باياناۋىل, قىزىلتاۋ,
ابىرالى, شىڭعىستاۋ,
قوزى ماڭىراق, قوي ماڭىراق,
اراسى تولعان كوپ قالماق.
قالماقتى قۋىپ قاشىردىق,
قارا ەرتىستەن وتكىزىپ,
التاي تاۋدان اسىردىق.
اق شاۋلىگە قوس تىگىپ,
اۋىر قول جيناپ الدىردىق,
قالماققا ويران سالدىردىق.
قابانباي مەن بوگەنباي,
ارعىن مەنەن نايمانعا
قونىس قىلىپ قالدىردىق.
اتاقتى ۇمبەتەي جىراۋ بوگەنباي باتىرعا ارناعان ماداق جىرىندا ابىرالىنى دا جىرعا قوسادى. مۇنىڭ ءوزى شەجىرەلى, شەرلى ولكە ابىرالى تاريحىنىڭ ارىدە جاتقانىن انىق اڭعارتسا كەرەك.
27 جىلدان كەيىن جاڭعىرعان باعدارتاسبيىل ەلىمىزدە كوپتەگەن اۋداندار ىرگە كوتەرگەندەرىنە 90 جىل تولعان مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتىپ جاتقانى بەلگىلى. 1928 جىلى وزگە دە اۋداندارمەن قاتار ابىرالى اۋدانى دا قۇرىلىپ, قارقارالى ۋەزىنە قاراستى 9 بولىستىڭ (تەمىرشى, ابىرالى, اقبوتا, ءبورىلى, دەگەلەڭ, قۋ, سارتاۋ, ارقالىق, ەدىرەي) قۇرامىنا ەنگەنى, سول كەزدەگى تۇرعىندار سانى 51 مىڭ ادام بولعانى تاريحي دەرەكتەردەن ءمالىم. 1930 جىلى قۋ, سارتاۋ, ارقالىق جانە ەدىرەي بولىستارى اۋداننان ءبولىنىپ, قۋ اۋدانى ۇيىمداستىرىلعان-دى. 1947 جىلى كسرو باسشىلىعىنىڭ قۇپيا بۇيرىعىمەن ابىرالى اۋماعىنا اسكەري پوليگون ورنالاستىرىلىپ, اۋداننىڭ 445 مىڭ گەكتار جەرى اسكەريلەردىڭ قاراماعىنا بەرىلىپ, 1949 جىلى 29 تامىزدا تۇڭعىش اتوم بومباسى سىناقتان وتكىزىلگەن ەدى.
بارىنەن دە سۇمدىعى, 1953 جىلى 12 تامىزدا العاشقى سۋتەگى بومباسى جەر ۇستىندە, اۋادا جارىلدى. جالپى, 1949-1991 جىلدار ارالىعىندا سەمەي پوليگونىندا 470 جارىلىس (ونىڭ 87-ءسى اۋادا, 26-سى جەر بەتىندە, قالعاندارى جەر استىندا) جاسالىپتى. زاردابى اسا جويقىن سۋتەگى بومباسى جارىلعاننان كەيىن, ياعني 1954 جىلى ابىرالىنىڭ دەگەلەڭ مەن مىرجىق اتىرابىنداعى شارۋاشىلىقتارى اباي مەن جارما اۋداندارىنا كوشىرىلىپ, 1955 جىلى 22 قاڭتاردا اۋدان تاراتىلىپ, اۋداننىڭ كوپ بولىگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەگىندىبۇلاق جانە قارقارالى اۋداندارىنا بەرىلىپ, اۋدان ورتالىعى – قاينار ەلدى مەكەندەرىمەن بىرگە اباي اۋدانىنا قوسىلعان بولاتىن. ارادا جىلجىپ 35 جىل وتكەننەن كەيىن, 1990 جىلى 16 جەلتوقساندا ابىرالى اۋدانى قايتا ەڭسە تىكتەپ, 1997 جىلى قايتادان جابىلعان ەدى. بۇگىندە سەمەي قالاسىنا قارايتىن ابىرالى ءوڭىرىنىڭ اۋدان بولىپ قۇرىلۋ تاريحى قىسقاشا وسىنداي.
ابىرالى – اقىندار مەن باتىرلاردىڭ, عالىمدار مەن ونەرپازداردىڭ ەلى. ارىدەن تارتساق, قوبىزعا ءۇن قوسقان اتاقتى جاناق اقىن, ەلدىڭ شەتىن جاۋدان قورعاعان ءالى, شىڭقوجا, قالىباي, ورال, التاي, مايلى, جاپالاق, ولجاشى باتىرلار, بەرىدەن قايىرساق, ايگىلى ءانشى امىرە قاشاۋباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, الاش قايراتكەرلەرى حالەل عابباسوۆ, ءمانان تۇرعانباەۆ, ءتىلشى-عالىم احمەدي ىسقاقوۆ, كورنەكتى فيزيك جاباعى تاكىباەۆ, گەنەرال-لەيتەنانت شىراقبەك قابىلباەۆ, قارجىگەر رىمبەك بايسەيىتوۆ, عالىم رىمعالي نۇرعالي, ارىندى اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆ, كاشاف تۋعانباەۆ, جازۋشى ساپارعالي بەگالين وسى كيەلى توپىراقتا دۇنيە ەسىگىن اشقانى بارشاعا ايان.
وسىنداي شوعىرلى تالانتتاردى تۋدىرعان ابىرالى ءوڭىرىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي بىرقاتار تاعىلىمدى شارالار ۇيىمداستىرىلدى. مەرەيتويلىق شارالار لەگى «سەمەي-قاينار» تاس جولىندا, شاعان وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تەرريتورياسى باستالاتىن جەردى انىقتايتىن باعدار-بەلگى تاستىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان باستالدى. «ابىرالى ءوڭىرى» دەپ لاتىن قارپىندە جازىلعان, الىستان مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەتىن بيىكتىگى 7 مەترلىك تۋىندىنى قاينارلىق سۋرەتشى تالعات الىباەۆ جاساپ شىعىپتى. بەلگى تاستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, گابرو تاسقا 1928-1954 جىلدارداعى ابىرالى اۋدانىنىڭ كارتاسى مەن سول كەزدەگى, بۇگىندە ۇمىتىلا باستاعان جەر-سۋ اتتارىنىڭ قاشالىپ جازىلعاندىعى. «بۇل تاقتاتاسقا وسكەلەڭ ۇرپاق ءبىلىپ ءجۇرسىن دەپ پوليگون زاردابىنان جويىلىپ كەتكەن, سىناق پوليگونى جەرىندە قالىپ قويعان اتا-بابالارىمىزدىڭ شۇرايلى قونىستارىن, جەر-سۋ, وزەن-كولدەردىڭ اتاۋلارىن جازدىق. كەزىندە قالىڭ ەل جايلاعان اۋىلداردىڭ ورنىندا قازىر ءۇيىندى عانا جاتىر. تاقتاتاستاعى «ەسكى جول» دەگەن جازۋعا نازار اۋدارساڭىزدار, تاسباسقان, تايلان, ەڭبەكتەس, ۇزىنبۇلاق دەگەن ەلدى مەكەن اتتارىن كورەسىزدەر. «ەسكى جول» بۇرىن توتە جول بولعان. ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز, اتالارىمىز وسى جولمەن كىرە تارتىپ, وسى جولمەن جۇرگەن. وسى جولدا ماڭدايىنىڭ تەرى, تابانىنىڭ ءىزى قالعان. مىنە, دەگەلەڭ تاۋى. مىنا جەردەن 60 شاقىرىم. جارىلىستىڭ ءبارى وسى تاۋدا جۇرگىزىلگەن. جالپى سول كەزدەرى ابىرالى اۋدانىنىڭ جەر كولەمى 1 ميلليون 617 مىڭ گەكتار بولعان ەكەن», - دەيدى تاقتاتاستى جۇرتشىلىققا تانىستىرعان «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورى ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى سۇلەيمەن مەدەۋوۆ.
شىراقبەك قابىلباەۆ – قاينار تورىندەبيىل – قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس زامانىندا ەكى مارتە قازاق كسر-ءىنىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولعان, قازاقتان شىققان تۇڭعىش ميليتسيا-گەنەرالى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شىراقبەك قابىلباەۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 110 جىل. قاينار اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى قاراشوقى دەگەن جەردە ءومىر ەسىگىن اشقان بولاشاق مينيستر 9 سىنىپتان سوڭ سەمەيدەگى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمدا الاش ارداقتىلارى مۇحتار اۋەزوۆ پەن ابىكەي ساتباەۆتان ءدارىس الادى. الايدا كەيىن باعىتىن باسقا سالاعا بۇرىپ, قازاق كسر ىشكى ىستەر ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ باسقارماسىندا, قازاق كسر كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە ءارتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, 1954 جىلى قازاق كسر ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل قىزمەتكە كەلگەننەن سوڭ وعان اۋەلى ىشكى قىزمەت پولكوۆنيگى, 1955 جىلدىڭ شىلدە ايىندا گەنەرال-مايور اتاعى بەرىلەدى.
ابىرالىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا تۇلعاعا قاينار اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنداعى امىرە قاشاۋباەۆ, تولەۋجان ىسمايىلوۆ, ساپارعالي بەگالين, رىمبەك بايسەيىتوۆتىڭ كەۋدە مۇسىندەرى ورناتىلعان الاڭقايعا ءبيۋستى قويىلدى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قوعام قايراتكەرىنىڭ كوزىن كورىپ, تاربيەسىن العان ءۇش بىردەي گەنەرال (رۇستەم قايداروۆ - رەسپۋبليكالىق گەنەرالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ومىرزاق بولسامبەكوۆ - ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن ىشكى اسكەرلەر ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, تەمىرحان دۋابەكوۆ - پاۆلودار وبلىسى بويىنشا ىشكى ىستەر ورگاندارى جانە ۇلتتىق ۇلان ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى) قاتىسىپ, ۇستازدارىن تەبىرەنە ەسكە الىپ, تولقىپ تۇرىپ ەستەلىك ايتتى. «بۇگىن قازاقستاننىڭ 126 گەنەرالى ءۇشىن, ەلىمىز ءۇشىن ەلەۋلى كۇن. قاسيەتتى توپىراقتا دۇنيەگە كەلىپ, قىلىشىنان قان تامعان قوعامدا ۇلت ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن قايراتكەر, قازاق ۇلدارىنىڭ اراسىنان شىققان گەنەرال-لەيتەنانت شىراقبەك قابىلباەۆتىڭ ءومىر جولىنا ءمان بەرگەن ادام ۇلكەن ۇلاعاتتى بايقايدى. جاۋاپتى كەزەڭدەردە قالاي شەشىم قابىلداپ, قالاي ارەكەت ەتۋدىڭ كەسىمدى ۇلگىلەرىن كورەدى. ۇلت جاناشىرى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ كومەكشىسى بولىپ تا جۇمىس ىستەدى.
ول ۋاقىتتا ساياسي قىزمەتكە ۇلتتىق كادرلاردى جۇمىسقا الۋ جوقتىڭ قاسى ەدى. 1959 جىلى تەمىرتاۋداعى جۇمىسشىلاردىڭ جاپپاي كوتەرىلىسى كەزىندە شىراقبەك قابىلباەۆ ىشكى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىندە بولاتىن. كسرو باسشىلىعى ونى جازىقسىز جازعىرىپ, قىزمەتىنەن شەتتەتتى. ناقتىراق ايتساق, شىراقبەك اعامىزعا شۇيلىككەن حرۋششەۆ ەدى. الايدا جالعان جالاعا مويىماعان قايراتكەر 1967 جىلى ىشكى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىنا قايتا ورالىپ, 12 جىل بويى ابىرويمەن اتقارادى. ونى قويعان ل.برەجنەۆ بولاتىن. شىراقبەك قابىلباەۆ ءتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارسا دا ءوزى تۋىپ-وسكەن جەرىن, سول جەردىڭ ازاماتتارىن ۇنەمى قولداپ-قوشتاپ ءجۇردى. ۇلتتىق ونەردىڭ جاناشىرىنا اينالدى. ايگىلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دومبىراسىن ساقتاپ, ءداستۇرلى ءانشى جانىبەك كارمەنوۆتى اباي اۋدانىنا بارعاندا كورىپ, ءانىن تىڭداپ, الماتىعا الدىرىپ, قازاق كسر-ءى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى انسامبلگە قابىلداتىپ, ءۇش بولمەلى پاتەر الىپ بەرگەنى سوزىمىزگە دالەل. بۇگىن ش.قابىلباەۆتىڭ ءبيۋستىنىڭ اشىلۋىنا كەلىپ تۇرعان ءۇش گەنەرال دا سول كىسىنىڭ قول استىندا جۇمىس ىستەدىك. تويلارىڭىز قۇتتى بولسىن. قاسيەتتى ابىرالى اسقاقتاي بەرسىن», - دەدى ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە رۇستەم قايداروۆ.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, كەۋدە ءمۇسىننىڭ اۆتورى – سارجالدىق ءمۇسىنشى ەرتىس تاتيەۆ.
