قازىرگى كەزدە كونە تاراز قالاسىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلىپ, العاشقى ناتيجەلەرىن بەرۋدە. وبلىس ورتالىعىنداعى تالاي اۋماق, ونىڭ ىشىندە بىرنەشە ساياباق قايتا رەتكە كەلتىرىلۋدە.
سونىمەن قاتار جاسىل قالا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا دا تال-داراقتار وتىرعىزىلىپ, شاھار شىرايىن ارتتىرۋدا. مۇنداعى باستى ماقسات تازالىق پەن ءتارتىپتى تۋ ەتۋ بولسا كەرەك. الايدا ءبىر جەر بۇتىندەلسە, ءبىر جەردىڭ قيۋى كەتىپ جاتاتىنى وتىرىك ەمەس. وعان دا كۇندەلىكتى تىرشىلىك بارىسىندا ادامداردىڭ ءوزى جول بەرىپ جاتادى.
تىرشىلىكتىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرىمەن كوشەگە شىعا قالعان جاعدايدا, اۋەلى كوشەلەردىڭ ءار بۇرىشىندا شاشىلىپ جاتقان قوقىستى بايقاۋعا بولادى. ياعني تۇرعىندار قولىنداعى زاتتى قوقىس الاڭىنا اپارىپ تاستاۋدان گورى, اياق استىنا تاستاي سالعاندى دۇرىس كورەدى. قالا بەردى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ الدىندا دا, ارتىندا دا شاشىلىپ جاتقان تەمەكى قوراپتارى, ءتۇرلى سۋسىنداردىڭ ىدىستارى, قالبىرلار, پاكەتتەر سياقتى نارسەلەر ەشبىر ادامعا جاعىمدى اسەر سىيلاي قويمايدى. قورشاعان ورتانى قۇرمەتتەۋ, ادامداردى سىيلاۋ ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. اسىرەسە تاراز قالاسىنداعى ىقشاماۋدانداردى ءتۇرلى قوقىستان اياق الىپ جۇرگىسىز دەۋگە بولادى. بۇل تازالىقتىڭ ساقتالماۋىنان ءتۇرلى ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋىنا جول بەرۋى مۇمكىن. ء«ار ادام ءۇشىن گيگيەنا باستى ورىندا تۇرۋى ءتيىس. ادامنىڭ تازالىقتى ۇستانۋى مادەنيەتتىلىگىن كورسەتەدى. قازىر قوعامدا, قورشاعان ورتادا تازالىق تولىق ساقتالۋدا دەپ ايتا المايمىن. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل ماسەلەنى تۋدىرىپ وتىرعان تۇرعىنداردىڭ وزدەرى. كەي تۇرعىندار كوشەدە كەلە جاتىپ قولىنداعى ءتۇرلى زاتتاردى ويلانباستان تاستاي سالادى. مۇنىڭ ءبارى اۋانى لاستايدى. تاعى ءبىر ايتارىم, تەمەكى تۇقىلدارى, شاراپتاردىڭ بوس بوتەلكەلەرى, كوكونىس, ءتۇرلى جەمىستەردىڭ قابىقتارى مەن قالدىقتارى اۋاعا ينفەكتسيا تاراتادى. ودان بولەك, قوقىس شاشىلىپ جاتقان جەرلەرگە شىبىن ۇيمەلەيدى. سوندىقتان دا تازالىق بولعان جەردە اۋرۋ بولمايدى», دەيدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساعىندىق وردابەكوۆ.
شىندىعىندا دا تازالىق ماسەلەسىنە كەلگەندە السىزدىك تانىتىپ جاتامىز. بۇگىنگە دەيىن شاھارداعى بارلىق قوقىس الاڭىنىڭ بەتى اشىق كۇيدە جاتىر. اسىرەسە ىقشاماۋدانداردا, ىلگەرىدە سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماڭايىندا قاڭعىباس يت پەن مىسىق كوپ. ال بۇلار كەزى كەلگەندە قوقىستان الدەنەلەردى تارتىپ اكەتىپ, اۋرەگە ءتۇسىپ جاتادى. بۇل ورايدا دا قالا تازالىعىنا ءاربىر تۇرعىننىڭ جاۋاپتى ەكەنىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اسقاربەك سەيىلحان ايتتى. «بارلىعى جاناشىرلىققا بايلانىستى عوي. سىرتتان كەلگەن قوناقتار قالانى ماقتاپ كەتسە, بارىمىزگە ابىروي. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق تويىندا تاراز ءبىر جاڭارىپ قالدى. ەلباسى كوڭىل ءبولىپ, تالاي قۇندىلىقتار بوي كوتەردى. سولار قازىر ءوز دەڭگەيىندە تازا تۇر ما؟ جانىبەك پەن كەرەي حاننىڭ ەسكەرتكىشى ماڭايىنا سەرۋەنگە شىققان جاستار بوتەلكە سىندىرىپ, سىرا جانە وزگە دە سۋسىنداردىڭ قالدىقتارىن قالدىرىپ, ءبۇلدىرىپ كەتىپ جاتقان جوق پا؟ قوقىس بىلاي تۇرسىن, قالا كوشەلەرىندە قاڭعىباس يتتەر كوبەيىپ كەتتى» دەيدى مادەنيەت سالاسىنىڭ ارداگەرى.
ارينە تاراز قالاسى قوقىسقا بەلشەسىنەن باتقان شاھار ەمەس. وزىنە ءتان تازالىعى, سالتاناتى بار كونە مەكەن. الايدا كۇندەلىكتى تۇرمىس بارىسىندا تۇتىنعان دۇنيەلەردىڭ كەيدە كوشەلەردە بەيبەرەكەت جاتۋى جاعىمسىز اسەر ەتەدى. بۇل تۇرعىدا ءتيىستى مەكەمەلەر جۇمىستارىن دا اتقارىپ وتىر. بىراق شاعىن قۇرامنىڭ شاھار تۇرعىندارىن ءبىر مەزگىلدە قاداعالاۋعا مۇمكىندىگى جەتپەيدى عوي. سوندىقتان دا ءاربىر تۇرعىن تازالىقتى وزىنەن باستاسا, وتە دۇرىس بولار ەدى.
ارينە ءتيىستى تازالىقتى ساقتاماعان ازاماتتار زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى. جامبىل وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ بولىمشەسىنىڭ اعا ينسپەكتورى, پوليتسيا مايورى قۋانىش اقبولاتوۆپەن سويلەسكەنىمىزدە, ول وبلىس بويىنشا قوعامدىق ورىنداردا تىيىم سالىنعان جاعدايلار بويىنشا قانشا ازاماتتىڭ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن ايتىپ بەردى. ماسەلەن, وبلىس اۋماعىندا كوشەگە تەمەكى قالدىقتارىن لاقتىرۋ بويىنشا 1936 ازامات, ماساڭ كۇيدە 4945 ازامات, بەلگىلەنبەگەن جەردە تەمەكى تارتۋ بويىنشا 2212 ازامات جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردى رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە تاستاۋ بويىنشا 6118 ازامات اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپتى. سونىمەن قاتار ءتيىستى ازاماتتارعا 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل دا سالىنعان. قاراپ وتىرساق, بۇل دا اسا جاقسى ناتيجە ەمەس. سوندىقتان دا ءار تۇرعىننىڭ تازالىق ماسەلەسىندە مادەنيەتتى بولعانى ءجون.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
تاراز