ۇكىمەت وتىرىسىندا جاستاردى الەۋمەتتەندىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى جول كارتاسىنىڭ جوباسى ماقۇلداندى

NEET (Not in education, employment or training) تۇسىنىگى «ەش جەردە وقىمايتىن, جۇمىس ىستەمەيتىن جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرمايتىن» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, NEET-جاستار تاقىرىبىنا جان-جاقتى تالداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى 18-دەن 29 جاسقا دەيىنگى جاس ارالىعىنداعى NEET-جاستاردى, ونىڭ ىشىندە 2018 جىلعى تۇلەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتەندىرۋ بويىنشا جول كارتاسىن قابىلداۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزدى.

قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى د. كالەتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, باتىس تاجىريبەسىندە, ماسەلەن, جاپونيادا, NEET — جاستاردىڭ ەڭبەك نارىعىنان جانە ءبىلىم الۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ ەلەمەنتىن بىلدىرەدى. مۇنداي بەيالەۋمەتتىك مىنەز-ق ۇلىقتان, جىلدام توپتاناتىن الەمنەن «قاشۋعا» ارەكەتتەنۋ كوزدەلەدى. جاستار ءوزىنىڭ جەكە بىرەگەيلىگىن تابۋعا ۇمتىلادى جانە قولدانىستاعى الەۋمەتتىك قۇرىلىمدا وزدەرىن قولايلى سەزىنە بەرمەيدى. وسىدان سۋيتسيدكە بارۋ, دەۆيانتتىلىق, تەرەڭ الەۋمەتتىك جاتسىنۋ سەكىلدى پروبلەمالار تۋىندايدى. وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ بۇزىلۋى ورىن الادى.

«حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ 2017 جىلعى بايانداماسىندا 20 جىلدىڭ ىشىندە الەمدەگى جاستاردىڭ سانى 139 ملن ادامعا ارتقانى, ال جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ۇلەسى 35 ملن ادامعا كەمىگەنى كورسەتىلگەن», — دەپ د. كالەتاەۆ, جاستاردىڭ جاعدايى مەن كوڭىل-كۇيلەرىنە جالپى جۇمىسقا تۇرۋداعى تاپشىلىق اسەر ەتەتىنىن جەتكىزدى.

سونىمەن قاتار, قوعامدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ العا باسۋدا.

الەۋمەتتەندىرۋدىڭ ەشبىر ادىستەرىمەن قامتىلماعان 14-تەن 29 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ ۇلەسى 2001 جىلعى 18,6%-دان بيىل (2018 جىلعى ءىى توقسان) 7,7%-عا دەيىن كەمىدى. الايدا, بىرقاتار ءجىتى نازارعا الاتىن ماسەلەلەر بار.

جاستاردى الەۋمەتتەندىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى جول كارتاسى (NEET) 7 ساناتتاعى حالىقتى قامتۋ شارالارىن كوزدەيدى: اسىراۋداعى ادامدار, جاس ايەلدەر, فريلانسەرلەر, اۋىل جاستارى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار, از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققاندار جانە جاستاردىڭ بەيالەۋمەتتىك توپتارى (باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان شىققان, ەسىرتكى جانە ىشىمدىككە تاۋەلدى, وڭالتۋدان ءوتىپ جاتقاندار). ءۇش ءتۇرلى جاس مولشەرىندە جاستاردى قامتۋ جوسپارلانعان: كىشى جاس توبى — 18-دەن 22 جاسقا دەيىن, ورتا جاستاعى كىشى توپ — 22-دەن 24 جاسقا دەيىن, ەرەسەك جاستاعى كىشى توپ — 25-تەن 29 جاسقا دەيىن.

جول كارتاسى NEET جاستارىمەن جۇمىس ءۇشىن كەشەندى جۇمىس جاساۋدى تالاپ ەتەدى: 1. كاسىپتىك باعدار: كاسىپتى تاڭداۋ بويىنشا جاستار ءۇشىن كونسۋلتاتسيالىق ورتالىقتاردى قۇرۋ; بولاشاقتاعى پەرسپەكتيۆالىق كاسىپتەر تۋرالى جاستاردى باعدارلاۋ ءۇشىن فۋنكتسيونالدىق شولۋلار وتكىزۋ.

2. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى جولعا قويۋ: قوسارلى ءبىلىم تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; ينجەنەرلىك كادرلاردى دايىنداۋدى ەسەپكە الىپ كوللەدجدەردە قۇزىرەتتىلىك ورتالىقتارىن قۇرۋ.

3. جاستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە دامىتۋ شارالارى تۋرالى جاستاردى اقپاراتتاندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ: ەڭبەك نارىعىندا جاستاردىڭ تاراپىنان سۇرانىس جانە ۇسىنىس كارتاسىن ازىرلەۋ; بوس ورىندار جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسىن جالعاستىرۋ; اقپاراتتىق ناۋقان مەن قوعامدىق تىڭداۋلاردى جۇرگىزۋ.

4. جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ: جاستاردىڭ جوبالارىن بيزنەس-جوسپاردى ۇسىنعان كەزدە مەملەكەتتىك گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن ەنگىزۋ.

5. اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە.

6. جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتتەرىن جەتىلدىرۋ.

7. تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ: جاستاردىڭ تۇرعىن ءۇي كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ; الماتى قالاسىنىڭ تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, وڭىرلىك تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن قۇرۋ.

8. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىن بەيىمدەۋ: بالالاردى تاستاپ كەتۋگە جول بەرمەۋ ءۇشىن جالعىز باستى جاس انالارعا قولداۋ كورسەتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ.

9. ادىستەمەلەر مەن زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ: ەڭبەك زاڭناماسىنا NEET تۇسىنىگىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بەكىتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ; NEET جاستار بويىنشا ماقساتتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ; «ەڭبەك نارىعى» اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە شەڭبەرىندە NEET ساناتىنداعى جاستاردى ەسەپكە الۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ; NEET جاستاردىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك بەينەسىن انىقتاۋ ماقساتىندا دياگنوستيكالىق جانە مونيتورينگتىك الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ.

10. سالاۋاتتى ءومىر سالتى: جاستاردىڭ كوپ جينالاتىن ورىندارىندا ۆوركاۋت-الاڭدارىن جوسپارلاۋ.

«وسى رەتتە ءبىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, جاس ۇرپاقتىڭ الەۋمەتتىك شەتتەلۋىن قىسقارتۋعا ىقپال ەتە الامىز», — دەپ تۇيىندەدى د. كالەتاەۆ.

ءوز كەزەگىندە, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە. ساعاديەۆ رەسپۋبليكادا جاستار اراسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ ازايعانى بايقالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

«2015 جىلمەن سالىستىرعاندا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 4,2%-دان 2017 جىلى 3,8%-عا دەيىن تومەندەگەن. بۇعان «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى–2020», «جاسىل ەل», «ديپلوممەن اۋىلعا!», «جاستار پراكتيكاسى», «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا! (سەرپىن)» سەكىلدى جانە تاعى باسقا الەۋمەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالاردى ورىنداۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى», — دەدى ە. ساعاديەۆ.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, سوڭعى جىلدارى كادرلار دايارلاۋ ساپاسى جاقساردى جانە تۇلەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كورسەتكىشى جوعارىلاعان. كوللەدج بىتىرۋشىلەردى جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشتەرى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 12,6 %-عا ارتتى. سونىمەن بىرگە, سوڭعى ون جىلدا ءوزىن جۇمىسپەن قامتىعان جاستار سانى ازايدى. جول كارتاسى جوباسىنداعى 30 ءىس-شارانىڭ 14 بويىنشا قر بعم بىرلەسكەن ورىنداۋشى بولىپ تابىلادى, ولاردىڭ قاتارىندا — تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ شارالارى دا بار.

«2014 جىلدان باستاپ «سەرپىن» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا جوبا اياسىندا 9 وبلىستاعى 26 جوو-دا 12 344 ستۋدەنت جانە 7 وڭىردە 37 كوللەدجدە 2276 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. جالپى, اتالعان جوبا جاستار, اسىرەسە, الەۋمەتتىك ستاتۋسى تومەن وتباسىنداعى جاستار اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا جانە ولار-دىڭ كاسىبي دامۋىنا الەۋمەتتىك ليفت بولىپ تابىلادى», — دەدى ە. ساعاديەۆ.

ايتا كەتۋ كەرەك, جوبا اياسىندا بىتىرۋشىلەردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇش جاقتى كەلىسىمگە سايكەس جۇزەگە اسادى, ياعني شارت ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى, جۇمىس بەرۋشى مەن ءبىلىم الۋشى اراسىندا جاسالادى. سونىمەن بىرگە, 2017 جىلدان باستاپ بارشاعا ارنالعان تەگىن تەحنيكالىق-كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. وسى جوباعا سايكەس بارلىق نيەت بىلدىرۋشىلەردىڭ تەگىن كاسىپتى الۋعا مۇمكىندىگى بار. جوبا شەڭبەرىندە كوللەدجدەردە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى 54%-عا دەيىن كوبەيدى. ودان باسقا, قوسارلى ءبىلىم بەرۋدە ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستار قارقىندى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر. اتالعان جۇيە 460 كوللەدجگە ەنگىزىلدى, وعان 3055 كاسىپورىن قاتىسادى, 31 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا.   

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى م. ابىلقاسىموۆا ءوز بايانداماسىندا 2018 جىلعى ءىى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 3,8%-دى نەمەسە 82,4 مىڭ ادامدى قۇراعانىن ايتتى. بۇل رەسپۋبليكاداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ دەڭگەيىنەن تومەن.

«جۇمىسپەن قامتىلعان جاستاردىڭ جالپى سانى 2,1 ملن ادامدى قۇرايدى. جۇمىسپەن قامتىلعان جاستاردىڭ 1,5 ميلليونى جالدامالى جۇمىسكەرلەر, ال 456 مىڭى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار قاتارىنا جاتادى. جاستاردىڭ 36%-ىندا جوعارى ءبىلىمى, 39%-ىندا ارنايى ورتا ءبىلىمى بار. ال جاستاردىڭ 25%-ىنىڭ ءبىلىمى نەگىزگى, ورتا ءبىلىم دەڭگەيىندە», — دەدى م. ابىلقاسىموۆا. 

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جىل سايىن 21 مىڭنان استام ادام تەحنيكالىق جانە جۇمىسشى كاسىپتەرىنە وقىتىلادى. وسى جوبا بويىنشا جاستار قاتارىنان 38 مىڭ ادام وقىتىلدى.

سونداي-اق, وڭىرلەردەگى جاعدايلار تۋرالى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ا. كولگىنوۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ە. قوشانوۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى س. امانعاليەۆ باياندادى.