رۋحاني جاڭعىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ءىسى

ارينە, وسىناۋ باعدارلا­ما­لىق قۇجاتتاعى تارامدالىپ جىكتەلگەن وزەكتى مىندەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. الايدا ءبىلىم-عىلىم سالاسى­نىڭ وكىلى بولعاندىقتان بىزگە ەڭ الدىمەن وسى ماقالاداعى ءبىلىم ماسەلەسىنە ارنالعان ء«بىلىم­نىڭ سالتانات قۇرۋى» اتتى ارنايى ءبولىمىنىڭ ورنى ەرەك­شە دەپ ويلايمىز. ويتكەنى مۇن­دا ەلباسى ءار جىلعى حالىق­­قا ارناعان جولداۋلارى مەن باس­قا دا ەڭبەكتەرىندە, سويلەگەن سوزدەرىندە ايتىلعان وردالى ويلارىن جاڭا قىرىنان دامى­تىپ, ەل رۋحانياتىنا بايلانىس­تى تىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالادى.

مۇندا ەلباسى ءبىلىمدى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولۋعا ۇم­تىلۋ حالقىمىزدىڭ قانىن­دا بار يگى قاسيەت ەكەنىن ايتا كەلىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قىرۋار جۇ­مىس­ت­ار اتقارىلعا­نى­نا, اتاپ ايتقاندا: «بولاشاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس ون مىڭداعان جاستار­دى الەمنىڭ ماڭدايالدى جوعا­رى وقۋ ورىندارىندا وقى­تىپ دايارلاعانىمىزدى, ەلىمىزدە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىر­قاتار ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلعا­نىن, جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن زياتكەرلىك مەكتەپتەر جۇيەسىن قالىپتاستىرعانىمىزدى تىلگە تيەك ەتتى.

وسى رەتتە ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىنان كە­لىپ تۋىن­داعان «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا» بۇگىن­گى تاڭداعى جوعارى ءبىلىم الۋ­دىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ون­داعى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ, ستۋ­دەنت-جاستاردىڭ جاتاقحانا­لىق جاعدايىن جاقسارتۋ جونىن­دەگى ۇسىنىستارى دا ەل ىشىندە تىڭ سەر­پىن تۋعىزعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇل ناعىز دەر شاعىندا كوتەرىلىپ وتىرعان, كوپتەن ايتىلماي كەلە جاتقان ەڭ وزەكتى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى جىل وتكەن سايىن جاستارىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم الۋعا دەگەن ىن­تا-ىقىلاسى ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلدىڭ دەمو­گرافيا­لىق ءوسىمى دە جوعارىلاي تۇسۋ­دە. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ جوعا­رى ءبىلىمىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جىل سايىن ءبولىنىپ جۇرگەن 54 مىڭ گرانتقا قوسىم­شا وسى وقۋ جىلىندا تاعى دا 20 مىڭ مەملەكەتتىك گرانت ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىسى وتە ورىندى بول­دى. مۇنى اتا-انالار قاۋىمى, ستۋ­دەنت­تەر جۇرتشىلىعى, قالىڭ كوپشى­لىك ريزالىقپەن قابىل الدى. ال ستۋدەنت­تەردى جاتاقحانا­مەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدە ستۋدەنتتەر ءۇشىن كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاڭا جاتاقحانالار سالۋ جۇمىسى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى مەن سالا باسشىلارىنا مىندەتتەلدى. سوندىقتان اتالعان قيىندىقتان شىعۋ ءۇشىن قازىرگى كەزەڭدە ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى جانە ارناۋلى كاسىپتىك وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار سالۋدى ويلاستىرىپ جاتقان جايى بار. بۇل شارالار قالىڭ ەلدىڭ, جالپى جۇرتتىڭ كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتتى.

مۇنى ء«بىر جىلدىعىن وي­لاعان ءدان ەگەدى, ون جىلدىعىن وي­لاعان تال ەگەدى, مىڭ جىلدىعىن ويلاعان – ۇرپاعى­نا ءبىلىم-ءنار ەگەدى», دەپ ەجەلدەن تامسىل­دەگەن دانا حالقىمىز «وقۋ – ءبىلىم ازىعى, ءبىلىم – ىرىس قازىعى» دەگەن سەكىلدى تالاي ۇلاعاتتى وي قورىتقان. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭداعى كەز كەلگەن كوزى قاراق­تى اتا-انا ۇل-قىزىنىڭ ءبىلىم الىپ, قاتارىنان كەم بولماعا­نىن ويلايتىنى بەلگىلى. مۇن­داي كوزقاراس بۇرىنعى وتكەن زامانداردا دا, قازىرگى كەزەڭدە دە, الداعى ۋاقىتتا دا قايتالانىپ وتىراتىن يگىلىكتى قۇبىلىس, ءومىردىڭ زاڭدىلىعى.

ماقالانىڭ العاشقى تاراۋ­لارىندا ايتىلاتىن ۇلتتىق, قوعامدىق سانانى جاڭارتۋ تۋرالى ماسەلەلەر تاياۋ جىل­­دارى اتقارىلاتىن ناقتىلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەتىنى, وسىعان وراي الداعى جىلداردا قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ماسە­لەسىن ءسوز ەتەدى. بۇل جاۋاپتى ءىس-شارا دا وقۋ-ءبىلىم ىسىمەن تىكە­لەي بايلانىس­تا ورىندالاتىنى ەش دالەلدەۋدى قاجەت ەت­پەيدى. مۇنى ياعني لاتىن جازۋىنا كوشۋ جايىن ەلباسى سوناۋ 2006 جىلى قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ ماجىلىسى­نە قاتىسىپ, سويلەگەن سوزىندە رەسمي تۇردە العاش اڭگىمە ەتكەن بولاتىن. سوندا ول: «لاتىن ءالىپ­بيىن قارايتىن كەز كەلدى. بۇل ماسەلەنى كەزىندە كەيىنگە قالدىرعان ەدىك. قالاي بولعاندا دا, لاتىن ءالىپبيى بۇگىندە تەلە­كوممۋنيكاتسيالىق سالالاردا باسىمدىققا يە بولىپ وتىر. سوندىقتان دا بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى دە كەزدەيسوق ەمەس. ماماندار وسى ماسەلەنى زەرتتەپ, ناقتى ۇسىنىستار جاساۋى ءتيىس», دەگەن ەدى. ال ارادا التى جىل وتكەن سوڭ 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جارىق كور­گەن «قازاقستان-2050» ستراتەگيا­سىندا مەملەكەت باسشىسى بۇل تاقىرىپقا قايتا ورالىپ, «2025 جىلى قازاقستان لاتىن الىپبيى­نە كوشەدى», دەپ ناقتىلاپ ايت­قانى جۇرتشىلىق نازارىندا. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ بۇل ماسەلەگە ودان بەرى دە بىرنەشە رەت ورالىپ, ەل بولاشاعى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى.

رۋحاني جاڭعىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ءىسى دەگەندە ەڭبەكتىڭ ەكىنشى تاراۋىنداعى «جاڭا گۋما­ني­تارلىق ءبىلىم: قازاق تىلىندەگى 100 وقۋلىق» اتتى جوبانى اتاماي كەتۋگە بولمايدى. بۇل يگىلىكتى ءىس تە قازىر­گى كەزەڭدە ءوز شەشىمىن تاۋىپ, جاڭا قۇرىل­عان ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى تارا­پىنان اۋدارىلعان الەمدەگى ۇلگىلى وقۋ­لىق­تار­دىڭ العاشقى لەگى بيىلعى جاڭا وقۋ جىلىندا ستۋدەنتتەرمەن تابىستى.

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماعىناسى تەرەڭ ەڭبەگىندەگى تۋعان جەر, پاتريوتيزم, ءوز ەلىنىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە ەل­جان­دىلىقپەن اتسالىسۋ, قازاق­ستان­نىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندى­لىقتارى نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارىن ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن عىلىم سالاسى وكىلدەرىنىڭ قىزمەتىنسىز كوز­گە ەلەستەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس دەر ەدىك. سوندىقتان دا مۇنى ەل پرە­زي­دەنتى: «...بۇل ءبىلىم بەرۋ سالا­سىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزۋدى, ەكولوگيا­نى جاقسارتۋعا جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋدى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوز­دەيدى. ءپاتريوتيزمنىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردىڭ تاريحىن وقۋ­دان كورىنىس تاپسا يگى»  دەپ ورىن­دى ەسكەر­تەدى. اتالعان يگىلىكتى شارالاردى ورىنداۋ جۇمىسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى بيلىك وكىلدەرىنە ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيدى.

قورىتا ايتقاندا, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لاماسىنىڭ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى وقۋ-بىلىممەن, عىلىممەن تىعىز بايلانىستا ات­قارىلاتىن جۇيەلى ۇدەرىس. مۇنى كۇن­دەلىكتى ءومىر تاجىريبەسى كور­سەتىپ كەلەدى.

ەلباسى ن.نازارباەۆ ايتپاق­شى: «سى­ناپتاي سىرعىعان ۋاقىت ەشكىمدى كۇتىپ تۇرمايدى, جاڭعىرۋ دا تاريحتىڭ ءوزى سياقتى جالعاسا بەرەتىن پروتسەسس... ەكى ءداۋىر تۇيىس­كەن ءولىارا شاقتا قازاقستانعا تۇبە­گەيلى جاڭعىرۋ جانە جاڭا يدەيالار ار­قى­لى بولاشاعىن بايان­دى ەتە ءتۇسۋدىڭ تەڭ­د­ە­س­سىز تاريحي مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىر». 

ولاي بولسا, ءبىزدىڭ ەندىگى جەردەگى ماق­ساتىمىز – وسى مۇم­كىندىكتى پايدالانىپ قالۋ بول­ماعى ءلازىم دەيمىز.

باقتيار سمانوۆ,

ۇعا اكادەميگى