قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. بۇل كەزەڭ ەلىمىزدىڭ نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ مەرزىمىنە سايكەس كەلدى. ياعني توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا نارىق قاتىناستارىنا كوشۋ باستالعاندا قازاقستاننىڭ ەنشىسىندەگى ەكونوميكا «جان تاپسىرۋ» الدىنداعى ەكونوميكا ەدى.
بىزدەگى كاسىپورىندار الەمدىك قاتىناستار تالابىنا تىپتەن دە سايكەس كەلمەيتىن. كاسىپورىندارىمىزدىڭ بارلىعى دەرلىك ءبىز وتكەلى تۇرعان دۇنيەجۇزىلىك نارىقتىڭ تالابىنا شىدايتىن بىردە-ءبىر ءونىم شىعارا الماعاندىقتان, كەيىن كەتكەن ەدى. ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە نارىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە المايتىن تەمىر جول, اۆتوموبيل جولدارى, ەنەرگيا جۇيەلەرى مەن قۇبىر جەلىلەرى ءتيدى, احۋالى ابدەن ناشارلاعان اۋىل شارۋاشىلىعى مۇراعا قالدى. بۇكىل زاڭنامالارىمىز كەڭەس وداعى زاڭنامالارىنىڭ كوشىرمەسى ەدى, بۇل ءبىر ورتالىقتان باسقارىلىپ بولىنەتىن, تەڭگەرمەشىلىك ساياساتقا نەگىزدەلگەن بولاتىن. ەڭ باستىسى, جاڭا زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي, جاڭا جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەتىن ادامداردى تاربيەلەۋ قاجەتتىگى شۇعىل تۇردە الدىمىزدان شىقتى. قازىر وسى ءىستىڭ ءبارى جاڭارتىلدى, جۇيەلەندى جانە جۇزەگە اسىرىلدى. ءىس جۇزىندە ءبارىن دە جاڭادان باستاۋعا تۋرا كەلگەن ءسات تۋدى.
قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلىمىز تاريحي ءۇش مىندەتتى جۇزەگە اسىردى: تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرا الدىق, جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشتىك جانە توتاليتاريزم قۇرساۋىنداعى ەلدەن تەڭ قۇقىقتى دەموكراتيالىق ەلگە اينالدىق.
ەكونوميكا – ساياساتتىڭ دا, مادەنيەتتىڭ دە نەگىزى. ەكونوميكا مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ, ءاربىر ناقتى ادام مەن ونىڭ وتباسى ءومىرىنىڭ نەگىزى. ويتكەنى ەكونوميكامەن بايلانىستى ەمەس سالا جوق, قاي ماسەلە بولسىن شەشىمى ەكونوميكاعا تاۋەلدى. ونى شەشۋ ءۇشىن ەلدە قۋاتتى, وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرىلماسا, ەڭ بيىك قۇندىلىقتار سانايتىن – ەركىندىك پەن دەموكراتيا, حالىق يگىلىگى دەگەن قۇبىلىستىڭ ءوزى بوس سوزگە اينالادى.
بۇگىندە قازاقستان بارلىق ەكونوميكالىق كورسەتكىش بويىنشا تمد ەلدەرى ىشىندە ءىس جۇزىندە كوش باستاۋشىلار توبىندا كەلەدى. بۇعان جەتۋ ءۇشىن تالاي تار جول, تايعاق كەشۋدەن وتتىك. ينفلياتسيا دا, جاپپاي جۇمىسسىزدىق تا, ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ تۇرالاۋى دا, دۇكەن سورەلەرىنىڭ تىپ-تيپىل كورىنىستەرى دە بولدى. بانك جۇيەسىنىڭ كەمباعالدىعى ساۋدانى تۇقىرتىپ, ولارعا تولەم تاپسىرمالارىن ورىنداۋ مۇمكىن بولماۋعا اينالدى.
تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى: I كەزەڭ – 1991-1995 جىلدار, II كەزەڭ – 1996-2000 جىلدار, III كەزەڭ – 2001 جىلدان بۇگىنگە دەيىن. العاشقى ەكى كەزەڭدە ەكونوميكامىزدىڭ جاعدايى تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇل كەزەڭدە ءبىز وتانىمىزدىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ, ورداسىن تىكتىك, قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا كىرىستىك, ەكونوميكامىزدى نارىق جولىنا باعىتتادىق. كەشەگى قيىندىقتى حالقىمىز ۇمىتا باستادى. قازاقستان الەمدەگى ەڭ قارقىندى وركەندەۋ ۇستىندەگى ەكونوميكانىڭ بىرىنە يە بولدى. الدىڭعى قاتارلى ەلدەر سەنىمدى ەكونوميكالىق, ساياسي ارىپتەس سانايتىن بولدى.
«توق ادامدى تويىندىرۋ قيىن» دەيتىن حالىق دانالىعى بار. تويىنعان سايىن تاۋبەشىلدىك, قيىندىقپەن جەتكەن جەتىستىگىمىزدى قورعاۋ مەن جەتىلدىرۋ وڭاي ەمەس. ءار ەل تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعىن ەڭ باستى بايلىعى دەپ ەسەپتەيدى. حالىق ءۇشىن وتاننىڭ ازاتتىعىنان قىمبات ەشتەڭە جوق. وسى تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى كۇرەستى, قان توكتى. ازاتتىق ءۇشىن ايقاسقان بابالار كەڭ-بايتاق ولكەنى بىزگە ماڭگىلىك مۇراعا قالدىردى. ءبىز وسى ءۇشىن دە بابالارىمىزدىڭ الدىندا ءوزىمىزدى ماڭگىلىك قارىزدار سەزىنۋگە ءتيىسپىز. اڭساپ كۇتكەن ازاتتىق ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە بۇيىردى. بۇل ءبىر جاعىنان ولشەۋسىز باقىت, ەكىنشى جاعىنان وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك.
ويتكەنى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن گورى, ونى ۇستاپ قالۋ الدەقايدا قيىن. بۇل الەم كەڭىستىگىندە عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي شىندىق. ءوزارا الاۋىزدىق پەن جان-جاققا تارتقان بەرەكەسىزدىك تالاي ەلدىڭ تاعدىرىن قۇردىمعا جىبەرگەن. ءبىز قازىرگىدەي اسا جاۋاپتى كەزەڭدە, جاندانۋدىڭ جاۋاپتى تۇسىندا ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن, ۇلتىمىزدىڭ بىرلىگىن, وتانىمىزدىڭ ابىرويى مەن مارتەبەسىن بىرلەسە ويلاستىرۋىمىز كەرەك. ساياساتتىڭ سان تاراۋ سوقپاعىنا سارسىلىپ تۇسكەن تالاي ەلدىڭ سانسىراپ قالعان كەزدەرىن دە كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان بىزگە بىلىك پەن اقىلدىڭ, ىنتىماق پەن ءبىلىمنىڭ, دوستىق پەن بىرلىكتىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن بىلەمىز. بۇگىنگى الەمدىك دامۋدىڭ قارقىنى وتە ۇلكەن, وعان ىلەسۋ قاي مەملەكەت ءۇشىن دە وڭاي ەمەس. ال وركەنيەت كەڭىستىگىنەن ورنىڭدى تابۋ ودان دا قيىن. بۇل ءۇشىن بيىك مادەنيەت كەرەك. بيىك مادەنيەتتى كۇشتى ۇلتتار عانا جاساي الادى. ال كۇشتى ۇلت بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ىشكى بىرلىك, ۇيىمشىلدىق, تاتۋلىق كەرەك.
تاريحي اسا قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدە ەڭ شۇعىل ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق جانە ساياسي رەفورمالار جۇزەگە استى. ەلباسى دا, حالىق تا بىرتە-بىرتە وزگەردى, پايىمى مەن دۇنيەتانىمىن وزدەرى وزگەرتتى. وسىلاي ءبىز ەشكىمنىڭ دە ايرىقشا اقىل ايتۋى مەن ءدارىس بەرۋىنسىز-اق ءومىردىڭ وزىنەن ساباق الىپ, ءوز ەڭبەگىمىز ءوز يگىلىگىمىزدىڭ كىلتى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك, مەملەكەت تەك ءبىزدىڭ ۇمتىلىستارىمىزعا قولداۋ تۋعىزىپ, جاردەم كورسەتىپ تۇرسا, ءوزىنىڭ مىندەتىن اقتاعانى ەكەنىن تۇسىندىك.
پرەزيدەنت 2001 جىلى 16 جەلتوقساندا جاساعان بايانداماسىندا ء«وز ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ەسكەرمەي, شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن باس-كوزسىز كوشىرۋگە ۇمتىلعان كەزدەرىمىز دە جوق ەمەس. سونىڭ سالدارىنان زاردابىن كۇللى قوعامىمىز سەزىنگەن ىركىلىستەرگە دە ۇرىندىق. دەگەنمەن, ءبىز قاۋىپتى ءاردايىم ءجىتى اڭداپ, ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنە بىلدىك, مىنە, مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ شىداپ شىعۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى» دەپ قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەر بولعانىن, بىراق ولار ۋىستان شىعىپ كەتەرلىك باقىلاۋسىزدىققا باستاماعانىن اشىق ايتا ءبىلدى.
قازاقستان قازىر الەم تانىعان, الەم سىيلايتىن ەلگە اينالدى. وعان جەتۋ جولى وڭاي ەمەس. زورلىقپەن مويىنداتاتىن, ەرىكسىز كوندىرەتىن شىڭعىسحان مەن ناپولەوننىڭ زامانى كەلمەسكە كەتكەن. بۇل زامان بىلەكتىڭ كۇشىن ەمەس, ءبىلىم مەن بىرلىكتىڭ كۇشىن مويىندايتىن زامان. بۇل زاماندا الەم ەكونوميكالىق جاعىنان مىقتى, ىشكى تۇتاستىعى بەرىك, اۋىزبىرشىلىگى كۇشتى مەملەكەتتەرمەن عانا ساناسادى. ەلىمىزدى سىيلاسا, دەمەك سول تالاپتارعا ساي بولىپ قالىپتاسىپ جاتقانىمىز. بۇل ءارى ماقتانىش, ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى. تاۋەلسىز قازاقستان دامۋىنىڭ دۇرىس جولىن تاڭداپ, اباي ايتقانداي «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقاننىڭ», ەل بولىپ بىرىگىپ بەرەكەلى جۇمىس اتقارعاننىڭ ناتيجەسى. ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى اقتاڭداقتار بىرتىندەپ زەرتتەلىپ, تاريحىمىزدىڭ قازىناسىنا ۇسىنىلۋدا. ەندى, مەنىڭ ويىمشا, وسى سوڭعى, ەگەمەندىك تاريحىن دا تەرەڭدەپ زەرتتەيتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
جاڭا تاريحىمىزدىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-رۋحاني باعىتى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسىندا كەڭىنەن زەرتتەلىپ كەلەدى. ەندىگى جەردە مەملەكەتتىڭ ءۇش ۇستىنى بولىپ سانالاتىن ەكونوميكا, الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن رۋحانياتتىڭ ەكونوميكا باعىتىن جۇيەلى زەرتتەۋگە كوشۋگە ءتيىسپىز. ناق وسى باعىت ۇلتتىق كونگرەستىڭ عىلىمي باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالسا دەيمىن.
بايقاۋىمشا, تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى تاريح الماتىداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن استاناداعى مەملەكەتتىك تاريح ينستيتۋتى, ەلىمىزدىڭ 59 جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاقستان تاريحى كافەدرالارى, سونىمەن قاتار جاڭادان 4 مەملەكەتتىك, 9 اكتسيونەرلىك جانە 9 جەكە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقستان تاريحى كافەدرالارى بولعانىنا قاراماستان, ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ دامۋ ساتىلارى جايىندا كىتاپحانالارداعى ەڭبەكتەردى ءسۇزىپ وتكەنىمىزدە, جاڭا تاريحتى تالدايتىن تۇششىمدى ەڭبەكتەردىڭ وتە ازدىعىن بايقايمىز. قازىر قوعامىمىز جازبا باسىلىمدارمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىنى دە اقتارىستىرىپ, كەرەگىن ىزدەيدى. بۇل ورايدا دا ماقتانارلىق ەشتەڭە تاپپادىق. بار تاپقانىمىز العاش رەت 1996 جىلى الماتىداعى «ەكونوميكا» باسپاسىنان شىققان, تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى تاريحتى زەردەلەگەن كۇلاش ابىلقىزى بەردەنوۆانىڭ «ەكونوميچەسكايا يستوريا كازاحستانا: ۋچەبنوە پوسوبيە» اتتى كولەمدى ەڭبەگى عانا. سوسىن تاريحشى جۇلدىزبەك ءابىلحوجيننىڭ 1997 جىلى شىققان «وچەركي سوتسيالنو-ەكونوميچەسكوي يستوري كازاحستانا. حح ۆەك» اتتى عىلىمي ەڭبەگى بار ەكەن. وسىنى قازىرگى تاريحشىلارىمىز ححI عاسىر دەپ نەگە ءارى قاراي جالعاستىرماسقا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تاريحتى ءبىلۋ قوعامدىق سۇرانىستان تۋىنداپ تۇرعان جوق پا؟..
وكىنىشكە قاراي تاريح عىلىمىمەن اينالىساتىن ەكى ينستيتۋتىمىزدا – تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنالعان قۇرىلىم جوق. بۇل ينستيتۋتتا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ك.يلياسوۆانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن التى جىلدا «ۇلتتىق ەكونوميكا – ارحيۆ قورلارىندا», «قازاقستاننىڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارى – ارحيۆ قۇجاتتارىندا», «استانا – جاڭا قالا» اتتى ءۇش تاقىرىپتىق ءتاپ-ءتاۋىر جيناقتار شىققان.
وسى جوبالارعا سايكەس ءبولىمنىڭ اتاۋى دا «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تاريحى» دەپ وزگەرتىلگەن ەكەن, بىراق ەكونوميكالىق تاريحتى جازاتىن ماماندارى تاپشى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەكى ينستيتۋتتا دا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىن جەكە-جەكە زەرتتەيتىن ارناۋلى قىزمەتكەرلەر بولۋى ءتيىس. ادەتتە تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى ناقتىلىققا نەگىزدەلگەن, كوپسوزدىلىكتەن ادا, بولاشاقتا قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قانداي جولمەن, قالايشا دامىعانىن تاريحي تۇرعىدان ناقتى كورسەتىپ تۇرار ەدى. زەرتتەۋلەر قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكادا الاتىن ورنىن, باسىم سالالار بويىنشا ۇلەس سالماعىن, پروتسەنتتىك كورسەتكىشىن كورسەتكەنى ءجون.
ەكونوميست عالىمداردا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قالىپتاسۋ ساتىلارى مەن دامۋ ۇردىستەرىن تالدايتىن بىرقاتار ەڭبەكتەر بارى راس. دەگەنمەن ەكونوميكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا دا جۇيەلى تۇردە, سالالار مەن باعىتتاردى كەڭ كولەمدە تالداۋ جاساعان ەڭبەكتەر از. ونىڭ سەبەبى جوعارىدا ايتىلعان گرانتتار ءتۇرلى جوبالار بويىنشا ناقتى بەكىتىلەدى دە, سول سايىستا جەڭىسكە جەتكەندەر عانا ءوز ەڭبەكتەرىن ۇسىنادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى ب.ءابدىراسىلوۆ: «2018-2020 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار ەكونوميكا, ءوندىرىس جانە الەۋمەتتىك سالا سەكتورلارىنىڭ ءىس جۇزىندەگى ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە باعىتتالعان. بيىل گرانتتىق جوبالاردىڭ ناتيجەلىلىگىنە جوعارى تالاپتار قويىلىپ وتىر», دەپ اتاپ وتكەنىمەن, بۇل جوبالار ىشىندە ەكونوميكالىق تالدامالارعا قاتىستى ەشتەڭە جوق ەكەن.
تاريحشىلاردىڭ ەكونوميكا سالاسىن زەرتتەۋى ءتيىس ەكەندىگىن بوسقا كوتەرىپ وتىرعان جوقپىز. تاريحشىلار قازىرگى تاريحتى الەۋمەتتەندىرۋگە بەت بۇرسا, وندىرىسشىلەردىڭ, قۇرىلىسشىلاردىڭ, استانالىقتاردىڭ, ايماقتاردىڭ وسى جىلدار ىشىندەگى ءومىر تاريحىن ارحيۆ قۇجاتتارىمەن جازسا, جاڭا تاريحتى دا ۇمىتتىرىپ الماساق دەگەن ويمەن, ۇلتتىق كونگرەسس الداعى ۋاقىتتا مىناداي تاقىرىپتاعى جوبالاردى باسشىلىققا السا دەگەن وي بار جانە وسى باعىتتا يمپاكتفاكتور جۋرنالدارىنا ماقالالار دايارلاسا, جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە كورىنەر ەدى. نارىققا كوشۋ, جەكەشەلەندىرۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتا, ستراتەگيالار مەن باعدارلامالار, اۋىل شارۋاشىلىعى, جاڭا ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار, استانانى كوشىرۋدىڭ ەكونوميكالىق اسپەكتىلەرى, استانالىق سوتسيۋم جانە ەلدىڭ دامۋىنا اسەرى, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار جانە «جاسىل ەكونوميكا» سياقتى تاقىرىپتار قامتىلسا دەيمىز.
2014 جىلدىڭ باسىندا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى جاريالاندى. بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يدەياسىنان كەلگەن ءتۇيىن-تۇجىرىم. ماڭگىلىك ەل – وتانداستاردىڭ بىرەگەي تاريحي ماقساتى مەن قاھارماندىق ۇرانى. اتالعان يدەيا قازاق ەلىنىڭ عاسىرلار بويى ارمانداعان ماقساتى عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى جانقيارلىق ەڭبەگى مەن تىنىمسىز شىعارماشىلىعىنىڭ ناتيجەلەرى ارقىلى قول جەتكەن اسۋ.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ ماڭگىلىك ەل ەكەنىن بۇكىل الەم مويىندادى. ءبىز ارمانداردى اقيقاتقا اينالدىردىق. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە حالقىمىز ماڭگىلىك مۇراتتارىنا قول جەتكىزۋدە. ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – «ماڭگىلىك ەلدى» كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ماڭگى مۇراتىمىز!
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور