مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ 26 قازانىندا «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويعان ساتتەن باستاپ, ەلباسى جۇكتەگەن مىندەتتەردى ورىنداۋدىڭ مەرزىمدىك كەستەسى جاسالىپ, اسىرەسە قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىنعا كوشىرۋ ماسەلەسىن عىلىمي تۇرعىدان تولىق ساراپتايتىن جۇمىس توپتارى قۇرىلعان بولاتىن. سونىڭ ءبىرى – ورفوگرافيالىق توپ. ولارعا جۇكتەلگەن مىندەت – لاتىن قازاق الىپبيىنە قاتىستى ءتىلدىڭ جاڭا ەملەسىن پىسىقتاپ, ورفوگرافيا جانە ورفوەپياسىن ساراپتاپ, ەملە تولىق تۇزىلگەن سوڭ ورفوگرافيالىق جانە ورفوەپيالىق سوزدىك جاساۋ. وسى ورايدا ءبىز اتالعان توپتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ بارىسى جايلى باسىلىم وقىرماندارىن حاباردار ەتۋ ماقساتىندا ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ۇلتتىق كوميسسيا جانىنان قۇرىلعان ورفوگرافيالىق توپتىڭ مۇشەسى گۇلفار مامىربەك حانىمعا جولىعىپ, سۇحباتتاسقان ەدىك.
– گۇلفار ماجيتقىزى, وتكەن جاز ايلارىندا بولاشاقتا قابىلدانۋى ءتيىس لاتىن قازاق ءالىپبيىنىڭ ەملە ەرەجەلەرىن سارالاۋ ماقساتىندا, سىزدەر كوپتەگەن وبلىستاردى ارالاپ اپروباتسيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ وي-پىكىرىن بىلدىڭىزدەر. كوزدەگەن ماقساتتارىڭىز ورىندالدى ما, قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزدىڭىزدەر, وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز؟
– ءالىپبي اۋىستىرۋ دەگەنىمىز – اسا ۇلكەن بۇقارالىق رۋحاني رەفورما. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە حالىق تاراپىنان ءتۇرلى پىكىرلەر, ۇسىنىستار بولۋى زاڭدى. اسىرەسە, جاڭا ەملە ەرەجەنى سارالاۋدا قوعامدىق پىكىرى وتە ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا جاڭا ەملە ەرەجەلەرىنىڭ جوباسىنا ساراپتاما جاساۋ ءۇشىن كوكشەتاۋ, قاراعاندى, قىزىلوردا, وسكەمەن, سەمەي, اقتوبە, استانا, الماتى قالالارىندا اپروباتسيالىق (سىناما-ساۋالناما) جۇمىستار ۇيىمداستىرىپ, قازىرگى قولدانىستاعى ەملە ماسەلەلەرى ساۋالناما تۇرىندە قوعامنىڭ تالقىسىنا سالىندى.
بۇل اۋقىمدى ءىس-شارانى تىكەلەي ءوز قاداعالۋىمەن ىسكە اسىرىپ, ونىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە مۇرىندىق بولعان تىلەشوۆ ەربول ەردەمبەك ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ساۋالنامانىڭ ناتيجەسىن شىعارىپ, ساندىق ءارى ساپالىق تالداۋ جۇرگىزۋدە ساپينا سابيرا مىناتايقىزى, تىلتانىمدىق تالداۋ جۇرگىزۋدە فازىلجانوۆا انار مۇراتقىزى, كۇدەرينوۆا قۇرالاي بيمولداقىزى, سونداي-اق حالىق اراسىنا سىناما جۇمىستارىن وتكىزۋ بارىسىندا حابيەۆا الماگۇل التايقىزى, سەيتبەكوۆا اينۇر اتاشبەكقىزى, جايلاۋوۆا سالتانات قامزاقىزى, سەيسەنبەك نۇرجان بيجومارت ۇلى سىندى ت.ب. جاس ماماندار ءوز بىلىكتىلىكتەرىن تانىتىپ, ۇلكەن ۇلەس قوستى.
قازىرگى ەملە جوباسىنداعى نەگىزگى كۇردەلى ماسەلەلەر ساۋالناما ماتىنىندە كورسەتىلىپ, قوعام تالقىسىنا سالىندى. سىناما جۇمىسىنا بايلانىستى: «ساۋالناما جۇرگىزۋ قۇر اۋرەشىلىك, كيريل جازۋ جۇيەسىنە ۇيرەنىپ, سانالارى سوندا قالىپ قالعان جۇرتتان ەملەگە قاتىستى ناتيجە شىقپايدى» دەگەنگە ساياتىن پىكىر ايتقاندار دا بولدى. الايدا ءوزىم بارىپ وتكىزگەن اپروباتسيالاردا جاڭا ەملەگە بەي-جاي, سالعىرت قاراپ: «مەنىڭ سانامدا تەك كيريل جازۋى, ونى وزگەرتە المايمىن», - دەپ وتىرعان حالىقتى كورمەدىم. كەرىسىنشە, مەرۋەرت بايعارا, گۇلجاينار سۇلەيمەنوۆا, رۋسلان وسپان سىندى جۋرناليستەردىڭ, ادىلەت, سىرتقى ىستەر, قارجى, قورعانىس, ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ شىنايى جاناشىرلىقپەن شىرىلداعان ۇسىنىستارىنا كۋا بولىپ قايتتىم. سىناماعا قاتىسۋشىلار ءالىپبيدىڭ كەمشىلىكتەرى مەن قيىندىقتارىن, ونى جوندەۋدىڭ جولدارىن قىزۋ تالقىلاپ, ەملە ەرەجەسىن جاساۋشىلار ءۇشىن اسا قاجەتتى ۇسىنىس-پىكىرلەر جازىپ, وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز كوزقاراستارىن ءبىلدىردى. حالىق ى (y) مەن ۋ (ý), ي مەن ءى تاڭبالارىنا وزگەرتۋ ەنگىزۋدى, ش (sh) جانە س (s), ح (h), ھ (h) ارىپتەرى قاتار كەلەتىن سوزدەر وقىلىم مەن جازىلىمدا قيىندىق تۋدىراتىندىقتان, ش دىبىسىنا ديگراف ەمەس, جەكە تاڭبا ارناۋدى, ۋ دىبىسىنا u تاڭباسىن بەرۋدى سۇراپ وتىر. سونداي-اق كەيىننەن ق-مەن تاڭبالانىپ جۇرگەن راقمەت, راقات, داستارقان ءتارىزدى سوزدەردى قايتادان ح-مەن جازۋدى, گ-مەن تاڭبالانىپ جۇرگەن قىرگۇيەك, شەگارا, كوگونىس سوزدەرىن ك-مەن جازۋدى قىزۋ تالقىعا سالدى. بۇل ورايدا سىناماعا قاتىسۋشىلار ول سوزدەردى ق, گ تاڭباسىمەن ەمەس, بۇرىنعىداي ح, ك تاڭباسىمەن جازۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. حالىق تاراپىنان ايتىلعان بۇل ۇسىنىس-پىكىرلەر الىپبيگە وزگەرىس ەندىرۋ قاجەتتىلىگىن جانە ەملە ەرەجەلەرىن قوعام پىكىرىمەن ساناسا وتىرىپ, اسا ۇقىپتىلىقپەن بەكىتۋ كەرەكتىگىن ايقىن اڭعارتتى. سونىمەن قاتار, اپروباتسيا ناتيجەسى جاڭا ەملەدە قازىرگى جازۋ جۇيەسىندەگىدەي بوساڭ نورمانىڭ (قىركۇيەك تە دۇرىس, قىرگۇيەك تە دۇرىس, عافۋ دا دۇرىس, عاپۋ دا دۇرىس ت.ب.) مۇلدە بولماۋ كەرەكتىگىن, حالىقتىڭ ساناسىندا بەرىك ورنىققان بازالىق نورمالاردى قايتا-قايتا وزگەرتە بەرمەۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىر. ەملە مەن ورفوگرافيالىق سوزدىككە 4-5 جىل سايىن وزگەرىس ەنگىزە بەرمەي, ۇكىمەت تاراپىنان ءبىر-اق رەت بەكىتىلۋى شارت ەكەنىن دە اپروباتسيا ناقتى ايقىنداپ بەرىپ وتىر.
– تۇسىنىكتى. دەيتۇرعانمەن قازىرگى تاڭدا ەلباسى ماقۇلداپ, قول قويعان جاڭا لاتىن قازاق الىپبيىندە ە, تس, يۋ, يا, شش, ë, , ارىپتەرى جوق. بىراق وسى ارىپتەرمەن جازىلعان شەت تىلدەنەنگەن سوزدەردى تاڭبالاۋعا قاتىستى قوعام پىكىرى قانداي ەكەن؟
– «كيريل جازۋىنا ۇيرەنگەن ادامدار شەتتىلدىك سوزدەردى ورىس ورفوگرافياسىمەن تاڭبالاۋعا قۇمار, سوندىقتان اپروباتسيا ناتيجەسىنە سۇيەنۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەنگە ساياتىن پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. الايدا, كەرىسىنشە, ساۋالناماعا قاتىسۋشىلار شەتتىلدىك سوزدەردىڭ قۇرامىنداعى ە, تس, يۋ, يا, شش, ë, , ارىپتەرىنىڭ ورنىنا قانداي تاڭبالاردى قولدانۋ قولايلى ەكەندىگىن ناقتىلاپ بەردى. ماسەلەن تس ءارپىن جالعىز س-مەن (كونستيتۋسيا), يۋ ءارپىن يۋ تىركەسىمەن ەمەس, كوپ جاعدايدا, تەك ۋ تاڭباسىمەن (پاراشۋت) بەرۋدى, باسقا ارىپتەرگە قاتىستى دا وسى سياقتى تۇجىرىمدارىن ۇسىندى. ارينە, شەتتىلدىك سوزدەردى ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسى بويىنشا جازۋ ءۇشىن الىپبيگە ەنبەي قالعان 8 تاڭبانى (ە, تس, يۋ, يا, شش, ë, , ) ىزدەۋشىلەر دە, تۇپنۇسقا ءتىلدىڭ (اعىلشىن, ت.ب.) زاڭدىلىعىمەن جازۋدى كوزدەيتىندەر دە, سىندىرىپ جازعاندى دۇرىس دەپ تانيتىندار دا بولدى. شەتتىلدىك سوزدەردى ءتىلىمىزدىڭ ايتىلىم نورماسىنا باعىندىرۋ كەرەك دەپ, ورىس ورفوەپياسىنا سالىپ سىندىرۋدى ۇسىنعاندار دا كەزدەستى (كانستيتۋتسيا, كامپۇيتەر ت.ب.). بىراق شەتتىلى سوزدەرىنىڭ جازىلىمىن ورىس ورفوەپياسىمەن قالىپتاستىرۋ دۇرىس ەمەس. كەرىسىنشە, ورىس ورفوەپياسىمەن ايتۋدى دا دوعارۋ كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ قوعام كونستيتۋتسيا, كومپيۋتەر ت.ب. سوزدەردى ءدال وسىلاي ايتۋدى ۇيات دەپ ەسەپتەيدى. ال جاڭا ەملە بويىنشا كومپيۋتەر ءسوزىن لاتىن الىپبيىمەن kompýter (ايتىلىمى كامپۋتەر), پروديۋسەر ءسوزىن رrodýser (ايتىلىمى پرادۋسەر) دەپ تاڭبالايمىز. ورىس ورفوەپياسىنان ارىلۋدىڭ قانداي جولى بار؟ ماسەلەن بەلگىلى جۋرناليست عالىم بوقاشتىڭ ۇستانىمى بۇل ماسەلەنى شەشىپ بەرۋدە ەلەۋلى قىزمەت اتقارادى. ءجۋرناليستىڭ «جاھان جاڭالىقتارى» حابارىندا وليمپيادا, پروپورسيا, پوليسيا ت.ب. كوپتەگەن شەتتىلدىك سوزدەردى وسىلايشا ايتۋ ءۇردىسى ورىس ورفوەپياسىنان باس تارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. ەندىگى ماسەلە جاڭا ەملە ەرەجەلەرى بەكىگەننەن كەيىن, اسىرەسە, تەلە-راديو جۇرگىزۋشىلەرى, تانىمال جۋرناليستەر تاراپىنان وسى ءۇردىس ءوز جالعاسىن تاپسا, حالىقتىڭ ساناسىنداعى «ولاي ايتساق ەل كۇلەدى, ورىسشا بىلمەيدى دەپ ويلايدى» دەگەن پىكىر جويىلار ەدى.
– سونىمەن ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى سىزدەر اپروباتسيانىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنىپ, قانداي قورىتىندى شىعاردىڭىزدار, ەكىنشىدەن, ەملە ەرەجەلەرگە قاتىستى ايتىلعان قوعامدىق پىكىر-ۇسىنىستار ەسكەرىلە مە؟
– ارينە, حالىق تالاپ ەتىپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلەلەر, اسىرەسە ءالىپبي تاڭبالارىنا قاتىستى ۇسىنىستار مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەدى. ەملە ەرەجەلەرى جوباسى ءدال قازىر ەلىمىزدەگى بارلىق جوو-نىڭ قازاق ءتىلى كافەدرالارىنا, جەكەلەگەن عالىمدارعا تاراتىلدى. قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن ەملەگە قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر جيناقتالىپ, سوڭعى قورىتىندى شىعارىلادى. قورىتىندىنىڭ ناتيجەلەرى جوعارىعا ۇسىنىلادى. بۇل ءۇردىستىڭ بارلىعى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تىلەشوۆ ەربول ەردەمبەك ۇلىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. ەملە ەرەجەلەرى قازاق جازۋىنىڭ عىلىمي ورتولوگيالىق نەگىزىن قالاعان اكادەميك رابيعا سىزدىق اپامىزدىڭ كەڭەسشىلىگىمەن, جازۋ تەورياسىنىڭ ماماندارى, ورفوگراف-عالىمدار ن.ءۋالي, ءا.جۇنىسبەك, ز.بازارباەۆا, ا.الداش, ب.مومىنوۆا, سونداي-اق ءتىلدىڭ ءار سالاسىنىڭ بەلگىلى زەرتتەۋشىلەرىنەن قۇرىلعان ورفوگرافيالىق توپتىڭ مۇشەلەرى دايىندادى. حالىق ماقۇلداعان, ساراپشىلار دۇرىس دەپ تانىعان سوڭعى ەملە ەرەجەسى رەسمي تۇردە بەكىتىلگەن سوڭ, ورتولوگيالىق قۇرالدار (انىقتاعىش, ورفوگرافيالىق سوزدىك, ت.ب.) جاساۋ ءىسى قولعا الىنباق.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»