىڭ العاشقى كەزەڭىندە اۋىل مۇعالىمدەرىنە برون بەرىلگەن عوي. ال 1942 جىلى مامىر ايىندا ول سوعىسقا اتتانادى.
ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن قىرعىنداردىڭ ءبىرى – ستالينگراد سوعىسى بولسا, اكىمقوجا سادىروۆ سول قىرعىنعا قاتىسقان ادام. بۇل شايقاس ۆورونەج, روستوۆ, ۆولگوگراد وبلىستارى مەن قالماق رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتارىندا بولعان. كەڭەس اسكەرلەرى 1942 جىلدىڭ 17 شىلدەسىنەن 1943 جىلدىڭ 2 اقپانىنا دەيىن سوزىلعان وسى ايقاستا 480 مىڭ ادامىنان ايىرىلعان. ادامدار شىبىنداي قىرىلىپ, قانسىراپ جاتقان دالانى, كۇل-تالقان بولعان قالانى, زارلاپ قالعان انانى, سورلاپ قالعان بالانى كورگەن اكىمقوجا اعا سوعىستى ەسىنە العىسى كەلمەيتىن كورىنەدى. وعان قاندى قىرعىندى ايتپاق تۇگىل كوزگە قايتا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن بولعان ەكەن.
سول قىرعىندا ءوزى دە اۋىر جارالانعان. ءدال جانىنان جارىلعان سناريادتان ءبىر قول, ءبىر اياعى مەن باستان اۋىر جاراقات الىپ, ەلگە ورالادى. وسىدان ءارى ادەبيەتتەن دە قول ءۇزىپ, العاشقى جىلدارى اۋىر جاراقاتتان ەمدەلەدى. تۋعان جەردىڭ شيپالى اۋاسى جاس جىگىتتىڭ جانىنا ءدارۋ بولىپ, باسىن كوتەرىپ جۇرۋگە جارايدى. سودان كەگەن, نارىنقول اۋداندارىنىڭ مەكتەپتەرىندە ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا ساباق بەرەدى. مەكتەپ ديرەكتورى سياقتى ۇسىنىلعان قىزمەتتەردەن باس تارتىپ, قاقپاق اۋىلىنىڭ مەكتەبىندە ون جىلداي قىزمەت ىستەيدى. بۇل ۋاقىتتا اكىمقوجا اعانىڭ بىرنەشە بالاسى ومىرگە كەلگەن. مۇعالىمدەردىڭ تابىسى قاي كەزدە دە جارىتىمدى بولماعان, شيەتتەي بالانى جەتكىزۋ, تەڭ قۇربىلارىنان كەم قىلماۋ سەكىلدى تىرشىلىكتىڭ تالاپتارى اكىم اعاعا وي ءتۇسىرىپ, 1962 جىلى ول ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى «قىزىل شەكاراعا» اۋىسىپ, وسىنداعى باستاۋىش مەكتەپتىڭ ءتورت سىنىبىن جالعىز وقىتادى.
نەگىزىنەن قازاقتار عانا تۇراتىن شەتكەرگى ايماقتارداعى اۋىلدارعا وكىمەت ءمان بەرمەي, ولاردىڭ دامۋىنا قاراجات ءبولۋدى قاجەت دەپ ساناماعانى بەلگىلى. اكىمقوجا اعانىڭ «قىزىل شەكارا» اۋىلى دا سونىڭ ءبىرى ەدى. سالعىرت وكىمەتتىڭ ساراماس قىلىقتارىن ايلامەن, ساياسي ەپتىلىكپەن بۇزۋدىڭ جولىن تاپقان اكىمقوجا اعا بۇل اۋىلدىڭ شەكارانىڭ ماڭى ەكەنىن, كسرو-داعى ءسوتسياليزمنىڭ جەتىستىگىنىڭ العا كەتكەنىن تاۋعا شىعىپ موينىن سوزسا كورەتىن قىتاي تۇرعىندارىنا ماقتان ەتۋ ءۇشىن جاقسى ۇيلەر, ءزاۋلىم مەكتەپ تۇرعىزۋ كەرەكتىگىن كوممۋنيست رەتىندە وڭاشا دا, گازەتكە دە جاريالاپ ايتىپ, شابان قيمىلدايتىن شارداق وكىمەتتى ساياساتتىڭ سويىلىمەن قامشىلايدى. ساياسات ارالاسقان جەردە كەڭەستىڭ كەرەناۋ وكىمەتى جۇردەك بولىپ كەتەدى ەمەس پە, اقىرى اكىمقوجا اعانىڭ اۋىلىنا ءزاۋلىم مەكتەپ, جاقسى ۇيلەر, تاماشا كلۋب پەن مونشا تۇرعىزىپ بەرەدى. تازا اۋىز سۋدى 70 مەترلىك تەرەڭدىكتەن شىعارىپ بەرەتىن سۋ تارتقىش تا ورناتىلادى. ءسويتىپ ەبىن تاپقان ەستى قيمىلدىڭ ارقاسىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارادى...
ادەبيەتتەن تىكەلەي قول ءۇزىپ كەتكەنىمەن ءا.سادىروۆ ءىرى ادەبيەتشى عالىمدار, اقىن-جازۋشىلارمەن بايلانىسىن ۇزبەي, ولاردىڭ كوبىمەن ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن. مىسالى, اكادەميك مۇحامەدجان قاراتاەۆ, اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ, جازۋشى ساعىنعالي سەيىتوۆ, عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆ, ءوزىنىڭ تالانتتى شاكىرتتەرى مەن جەرلەستەرى بەردىبەك سوقپاقباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ساعات اشىمباەۆ, ەركىن ءىبىتانوۆ, تۇرسىنجان شاپاي جانە ت.ب. ۇنەمى بايلانىستا بولعان. تاعدىردىڭ جازۋىمەن قىتاي اسىپ كەتكەن جەرلەس اقىن كودەك بايشىعانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, ول تۋرالى باي دەرەكتەردى عا ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار بولىمىنە ءوز قولىمەن تاپسىرادى. سونىڭ نەگىزىندە كەيىن, كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان سوڭ كودەك اقىننىڭ جيناعى جارىق كورگەن.
اكىمقوجا اقساقالدىڭ بارلىق بالاسى دا جاقسى ءبىلىم الىپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقان بىلىكتى ادامدار. قازىر نەمەرە-شوبەرەلەرى دە اتالارىنىڭ ەسىمىن ماقتان تۇتىپ, ونىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەۋدى ويلاپ, جاقسىنىڭ ءىسىن جالعاستىرۋدا. اقساقالدىڭ ءوزى 1988 جىلى 76 جاسىندا ومىرلىك سەرىگى نۇرعايشا انامىزدان ءبىر ايدان سوڭ ومىردەن كوشكەن.
قىزىق تاعدىرلى, قيىننان قيسىنمەن جول تابا بىلگەن ءارى قايسار, ءارى تاباندى, ءارى ەپتى جاننىڭ ءومىر جولى وسىنداي.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردە: مۇحتار اۋەزوۆ باستاعان مۇعالىمدەر قازپي-ءدىڭ تۇلەكتەرىنىڭ ورتاسىندا. (1939 جىل. ءا.سادىروۆ – ەڭ سوڭعى قاتاردا سولدان ءبىرىنشى تۇر);
اكىمقوجا مەن بەرىك سادىروۆتار. (1975 جىل, الماتى).