بەس ناۋقاندى باستان كەشكەن ءوڭىرمەرەيتويلىق شارالار بۇدان ءارى قاينار اۋىلىنداعى مادەنيەت ۇيىندە «ابىرالى - سارىارقانىڭ كىندىگى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن جالعاستى. كونفەرەنتسيادا ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى – جازۋشى مەدەۋ سارسەكە, بەلگىلى تاريحشى-مۇراعاتشى بولاتبەك ناسەنوۆ, اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ, اقىن, عالىم باۋىرجان جاقىپ 42 جىل پوليگوننان قاسىرەت شەككەن ايماقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا ءۇڭىلىپ, قۇندى باياندامالار جاسادى. تاعىلىمدى شارا ابىرالى ءوڭىرىنىڭ 90 جىلدىعىن ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالدىرماي اتاپ وتۋگە مۇرىندىق بولعان, «سەمەي-قاينار» تاس جولىنا قويىلعان باعدار-بەلگى تاستىڭ جانە شىراقبەك قابىلباەۆتىڭ كەۋدە ءمۇسىنىنىڭ اشىلۋىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانبايدىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشىلدى. «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەپ دانا حالقىمىز بەكەرگە ايتپاعان.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى شىنىمەن دە تولاعاي ىستەرگە باستاما بولدى. مەملەكەت باسشىسى اتالعان ماقالادا «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس», - دەپ جازعان ەدى. ولاي بولسا, وتكەن تاريحىمىزدى تانىپ-بىلۋدە اتقارار شارۋا جەتەرلىك. اسىرەسە, الدىڭعى تولقىن بىزدەردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاققا ميراس ەتىپ قالدىرار ءىزىمىز, ۇلگى-ونەگەمىز بولۋى كەرەك. اتا-بابادان قالعان مۇرانى قاستەرلەۋ – جاستاردىڭ پارىزى. بيىل اتا-بابالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان اتامەكەنىمىز - ابىرالى اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 90 جىل تولىپ وتىر. سوناۋ 1928 جىلى ىرگەسى قالانعان ءوڭىردىڭ تويى - بارشامىزعا ورتاق. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ جەر-جەرىندە ءار اۋداننىڭ, اۋىلدىڭ قۇرىلعان كۇندەرى كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ, حالىقتىق مەرەكەگە اينالىپ جاتىر. قازىر ابىرالى اۋدانى جوق بولعانىمەن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى بار, وسى ءوڭىردىڭ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن ازاماتتارى بار. ەرتەڭگە ۇمىتپەن قارايتىن حالىق تىرشىلىگىن جاساپ, ەل قاتارلى ءومىر سۇرۋدە», دەدى م.قۇرمانباي.
كونفەرەنتسيادا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان مەدەۋ سارسەكە ابىرالىنىڭ 1928 جىلى اۋدان بولىپ قۇرىلعان كەزدەگى, كەيىنگى اشتىق, ودان سوڭعى پوليگون سىناعى زارداپتارىنا كەڭىنەن توقتالدى. «ابىرالى 1928 جىلى اۋدان بولىپ قۇرىلعان كەزدە 28 مىڭ 811 ادام بولعان ەكەن. ودان كەيىن كولحوزداستىرۋ بولدى, 32 جىلعى اشتىق, حالىق جاۋلارىن ىزدەۋ ناۋقانى باستالدى. سونىڭ كەسىرىنەن 1939-1940 جىلدارى اۋداندا نەبارى 4 مىڭعا جەتەر-جەتپەس ادام قالعان. ول حالىق قايدا كەتتى؟ مەنىڭ ەسەبىمشە, جاياۋ-جالپىلى سەمەيگە, اياگوزگە, قاراعاندىعا شۇبىرىپ, جولشىباي اشتان ءولىپ, قاردىڭ استىندا قالعان. سولاردىڭ كوپ بولسا 5 پروتسەنتى ءسىبىر وڭىرىنە جەتىپ, ارتىنان ەلگە قايتتى. 41-دە سوعىس باستالىپ, ابىرالىدان 1300-گە تاياۋ ادام سوعىسقا كەتتى. ونىڭ 830-ى سوعىستان قايتپادى. 1947 جىلى ءبىزدىڭ سورىمىزعا دەگەلەڭگە اسكەر كەلدى, 1949 جىلى 29 تامىزدا ءبىرىنشى اتوم بومباسى جاسالدى. 1953 جىلى سۋتەگى بومباسى جارىلدى. مىنە, ابىرالىنىڭ باستان كەشكەن 5 ناۋقانى – وسى», دەدى جازۋشى.
رەسەي مەن ەلىمىزدىڭ قانشاما مۇراعاتتارىندا قانشا جىلىن وتكىزگەن, 28 توم كىتاپ شىعارعان, تەك دەرەكپەن عانا سويلەيتىن تاريحشى, مۇراعاتشى بولاتبەك ناسەنوۆ «سوۆەت زامانىندا قازاق كوپ جاقسىلىق كورگەن جوق. سوندىقتان مەن سوۆەت زامانىنا دەيىنگى پاتشا زامانىنا, ابىلاي حان زامانىنا كىشكەنە شولۋ جاسايىن» دەپ ابىرالىنىڭ ارىدەگى تاريحىنا ءۇڭىلدى. «ابىلاي حان زامانىندا قازاق حالقى ەركىن تۇرعان. سالىق بولماعان. حالىق مالىن وسىرگەن, ءوز ەركىمەن ءومىر سۇرگەن. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان دەۋگە بولادى. پاتشا وكىمەتىنىڭ العاشقى 30-40 جىلىندا حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسى بولعان.
ال ابىرالىعا كەلسەك, قازاق جەرىندەگى ەڭ باي ءوڭىردىڭ ءبىرى بولعان. مال جاعىنان دا, جان جاعىنان دا. ارحيۆتەن مىناداي دەرەكتەردى تاپتىم. اۋەلى حالىق سانىنا توقتالايىن. 1838 جىلى ابىرالى وڭىرىندەگى جالىقپاس بولىسىندا 640, شانشار بولىسىندا 2468, تاراقتى بولىسىندا 472, ءبايبورى بولىسىندا 2080, قاراۋىل-قامبار بولىسىندا 2210 ءتۇتىن بولعان. مال سانىنا كەلسەك, قاراۋىل-قامباردا جىلقى 9894, سيىر 4502, قوي 48 281, تاراقتىدا جىلقى 4256, سيىر 3141, قوي 27 895, جالىقپاستا جىلقى 11 495, سيىر 5352, قوي 82 400, بايبورىدە جىلقى 28 111, سيىر 9913, قوي 155 841, شانشاردا جىلقى 50 356, سيىر 17 868, قوي 272 680 بولىپتى. ال قارقارالى ۋەزىندە جىلقى 170 769, سيىر 101 776, قوي 1 ميلليون, 548 مىڭ, كوكشەتاۋ ۋەزىندە جىلقى 188 966, سيىر 112 762, قوي 307 995, اقمولا ۋەزىندە جىلقى 11384, سيىر 3914, قوي 31 993 بولعان ەكەن. بىراق 1856 جىلدان باستاپ, مال سانى ەكى-ءۇش ەسەگە ازايعان», - دەيدى تاريحشى.
اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ كونفەرەنتسيادا ءبىر مارتە اشىلىپ, ەكى مارتە جابىلعان ابىرالى ءوڭىرىنىڭ حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە بايلانىستى قاينار مەكتەبىن وسىدان 50 جىل بۇرىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ايتقان ۇسىنىسىن جەتكىزدى. ء«بىز ازداپ زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. بۇگىنگى كۇندە ابىرالى وڭىرىندەگى 5 اۋىلدىق وكرۋگتە (قاراولەڭ, ابىرالى, العاباس, اقبۇلاق, اينابۇلاق) 27 مىڭداي قوي-ەشكى, 17 مىڭنان استام سيىر, 15 مىڭنان استام جىلقى مالى بار ەكەن. ءبىزدىڭ اۋىل ماماندارىمەن بىرگە جاساعان ەسەبىمىز بويىنشا جوعارىدا ايتىلعان مالداردان جىل بويى ورتا ەسەپپەن اي سايىن 20 توننا ءسۇت, 12 توننا ەت, 7 توننا قىمىز وندىرۋگە بولادى.
بۇل - ابىرالى ءوڭىرىنىڭ مۇمكىندىگى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانۋ ءۇشىن كىشىرەك ءسۇت زاۋىتى مەن شاعىن ەت كومبيناتى سالىنۋى كەرەك. قايناردا كىشىرەك ءسۇت زاۋىتى مەن شاعىن ەت كومبيناتى سالىناتىن بولسا, حالىقتىڭ مال باسىن ارتتىرۋعا نيەتى ارتا تۇسەر ەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ابىرالى ءوڭىرىنىڭ 5 وكرۋگىندە تۇراتىن 3,5 مىڭنان اسا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا, جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋىنا, جاس ماماندار تارتۋلارىنا, سونىمەن بىرگە كۋرچاتوۆ, سەمەي قالالارى تۇرعىندارىن ارزان, ەكولوگيالىق تازا ەت-ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى», - دەيدى عالىم.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ابىرالى ءوڭىرىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن «اتىڭنان اينالايىن, ابىرالىم» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى عالىمقايىر مۇتانوۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن, بەلگىلى اقىن, عالىم باۋىرجان جاقىپتىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كورگەن كىتاپتا ابىرالى اتىرابىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى, كورگەن قاسىرەتى, داڭقتى تۇلعالارى جايىندا قۇندى مالىمەتتەر مول. كىتاپ «ابىرالىنىڭ ەرتەدەگى تاريحى», «اباي زامانىنداعى ابىرالى», «حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى ابىرالى ازاماتتارى», «كولحوزداستىرۋ كەزەڭىندەگى زورلىق-زومبىلىقتار. ابىرالى كوتەرىلىسى», «1939-1954 جىلدارداعى ابىرالى اۋدانى», «سەمەي پوليگونى. قاينار قاسىرەتى», «ابىرالى ءوڭىرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا», «ابىرالىنىڭ ابزال ازاماتتارى», «ابىرالى ءوڭىرى تۋرالى ىقشامدالعان ەنتسيكلوپەديا», «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورى» دەپ اتالاتىن 10 بولىمنەن تۇرادى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جاقىپ كونفەرەنتسيادا قازۇۋ رەكتورى عالىمقايىر مۇتانوۆ پەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن جينالعان جۇرتشىلىققا وقىپ بەرىپ, شارانى تۋعان توپىراعى – ابىرالى جايىنداعى جىر جولدارىمەن تۇيىندەدى. سونىمەن قاتار شارا سوڭىندا «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى مارات قۇرمانباي ءبىر توپ ابىرالىلىقتارعا ايگىلى ءانشى امىرە قاشاۋباەۆتىڭ 130 جىلدىعى قۇرمەتىنە شىعارىلعان مەرەيتويلىق مەدالداردى تابىس ەتتى.
كونفەرەنتسيا اياقتالعان سوڭ قاينار اۋىلىنداعى مەشىتتە شىراقبەك قابىلباەۆتىڭ جانە ابىرالى ءوڭىرىنىڭ ومىردەن وتكەن ازاماتتارىنا قاتىم ءتۇسىرىلىپ, اس بەرىلدى. توقسان جىلدىق توي اۋىل سىرتىنداعى تاۋ بوكتەرىندە تاي, قۇنان, ات جارىسى, قوي كوتەرۋ, جاياۋ جارىس سىندى ۇلتتىق ويىندارمەن جالعاستى.
ءتۇيىنكوڭىلدى ءبىر قىنجىلتقانى – ابىرالى ءوڭىرىنىڭ 90 جىلدىعىنا سەمەي مەن وسكەمەننىڭ اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ءجوندى كوڭىل بولمەگەندىگى. وبلىس ورتالىعىنىڭ اتقامىنەرلەرىنەن بىردە-ءبىر ادامدى كورمەدىك. ال سەمەيدىڭ اكىمى مەن ونىڭ ورىنباسارى نادەجدا شاروۆا قالاعا قاراستى ءوڭىردىڭ مەرەيتويىنا نەگە كەلمەگەنى تۇسىنىكسىز. «ۇيات بولماسىن» دەدى مە, ايتەۋىر قالالىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى نۇرجان ەسەنجولوۆتى ابىرالىعا جىبەرىپتى. دەسەك تە سوعان قاراماستان ءوڭىردىڭ 90 جىلدىعى «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جانە جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىنىڭ ارقاسىندا جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
سەمەي قالاسى,
قاينار اۋىلى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور