ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىندا «ەگدە جاستاعى 7 مىڭنان استام ادام قارتتار ءۇيىن پانا قىلۋدا. ولاردىڭ كوبىنىڭ دەنى ساۋ, بالالارى بار. قارتايعان اتا-اناسىن تاستاپ كەتۋ قازاعىمىزعا جات قىلىق, اتا سالتىمىزدا بولماعان. بۇگىنگى قوعام تۋعان بالاسى مەن اتا-اناسىن تاستاپ كەتۋ سەكىلدى ارەكەتتەردى قاتىگەزدىكتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى دەپ باعالاۋى ءتيىس», دەپ ايتقان بولاتىن.
قارت دەسە, اركىمنىڭ كوز الدىنا ءوز شاڭىراعىنا قۇت-بەرەكە كىرگىزىپ وتىرعان اق جاۋلىقتى اجە مەن اق ساقالدى قاريا ەلەستەرى انىق. تىلەۋىمىزدى تىلەپ, بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ, ورتامىزدا امان-ەسەن وتىرا بەرسە ەكەن دەيمىز. وكىنىشكە قاراي, پەرزەنت اتاۋلىنىڭ ءبارى اتا-اناسىن, اتا-اجەلەرىن الاقاندارىندا ايالاپ وتىرعان جوق. ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, ماحابباتىن, جان شۋاعىن اياماعان اتا-اناسىنا قاتىگەزدىكپەن قارايتىن ادامدار كوبەيىپ كەلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە قارتتارعا ارنالعان جۇزگە جۋىق مەكەمە تىركەلگەن. ال ولاردى پانا ەتىپ وتىرعان ادامدار سانى 35 مىڭنان اسىپ تۇسەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى قازاقتار. وسى ورايدا «ميلليونداعان بيۋدجەت قارجىسىن قاجەت ەتەتىن قارتتار ءۇيى كەرەك پە؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. جوعارىداعى جانتۇرشىگەرلىك ستاتيستيكانى نەگىزگە الا وتىرىپ, وكىنىشكە قاراي, «كەرەك بولىپ تۇر» دەۋگە ءماجبۇرمىز. جالپى, قازاق قانىندا بۇل سۇمدىق بۇرىن-سوڭدى بولماعان. بىراق ءار ادامنىڭ تاعدىرى ارقيلى. سوندىقتان وسىنداي ۇيلەردى پانا ەتىپ جاتقانداردىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, جۇرەك دۇرسىلىنە قۇلاق تۇرە ءجۇرۋ قاي-قايسىمىزعا دا ارتىقتىق ەتپەيتىنى انىق. ويتكەنى حالقىمىزدىڭ «جاس كۇنىمدە بەينەت بەر, قارتايعاندا زەينەت بەر» دەيتىن ماقالى جايدان-جاي ايتىلماسا كەرەك.
«قارتتار ءۇيى» دەپ اتالاتىن الەۋمەتتىك مەديتسينالىق مەكەمەلەر اقمولا وبلىسىندا دا بارشىلىق. مۇندا تىرشىلىك ەتىپ جاتقان قاريالاردىڭ بارلىعى مۇلدە جالعىزباستى جاندار ەمەس. كەيبىرەۋىنىڭ بالالارى ەل تانيتىن اۋقاتتى ادامدار. ولاردىڭ تاراپىنان «بىزگە كونبەيدى, امالسىزدان الىپ كەلدىك. بارىپ, حال-جاعدايىن ءبىلىپ تۇرامىز» دەگەندەي ءۋاج ايتىلاتىن كورىنەدى. بىراق بارلىعى ونداي ەمەستىگى دە جاسىرىن ەمەس. سوڭعى جىلدارى جەكەمەنشىك قارتتار ۇيلەرى پايدا بولا باستادى. سولاردىڭ بىرىندە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اتاقتى گەولوگ تا بار...
وسى ورايدا, قارتتار ءۇيىنىڭ پايدالى جانە پايداسىز جاقتارىن سارالاپ كورگەنىمىز ءجون. تۋعان بالالارى مەن نەمەرەلەرى اتا-اجەلەرىمىزدى قادىرلەمەي, قارتتار ۇيىنە تاپسىرىپ, ومىرلەرىن ساعىنىش پەن مۇڭ-نالاعا تولتىرىپ جاتقانى جات قىلىق, ارينە. ءبىر مەزەت بولسىن بالالارىنىڭ ءجۇزىن كورىپ, ماۋقىن باسۋ ءۇشىن قۇشاعىنا الۋدى اڭساعان قارتتاردى كورگەن كەزدە ەلجىرەمەيتىن جۇرەك قالمايدى.
بىراق بۇل مەكەمەلەردىڭ ەسىگىنە قاريالاردى قاتال ءومىر تاعدىرى ايداپ كەلەتىن جاعدايلار دا از ەمەس. زەينەتاقىسى ءدارى-دارمەككە دە جەتپەيتىن قارتتار ءۇشىن اتالعان ۇيلەردە بارلىق قولايلى جاعداي جاسالعان. جاسى ۇلعايعان شاقتا ءتورت قابىرعاعا قامالىپ, ب ۇلىڭعىر تەرەزەگە ءۇمىتسىز تەلمىرىپ وتىرۋدىڭ قانشالىقتى قيىندىعىن ءتۇيسىنۋ قيىن ەمەس. جالعىزدىقتان جاپا شەگىپ, زەرىگىپ وتىرعانشا, باسقا قارتتارمەن ارالاسىپ, سولارمەن بىرگە كوڭىل كوتەرۋگە دە بولادى. ىشەر اس, جاتار توسەگى دە دايىن. دەنساۋلىقتارىن مەدبيكەلەر مەن دارىگەرلەر قاداعالاپ تۇرادى. بۇل دا ولار ءۇشىن كومەك.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنىڭ ءبارى ۇلت تاربيەسىنە تىرەلىپ تۇر. وزگەدەن ۇلگى الاتىن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت» ۇعىمدارىن, ادامگەرشىلىك سەزىمدەرىن ۇيالاتۋ كەرەك. بىزگە تاربيە بەرىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكىزگەن اتا-انامىزدى, اتا-اجەلەرىمىزدى قۇرمەتتەپ, الاقانىمىزعا سالىپ, جان جىلۋىمىزدى مولىنان سىيلاۋىمىز قاجەت.
بۇل ماسەلەلەر ۇنەمى ايتىلىپ جاتاتىنى قوعامدى تولعاندىراتىنى انىق. بۇلاي بولاتىن سەبەپتەرى جەتكىلىكتى. ماسەلەن, قاريالاردى قارتتار ۇيىنە بارۋعا جەتەلەيتىن جاعدايلاردىڭ تاعى ءبىرى – جاستار تاراپىنان قۇرمەتتىڭ ازدىعى. قازىرگى جاھاندانۋ كەزىندە تاربيەنىڭ تۇتقاسى السىرەپ قالعانى ءمالىم. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ەلەكتروندى جەلىلەر, ايفونداعى ارپالىس بولمىسىمىزعا جات ارەكەتتەردى توقتاۋسىز تاراتىپ جاتىر. بالقۇراقتاي ءجاسوسپىرىم مۇنى تالعامسىز قابىلدايدى. ولار ۇلكەندەردىڭ اقىل-كەڭەسىن قۇلاققا ىلە بەرمەيدى, قۇندىلىقتىڭ مانىنە تەرەڭدەمەيدى.
ويتكەنى بۇل وسيەتتەردى ءومىر تالاپتارىنان ارتتا قالۋشىلىق سانايتىندار بارشىلىق. ينتەرنەتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن بۇگىنگى جاستاردى بىلاي قويعاندا, اياعىن ەندى باسىپ, ءتىلى جاڭا شىققان بالاقايلاردىڭ ءوزى كومپيۋتەردەن, ۇيالى تەلەفوننان باس المايدى. ولار ۇلتتىق قالىپ, ادەپ-عۇرىپ قاعيداتتارىن ۇعىنۋعا ۇمتىلمايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسى جەردە قالۋدا. اينالامىز عالامتورعا تەلمىرىپ وتىر. وسى رەتتە مەكتەپ وقۋشىلارىن, جاستاردى قارتتار ۇيىنە الىپ بارىپ, ونداعى قاريالاردىڭ ومىرىمەن تانىستىرۋدىڭ, قارتتارعا قامقور بولۋدى ناسيحاتتاۋدىڭ يگى اسەرى بولار ەدى. مەيرامداردا كىرىپ-شىعىپ, ءبىر مەزەتتىك سىيلىق ۇلەستىرگەننەن گورى مۇنىڭ ۇتىمدى جاقتارى كوپ ەكەندىگى انىق.
بوتاكوز امالبەك,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى