يگەرىلمەگەن بيۋدجەت قاراجاتى كوپ

سىرتقى جاعدايلاردىڭ اسەرى بايقالادى

قاڭتار-تامىز ايلارىندا قازاقستان ەكونوميكاسىندا وڭ ءوسۋ ءۇردىسى ساق­تال­عان. بۇل تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ مالىم­دەدى. الايدا ەكونوميكالىق دامۋ الەم­دىك نارىقتارداعى سىن-تەگەۋرىندەر مەن قۇبىلۋلاردىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا ءجۇرىپ جاتىر.

«ەسەپتى كەزەڭدە ءىجو ءوسۋى 3,8%-ءتى قۇ­رادى. بۇل رەتتە ماقساتتى 4%-كە جەتۋ ءۇشىن اي سايىنعى ءوسىمدى اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ورتا ەسەپپەن 4,2% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ. ال ازىرشە الەمدىك نارىق­تىڭ جايلانار ءتۇرى بايقالمايدى. ياعني جىل قورىتىندىسىنا  دەيىن 4 اي شاماسىندا عانا ۋاقىت قالعانىن ەسكەرسەك, بۇل مەجەنى يگەرۋ دە وڭايعا سوقپايىن دەپ تۇر.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى بىرقاتار وبلىستا ءوندىرىس كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. «سولتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا ونەركاسىپ ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. 1,1%-تەن 3,9%-كە دەيىنگى قارقىنمەن رەسپۋبليكالىق ماننەن تومەن ءوسىم الماتى, ماڭعىستاۋ, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارىندا, سونداي-اق استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا تىركەلدى», دەدى مينيستر.

مالىمەتكە سۇيەنسەك, اتالعان وڭىر­لەردە مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن, ۋران كەنىن ءوندىرۋ, جۇك ۆاگوندارى جانە ۇن ءوندىرىسى قىسقارتىلعان.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ءوسىم ورىستەمەي وتىر. كورسەتكىشتەردىڭ ماردىمسىز بولۋىنا نەگىزىنەن بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا استىق ونىمدەرىن جيناۋدىڭ تىم از بولۋى اسەر ەتكەن.  ال سىرتقى ساۋدا اينالىمى جوعارى ءوسىم ءۇردىسىن تۇراقتى ساقتاپ تۇر. بۇل جەتى ايدا 20,1%-كە ۇلعايعان. ەكسپورت 26%-كە وسكەن. سونىمەن قاتار شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ءوسىمى 4,1%-ءتى قۇرادى. يمپورت 10,3%-كە وسكەن.

مينيستر سونداي-اق ەڭبەك نارىعىندا تۇراقتىلىق ساقتالعانىن جەتكىزدى. ما­سەلەن, جىل باسىنان بەرى 297,1 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. ال جالاقى ءبىر قالىپتى قارقىنمەن وسۋدە. «قاڭتار-شىلدەدە ورتاشا ايلىق جالاقى 157,7 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى جانە ناقتى مانىندە 2,3%-كە ءوستى. قاڭتار-ماۋسىم ايلارىنداعى ناقتى اقشالاي كىرىستەر 1%-كە ارتتى», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

كىرىس كولەمى كوڭىل كونشىتەدى

بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆ ءوز كەزەگىندە وسى جىلدىڭ سەگىز ايىندا بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىنىڭ نەگىزگى كور­سەتكىشتەرى جاقسى ەكەندىگىن العا تارتتى. مالىمدەۋىنشە, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە (ترانسفەرتتەرسىز) 5,252 ترلن تەڭگە كىرىس تۇسكەن. بۇل سوما 2015 جىلدىڭ جالپى جىلدىق كولەمىنەن 74 ملرد تەڭگەگە ار­تىق. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارۋى, ونىڭ ىشىندە مۇناي مەن مەتالل باعاسىنىڭ ءوسۋى, كىرىستەردىڭ وسۋىنە بىر­دەن-ءبىر سەبەپ بولعان. سونداي-اق بۇعان سالىقتىق-كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ راسىم­دەرى تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋى دا ىقپال ەتكەن.

«بيۋدجەتتەردىڭ بارلىق دەڭگەيىندە كىرىستەر بويىنشا اعىمداعى جوسپارلار ارتىعىمەن ورىندالدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت – 104,7%, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 103,7% جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت – 107%. ناقتىلانعان جوسپاردىڭ جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تولىق ورىندالۋىنا ەشقانداي كەدەرگى جوق», دەدى ب.سۇلتانوۆ.

ينفلياتسيا يكەمگە كونبەي تۇر

ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقى­شەۆ 2018 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلار­ىن­دا ينفلياتسيا 2,9%-ءتى قۇراعانىن, بۇل وت­كەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىر­عاندا تومەن كورسەتكىش ەكەنىن جەتكىزدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا, اعىمداعى جىلى ينفلياتسيا 5-7% ماق­ساتتى دالىزىندە ساقتالادى. دەگەنمەن, سوڭ­عى بىرنەشە ايدا سىن-تەگەۋرىندەر ارتىپ كەلەدى, بۇل ۇلتتىق بانك باعا­لاعان كورسەتكىشتەن الداعى ۋاقىتتا ين­فلياتسيانىڭ باياۋ تومەندەۋىنە اكەلمەك.

«2019 جىلى ينفلياتسيا 4-7% دالىزىندە, ياعني شامامەن 6% دەڭگەيىندە انىقتالعان ماقساتتى ءدالىزدىڭ جوعارعى شەگىندە قا­لىپتاسادى. بۇل سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرىنە جانە ىشكى جيىنتىق سۇرانىستىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى. وسىعان وراي, ينفلياتسيانى ماقساتتى دالىزدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالاردى قابىلداۋ قاجەت», دەدى د.اقىشەۆ. جىل باسىنان بەرى بازالىق مولشەرلەمە 10,25%-تەن 9%-كە دەيىن تومەندەگەن. الايدا ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەردى باعالاۋ راستالعان جاعدايدا, اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اقشا-نەسيە شارتتارى قاتالدانا ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.

تاپسىرمانى ورىنداماعاندار جازالانادى

پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ ما­سەلەنى تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا ورتا­لىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگان­دارعا بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ۇلتتىق ەكونوميكا, قار­جى مينيسترلەرىنىڭ باياندامالارىن تىڭ­داعاننان كەيىن پرەمەر-مينيستر بيۋدجەتتىك قاراجاتتار ەلەۋلى سومادا يگەرىلمەي قالعان مينيسترلىكتەرگە ناق­تى تالاپ قويدى. ماسەلەن, قورعانىس مينيسترلىگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن, يگەرىلمەگەن قاراجات سوماسى – 15,4 ملرد تەڭگە, مادەنيەت جانە سپورت مي­نيسترلىگىندە – 11,1 ملرد تەڭگە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە – 10,9 ملرد تەڭگە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە – 9,5 ملرد تەڭگە, اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىندە – 5,7 ملرد تەڭگەنى كورسەتكەن.

«بۇل وتە ۇلكەن قاراجات سوماسى, بۇل اقشاعا كوپتەگەن مەكتەپ, اۋرۋحا­نا, بالاباقشا سالىپ, جولداردى جون­دەۋگە بولادى. بۇل قاراجاتتار ۋاقتىلى يگە­رىلۋى ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر. يگە­رىلمەگەن قاراجاتتار ۆەدومستۆولاردىڭ تەڭگەرىمىنەن الىنىپ, مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا قايتا باعىتتالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزىلمەگەن وڭىرلەرگە دە جەكەلەي نازار اۋدارىلدى. «مەملەكەت باسشىسى كەمىندە 4% ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. الايدا ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوسىم 3,8%-ءتى قۇرادى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي, جىل سوڭىنا دەيىن 4%-تەن وسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن, بىزگە اي سايىنعى ءوسىمدى ورتا ەسەپپەن 4%-تەن جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. اتقاراتىن جۇمىس كوپ», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. سونداي-اق پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.ءما­ميننىڭ ايتۋىنا سايكەس, جۇمىس تامىز ايىن­داعى دەمالىستارعا جانە باسقا دا سە­بەپتەرگە بايلانىستى كەشەۋىلدەپ قال­عانىن اتاپ ءوتتى.  سونىمەن قوسا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسى­مىنىڭ تومەندەۋىنە سىرتقى نارىقتاعى فاكتورلار مەن قۇبىلۋلار دا اسەر ەتىپ وتىرعانىن ەسكە سالدى.

«ارينە, ىشكى جانە سىرتقى قولايسىز فاكتورلار بار, الايدا بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداماۋعا سەبەپ ەمەس. بىزدە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرىپ, وسى جىلدى تابىستى اياقتاي الاتىنداي بارلىق مۇمكىندىك بار. سوندىقتان دا بۇل ماسەلەگە مۇقيات جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى, اكىمدەرگە جەرگىلىكتى جەرلەردە ءمان-جايدى انىقتاپ, جۇمىسىن تيىسىنشە اتقارماعان باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراۋدى تاپسىرامىن. قابىلدانعان شارالار مەن تارتىپتىك جازالار تۋرالى اقپاراتتى ءبىر اپتا مەرزىمى ىشىندە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنە ۇسىنىڭىزدار», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە, مۇد­دەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن پرە­مەر-مينيستر كەڭسەسىنە قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا وڭىرلەردىڭ, بانكتەردىڭ, بيزنەس پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قاتى­سۋىمەن كەڭەس دايىنداۋدى تاپسىردى. 

تسيفرلى ساۋاتتىلىق ارتىپ كەلەدى

ۇكىمەت وتىرىسىندا حالىقتىڭ تسيفر­لى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە قارالدى. بۇل رەتتە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءمينيسترى ە.ءبىرتانوۆ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمي­نيسترى م.ابىلقاسىموۆا, اقپارات جانە كوممۋني­كاتسيالار ۆيتسە-ءمينيسترى ن.ماۋ­بەلينوۆا جانە «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بايانداما جاساپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايىندا ەسەپ بەردى. سونداي-اق حالىق­تىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا وڭىرلەردە قولعا الىنعان شارالار تۋرالى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆ جانە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ە.قوشانوۆ حابارلادى.

قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ حالىقتى تسيفرلى ساۋاتتىلىققا وقىتۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋدى جانە «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جوسپارلى ينديكاتورلاردى قايتا قاراۋدى تاپسىردى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرىمەن جانە وزگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە سالالارداعى قاجەتتىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, مامانداردى وقىتۋ جانە تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.

ۇكىمەت وتىرىسىندا سونىمەن قاتار تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جايى قارالىپ, ازىرلەنگەن زاڭناما جوباسى ءبىر اۋىزدان ماقۇلداندى.

 

دينارا بىتىك,

«ەگەمەن قازاقستان»