الامانعا ات قوسقان ات توبەلىندەي مالساق قاۋىمنىڭ كوڭىلى كۇپتى ەدى. ۇكىلەگەن جۇيرىكتەرىنىڭ قارىم-قاۋمەتىنىڭ قانشالىقتى ەكەندىگىن بىلگەندىكتەن بە, دامەلىسى از دا, دۇرمەككە دىردۋ قوسقاندارى باسىم.
جانارى وتتى, اۋىزدىعىن شايناپ, جەر تانابىن قۋىرعالى تۇرعان شىن تۇلپاردىڭ قاراسى ساۋساقپەن سانارلىق. ەسەسىنە, قارىندارى قامپايىپ, شەڭبىرەك اتقان موجانتوپايلارى مول. العاشقى اينالىم باستالعاندا-اق ساۋىرى, ومىراۋى اق كوبىككە مالىنعان, تاپىراقتاعان جەتى-سەگىزى جارىس جولىنان شىعىپ قالدى. ەكىنشى اينالىمدا دا بارلىققاندارىنىڭ قارامى ەداۋىر. سوڭعى ءۇشىنشى اينالىمدا ەرەن جۇيرىكتەر عانا شوقتاي ەكشەلىپ قالدى. شابىستان گورى تەپەڭدەگەن جورتاققا تاياۋ, قارا جەلىستىڭ از-اق الدىنداعى ەكپىنمەن توڭقاڭداعان تالاي جىلقى كورەرمەنگە كۇلكى بولدى. نەگىزىندە, كۇلكى بولعان قايران دا قايران قاسيەتتى جىلقى ەمەس, جاراتۋسىز, باپسىز, قولتىعى سوگىلىپ شابا المايتىن تۇقىمى ازعان تۇعىردى بايگەگە قوسقان ات يەلەرى ەدى.
ءيا, شىنىندا ات جاراتۋ وزگەشە ونەر. ىلكى زاماندا جالپاق جوننىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعان ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىنىڭ ىشىنەن بولاشاق جۇيرىك شىعار تۇلپاردى ق ۇلىن كەزىنەن-اق قاپىسىز تانىپ, باپتاعان. ارينە كەز كەلگەن ق ۇلىننان جۇيرىك شىقپايتىندىعى بەلگىلى. اۋەلى تۇقىمىنا قاراپ باعالاسا كەرەك. سودان سوڭ تۇقىمى ءتاۋىر ق ۇلىندى ماپەلەپ كۇتكەن. ۇيىرگە كوپ قوسپاعان, سەبەبى جىلقى ۇيەزدەپ تۇرعان كەزدە ىرىلەرى ۇساعىن تەۋىپ مەرتىكتىرۋى دە مۇمكىن. تاي كۇنىندە بايگەگە قوسىپ سىناعان. قۇنان شىققاندا قولتىعىن جازدىرىپ, قۇنان بايگەگە قوسقان. جىلقى جايىن جاقسى بىلەتىن كانىگى اتبەگىلەر مۇنى جەر تانىتۋ دەپ اتاسا كەرەك. دونەنىن دە ءپىشتىرىپ, جايلاۋعا بوس قويا بەرگەن. بەستى شىققاندا قولعا ۇستاپ, قارا جارىستارعا قوسقان. بۇل تالاپتى بۇرىنعىلار شاڭ كورسەتۋ دەپ اتاعان.
ات جالىن تارتىپ مىنگەلى جىلقى باققان, جىلقى جايىن جاقسى بىلەتىن جەتپىس بەكتەمىروۆ اقساقال بىلاي دەيدى:
– كونەكوز قاريالاردان ەستۋىمىزگە قاراعاندا, ءارى ءوزىمىزدىڭ ازدى-كوپتى تاجىريبەمىزگە سۇيەنىپ ايتاتىن بولساق, جۇيرىك باپتاۋ جىل بويى جالعاسىپ وتىراتىن, ورتا جولدا ءۇزىپ تاستاۋعا بولمايتىن ونەر. كەشەگى كەڭەس زامانىندا ەل نازارى تەحنيكاعا اۋىپ كەتتى دە, جىلقىعا ەشكىم كوڭىل بولگەن جوق. سودان سوڭ سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان اتا ءداستۇرى ۇمىت بولدى. شىنىمەن جۇيرىگىڭدى جىل ون ەكى اي بويى كوزىڭنەن تاسا قىلۋعا بولمايدى. ءبىر رەت بابىن بۇزىپ الساڭ, قايتادان بابىنا كەلتىرۋ قيىننىڭ قيىنى.
اسىلىندا تەرى الىنعان ات پەن تەرى الىنباعان اتتىڭ ەكەۋى ەكى ءتۇرلى بولماق. تەرى الىنعان جۇيرىكتىڭ دەنەسى قۇرعاق, كوڭىلدى, تازا تۇرادى. ءتىپتى جىلقى جايىن جاقسى بىلەتىن جاماعات قىلقۇيرىقتىنىڭ «مەن بايگەگە دايىنمىن» دەگەن يشاراسىن ۇققانداي بولادى. دەمالىسى قالىپتى, تىنىسى دا كەڭ. ال, جاراتىلماعان ات قۇددى ۇيقىسى قانباعان ادامداي ماۋجىراپ, الدەنە جەتپەي تۇرادى.
اتتى كۇشىنە قاراپ سۋىتۋ كەرەك. «الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» دەمەكشى, الىس قاشىقتىققا, جاقىنعا شاباتىن ات بار. بايگە جولىنىڭ قاشىقتىعىنا وراي ات باپتالماق. ال باپتاۋ ءادىسى ءارتۇرلى. ەگەر ءتىلىن ءتۇسىنىپ باپتاي الماساڭ, جۇيرىكتىڭ باعى تايادى. بايگەگە قوساتىن اتتى دۇرىس جەمدەگەن ءلازىم. بيداي اۋىر, ارپا دا جەڭىل ەمەس. ەڭ دۇرىسى, س ۇلى. ءشوپتىڭ ىشىندە جوڭىشقا. اتبەگىلەردىڭ بۇرىنعى تاجىريبەسىن سۇزسەك, جوڭىشقا مەن س ۇلى جىلقىعا تاپتىرمايتىن تاماق. جەمنىڭ قىسقى مولشەرى مەن جازعى مولشەرى بىردەي ەمەس. قاقاعان قىستا بەس كيلو جەم بەرسەڭ, جازدىڭ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىعىندا ءۇش كيلو مولىنان جەتىپ جاتىر. ودان اسىپ كەتسە, ات اۋىرلايدى. قازىر جاسىراتىنى جوق, بايگە اتىن بيدايمەن جەمدەپ قوساتىندار دا بار. بۇل جۇيرىكتى قۇرتۋ. بيدايمەن جەمدەگەن سوڭ اياعىنا جەم ءتۇسىپ, تۇككە جاراماي قالادى.
ات جايىن بىلەمىن دەيتىندەردىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن بايگەگە قوسىلىپ داعدىلانعان ەستى جانۋار جاز شىعىسىمەن ءوزىن-ءوزى جاراتادى ەكەن. كوكتى تالداپ جەپ, سۋدى تالعاپ ىشەدى. ۇيىردەگى جاراعان جۇيرىكتىڭ ءبىر بەلگىسى ماڭدايىن كۇنگە قاراتىپ, كۇندى باعۋمەن بولاتىندىعى. جىتىكوز جاراعان جۇيرىكتىڭ تاڭسارىدە شىعىسقا, تال تۇستە وڭتۇستىككە, كۇن ۇياسىنا باتاردا باتىسقا قاراپ ماڭدايىن كۇنگە سۇيگىزىپ تۇراتىنىن اڭعارار ەدى. ات باپتاۋدىڭ تاعى ءبىر قۇپياسى جىلقىنىڭ مىنەزىنە بايلانىستى. سابىرلى اتتاردى بابىنا كەلتىرۋ قيىن. ەسەسىنە مىنەزى جەڭىل جىلقىلاردىڭ تەرىن الۋ دا, بابىن تابۋ دا وڭايىراق. ات باپتاۋ, جۇيرىك جاراتۋ – جاس ءسابيدى باققانداي ەرەسەن ەپتىلىكتى, ايرىقشا نازىكتىكتى تالاپ ەتەتىن بەينەتى بەسباتپان جۇمىس. سول بەينەتكە ءتوزۋ ءۇشىن اتجاندى, بىلايشا ايتقاندا, تەمىردەي ءتوزىمدى بولۋىڭ كەرەك.
قازىرگى كۇنى جىلقىنىڭ ەڭ جاقسىسى اعىلشىن تۇقىمداس جىلقىلار دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. اعىلشىن جىلقىسىنىڭ جاقسى ەكەندىگىن ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. راسىندا دا, مىقتى جىلقى. تۇرىكپەننىڭ اقالتەكەسى دە جاقىن قاشىقتىققا اتقان وقتاي زۋلايدى. ال قازاق جىلقىسىنىڭ مىنەزى, بابى ولارعا قاراعاندا مۇلدە بولەك. ولاي بولاتىندىعى, قازاق جىلقىسى ۇنەمى تابيعات اياسىندا, كەڭ دالادا جۇرگەندىكتەن.
الاماندا ات باعىنىڭ جانۋى شاباندوزعا دا بايلانىستى. بايگە جولىندا جۇيرىكتىڭ كۇشىن ۇنەمدەپ, تىلدەسە ءبىلۋ وزگەشە ونەر. قۇستاي ۇشىپ بارا جاتقان جۇيرىكتىڭ شابىسىن رەتتەۋ تەك تاجىريبەمەن عانا قالىپتاساتىن ماشىق. كەيبىر بالالار ات ۇستىندە ەركىن وتىرا المايدى, قورقادى. اتتىڭ شابىسىنا شىدامايدى. ال ەندى ءبىر شاباندوزدار استىنداعى اتتىڭ شارشاعانىنا, شالدىققانىنا قاراماي, دالاقتاپ شابا بەرەدى. اقىر سوڭىندا بايگەگە قوسقان اتتى تۇككە جاراتپاي تاستايدى. سوندىقتان كوپ جاي بايگە اتىنا مىنگەن بالاعا بايلانىستى. اتپەن بىرگە شاباندوزدى دا دايىنداعان ءلازىم.
– جۇيرىك جىلقىنىڭ جاراتىلىسىن تالاي دانالار سيپاتتاپ جازىپ كەتكەن. سول مۇرانى ەكشەپ قاراساڭ, بارىنە ورتاق ءبىر سيپات بار, – دەيدى بالۋان شولاق اتىنداعى كوكشەتاۋ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇلتتىق سپورت مەكتەبىنىڭ ادىسكەرى ورالبەك قايسانوۆ, – جۇيرىكتىڭ باسى قۋ باس, ەتسىز بولۋ كەرەك. قامىس قۇلاق, بوتا كوز, دەنەسىنىڭ مەيلىنشە تورتپاق بولعانى ءجون. قۇيرىق-جالى سۇيىق كەلسە ءتىپتى جاقسى. قابىرعالى, كەۋدەلى, شوقتىعىنىڭ بيىك بولۋى جۇيرىكتىڭ ءمىنسىز سيپاتى. ەرتەرەكتە ات سىرىن بىلەتىندەر وسىنداي تۇرقى بار ات قاشسا جەتكىزبەيدى, قۋسا قۇتقارمايدى دەپ باعالاعان. نەگىزىندە جۇيرىك اتتىڭ باقايى وتە ۇزىن بولماۋى ابزال. باقايى دەپ اق سۇيەگىن ايتامىز عوي. اق سۇيەگى ۇزىن اتتار اياقتان تەز قالادى. ال باقايى شىمىر, قىسقا جۇيرىكتەر شابىسقا شىدامدى كەلەدى. ات قارىندى, قابىرعالى بولسا, ءتىپتى جاقسى. قازىرگى كۇنى كەيبىرەۋلەر قاماۋ تەرىن الامىز دەپ مونشاعا دا سالىپ ءجۇر. بىزدىڭشە, ول دۇرىس ەمەس. نەگىزى جۇيرىك اتتى ءبىر قالىپتى ۇستاعان ءجون. جىلىك مايىن ۇزبەسە ءالدى بولادى.
ىلكى زاماننان بەرى قازاق پەن جىلقى ەگىز ۇعىمعا اينالىپ كەتكەن. وسى ورايداعى ءداستۇر ساباقتاستىعى – حالىقتىڭ اسىل مۇراسى. كونە عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن باعا جەتپەس قازىنا تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ رۋحاني جادى دەسە دە بولارلىق. اتا-بابادان قالعان سالت-ءداستۇرىمىزدى تانىپ, ادەت-عۇرپىمىزدى ۇلىقتاۋ ءبىز ءۇشىن مىندەت.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى