ويىل قايدا بۇرىنعى؟!

راسىندا, ويىل اۋدانىنان شىعىپ, ءداندى-داقىل­­دان دۇنيەجۇزىلىك رەكورد قور­عا­­عان جالعىز ادام بار, ول شىعا­ناق بەرسيەۆ ەدى. ونىڭ رەكور­د­تىق گەكتارىنداعى ءاربىر ساباقتا قانشا ءدان بولاتىنىن, ونىڭ سالماعى قانشا ەكەنىن جەردى باپتاۋى, تاعى باسقا دا كورسەت­كىشتەرىن ماسكەۋدىڭ اكادە­ميگى ليسەنكو باسقاراتىن عالىم­دارى ءبىراز كۇن زەرتتەپ, دالەلدەپ, رەكورد­تىق گەكتاردان 202 تسەنتنەر ءونىم العانىن الەمگە جار سال­دى. ويىل وزەنىنىڭ بويىندا سول جىلدارى ونداعان تارى ءوسىرۋ­شى زۆەنو شىعاناق وسىر­گەن تارى­نىڭ تۇقىمىنان 80-100 تسەنت­نەرگە دەيىن استىق جيناپ ءجۇردى. شىعاناقتىڭ تالاي ءىزبا­سار­لارى وداققا تانىمال اتاندى. عاسىردان عاسىرعا وزعان تارى وسىرۋ­شىلەردىڭ ەرلىگى ەستەن شىعۋ­عا ءتيىستى ەمەس ەدى. ول كەزدە ويىل وزەنىنىڭ ارناسى جىل سايىن تاسىپ, حالىقتى بەرەكەگە بولەپ جاتا­تىن.

ەسىمى كوزى­نىڭ تىرىسىندە اڭىز­عا اينالعان شىعاناق بەر­سيەۆتىڭ ومىرىندە تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەر ءوتتى. ويىل اۋدانىنان سوعىس جىلدارىندا ستالين قابىلدا­عان ءبىر ادام وسى شىعاناق بەرسيەۆ ەدى. ول ءوزىنىڭ جيعان-تەرگەن قارجىسىن ءبىر تانك جاساۋعا اۋدارىپ, ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ال وسى كەزدە بەريا قول قويعان اقتوبە وبلىسىنىڭ نكۆد-سىنە تۇسكەن ليميتتە بۇكىل وداققا جانە شەتەلگە تانىمال ادامدى تۇتقىنداۋ ايتىل­عان بولاتىن. سودان نكۆد باسشى­لى­عى ەرتەڭ شىعاناق بەرسيەۆتى تۇتقىندايمىز دەپ دايىندالىپ جاتقان, تاڭەرتەڭگىلىك ماس­كەۋ­دىڭ راديو حابارىنان شىعا­ناق بەرسيەۆتى ءستاليننىڭ قا­بىل­داعانى ايتىلعاننان كەيىن, نكۆد دارمەنسىزدىك تانىتىپ تىندى. كوزى تىرىسىندە شىعاناق بەر­سيەۆتىڭ اجالدان بۇرىن ولۋى­نەن ساقتاعان بۇل وقيعا بولسا, ەكىنشىدەن سول جىلدارى شىعا­ناق ەس-تۇسىنەن ايىرىلىپ, اۋىرىپ جاتادى. وسىنى ەستىگەن ءبىر ازامات ۇيىنە كەلىپ, شىعاناقتىڭ اياعىن سيپاپ, جىلاماي ما.

سول داۋىستان شىعاناق: «مەندە ۇل دا بار, قىز دا بار, قايسىسىڭ جىلاپ جاتقان» دەپ باسىن كوتەرەدى. سودان الگى جىگىت: «اعا, مەنىڭ جان­­ۇيامداعى جەتى ادام اشتان ولگەلى جاتقاندا ازىق بەرىپ, تىر­لى­­گى­مىزدى جالعاستىردىڭ عوي» دەپ كوز جاسىن تىيمايدى. راسىن­­دا, سوعىستىڭ اۋىر جىل­دارىن­­دا دا ەلدە اشتىق بولدى, اۋرۋ-سىر­قاۋ, ءتۇرلى مۇگەدەكتەر جانە ويىل اۋدانىنداعى جەتىم بالالار ۇيىندەگى ونداعان ۇرپاقتى شىعاناق بەرسيەۆ ءوزىنىڭ جەكە ۋچاسكەسىندەگى استىقپەن باعىپ-ءوسىردى. ول ۇمىتىلا ما؟

بۇگىنگى وكىنەتىنىمىز – شىعا­ناق بەرسيەۆتىڭ داڭقتى جىل­دارىن­­دا ويىل وزەنىنىڭ تاسقىن سۋى تارتىلىپ كورمەگەن-ءدى. ورال تاۋىنان باسىن الاتىن اق وزەن, قارا وزەن, قىزىل وزەندەر­­دىڭ تارماقتارى قىزىلتاۋعا دەيىن جەتىپ جىعىلادى, ونىڭ كەي­­بىر سالالارى ويىل وزەنى باسىن الا­تىن مۇعالجار تاۋىنداعى بۇ­لاق كوزى اۋدان حالقىنىڭ قا­جە­تىنە تولىق جارادى. وتكەن عا­­سىر­­دىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن اق تارى وسىرۋشىلەردىڭ سۋدان تا­رىق­پاۋى جۇزدەگەن شا­قى­رىم­داپ, ەلدى مەكەندەردى باسىپ وتەتىن وزەن ءجونسىز بوگەسىن­گە ۇشى­راماعان ەدى. بۇل دا اق تارى­نىڭ اتاسى بولعان شىعاناق بەرسيەۆ داڭقىنىڭ مارتە­بەسى بولاتىن. ويىل تارى­شى­لارى سوعىس جىلدارىندا تون­نالا­عان ا­ستىق­­تى قىزىل كەرۋەن اتاندى­رىپ, وتان قويماسىنا ءۇستى-ۇستىنە جو­نەل­تىپ جاتتى. تارى­­نىڭ بوت­­­قا­­سىن سۇراپىل سوعىس­تا جۇر­­گ­ەن تا­ل­اي جاۋىنگەرلەر جەگەنى انىق.

بۇگىندە الەمگە ويىل دەگەن وزەن­نىڭ اتىمەن تانىلعان اۋداندا وزەن-كولدەردى ساقتاۋ قولعا الىناتىن ءتۇرى جوق.

ويىل وزەنى بۇگىن دە ءۇزىلىپ-ءۇزى­لىپ ءبىرجولا كەبۋگە تاياپ قالعان. اۋدانداعى ونداعان كولدەر كەۋىپ بىتكەلى قاشان, ول كولدەرگە سالامەنەن جىل سايىن سۋ قۇياتىن وزەن تار­تىل­عاسىن نە شارا. كورشىلەس رەسەي­دە وزەن-كولدەردى اۋىق-اۋىق تازار­تادى. بىزدە ول جوق.

ارىندى ويىل وزەنى كەزىن­دە جولشىباي كولدەردى تولتى­رىپ, قىزىل­قوعا اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەن­دەرىن باسىپ ءوتىپ, جا­يىق وزەنىنە قۇياتىن ەدى. وزەن جاعا­لاي شىعاناق بەرسيەۆتىڭ اقتارى­شىلارى الەمدىك رەكورد جاساپ, ويىل وزەنىنىڭ بايلى­عىن جۇمىر جەرگە تانىتىپ ەدى. بۇگىندە ويىل وزەنى جايىققا قۇيماق تۇگىلى, تاسشاعىل كەڭ­شارىنىڭ ىرگەسىنە بارىپ توق­تايدى. وزەگى تالماي­تىن وزەن جاعالاعانداردىڭ بۇگىن­دە قايعى-مۇڭى سۋدىڭ تاسىماي قالۋى دەسەك, اقىن ايتقان ءبىر قاي­عىنى قوزعاساڭ, مىڭ قايعىنى قوز­عايدى بولىپ شىعادى.

ۋفا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ورال تاۋىنان جىل سايىن قارا وزەن, اق وزەن, قىزىل وزەن ار­قىلى تاسقىن سۋ رەسەيدىڭ ەلدى مەكەندەرىمەن قاتار, ور قالا­سى­نا ءتيىپ تۇرعان قىزىلتاۋعا كەلىپ توقتايدى. وسى وزەننەن ءبىر سالالارى اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇعالجار تاۋىنداعى بۇلاققا قوسىلىپ, ويىل وزەنىن بۇرىن تاسىتىپ جاتاتىن, قازىر ورعا كەلگەن تاسقىندى سۋدى سۋ مامان­دارى توعاندار مەن وزدەرىنىڭ كول­دەرى­نە, سۋ قويمالارىنا جىبەرىپ تىنادى. وسىنداي وقيعانى وزەن-كولدىڭ جاعدايىن ويىل اۋدانىنا اكىمنىڭ ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ جاتسا دا كوڭىل اۋدارىپ, زەرتتەگەن جوق.

جىل سايىن توتەنشە جاع­داي­لارعا ءبولىنىپ جاتاتىن قار­جى وزەن-كولدەردى جاڭارتىپ, حا­لىق­­­تىڭ يگىلىگىنە جاراتىلسا, باي­­لىق-مۇرات بولار ەدى. ايت­پاق­­­­شى, ۆيتسە-پرەمەر-اۋىل شارۋا­­­­شىلىعى ءمينيسترى ءو.شۇكەەۆ رەسپۋبليكامىزداعى وزەن-كول­دەردىڭ جاعدايىن زەرت­تەپ, ءتۇرلى جۇمىستاردى اتقار­ماسا, تالاي وزەن-كولدەن ايىرى­لىپ قالا­تىن قاۋىپ بەلگىلى بولىپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعى مي­­نيستر­­لىگى وتكەن تاريحىمىزدا بول­­عان وداققا, شەتەلگە تانىمال بول­عان دالا ەڭبەگى ەرلەرىنىڭ داڭ­قىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ ماق­سا­تىندا دا تالاي جۇمىستار ات­­ق­ارۋعا ءتيىستى. 

تابىل ق ۇلىياس,

ساتيريك, جازۋشى