ەربول الىمقۇل ۇلى: ەندى كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى كورمەلەردى ابىرويمەن وتكىزە الامىز

– ەربول الىمقۇل ۇلى, سۇحبا­تى­مىزدى باستاماس بۇرىن, ءبىر جىلعا كەرى شەگىنىپ, تاريحقا اينالعان «ەكسپو-2017» كور­مەسىن ەسكە الايىقشى؟

– ەڭ الدىمەن ايتا كەتەتىن جايت – قازاقستان پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا وسىنداي حالىق­ارا­لىق كورمە وتكىزگەن جالعىز ەل جانە بۇل پرەزيدەنتتىڭ باس­ت­ا­ماسىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان دۇنيە. ۇزاق تالاستان كەيىن 2017 جىلعى حالىقارالىق كورمەنىڭ وتەتىن ورنى رەتىندە بەلگيانىڭ لەج قالاسى ەمەس, قازاقستاننىڭ ەلورداسى – جاس استانا تاڭدالدى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەم, كور­مەگە بۇكىل الەمنەن جالپى سانى 115 ەل مەن 22 حالىقارالىق ۇيىم قاتىستى. جالپى, قازاقستان كور­مەگە 2,5 ملن ادام كەلەدى دەپ بول­جاعان. بىراق, كورمەنى 4 ملن ادام تاماشالادى.

كورمە 93 كۇنگە جالعاستى, سول 93 كۇن بويى كورمە اياسىندا ءارتۇرلى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن 220 رەسمي شارا ۇيىمداستىرىلىپ, ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس, ينۆەستيتسيا سياقتى سالالارداعى قازاقستاننىڭ ىسكەر جانە عىلىمي-ءبىلىم ورتالارى كورمەگە قاتىسقان ەلدەرمەن 39 كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل ارينە, بۇكىل ەلدىڭ, ۇكىمەت پەن مەم­لەكەت­تىك ورگانداردىڭ ۇي­لەسە, بىر­لەسە جۇمىس ىستەۋىنىڭ ارقا­سى­ن­­دا ءساتتى وتكەن كورمە بولدى.

ال, كورمە كەزىندە قازاق­ستان­نىڭ استاناسى جاھاندىق نازاردىڭ ورتاسىندا بولدى. ولاي دەۋىمە سەبەپ جوق ەمەس. مىسالى, ماڭىزدى وقيعالار وتكىزەتىن قالالار الەۋەتىنىڭ رەيتينگىسىندە, قازاقستان ەلورداسى شىۇ مەن تمد ەلدەرى اراسىندا توپ-5-كە ەنىپ, «National Geographic» جۋرنالىنىڭ «بولا­شاقتىڭ قالاسى» اتتى نوميناتسياسىنا يە بولدى. ال, الەمگە ايگىلى «New York Times» جۋرنالى استانانى الەم بويىنشا بارىپ كورۋگە تۇرارلىق قالا­لار­دىڭ وندىعىنا ەنگىزگەن.

– ال وسى كورمە قازاقستان­عا قانداي دا ءبىر مۋلتيپلي­كاتيۆتى تابىس بەرە الدى ما؟

– جالپى, مەن ەكسپو-2017 كور­مەسىن داعدارىسقا قارسى جوبا دەر ەدىم جانە بۇل جوباعا ەل­دىڭ بۇكىل ايماقتارى قاتىستى. «استانا ەكسپو-2017» ۇلت­تىق كومپانياسى مەن وبلىس اكىم­­دىكتەرى, سونداي-اق, استانا مەن الماتى اكىمدىكتەرى اراسىندا كورمە نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىنا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارىن پايدالانۋ تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلعان بولاتىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 408 وتاندىق كاسىپ­ورىن تاپسىرىس الىپتى. ولار­دىڭ بارلىعى بىرىگىپ 414 ملرد تەڭگەنىڭ جۇمىسىن اتقارعان. وسىلايشا, 50 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان ايماقتارىندا 17 مىڭ جاڭا جۇ­مىس ورنى اشىلدى. سونداي-اق كور­مەگە دايىندىق كەزىندەگى جۇ­مى­س­تارعا شاعىن جانە ورتا كاسىپ­تەگى 1400 سۋبەكت تارتىلدى.

تەك قانا تۋريزم سالاسىنىڭ وزىندە تۋروپەراتورلاردىڭ قىز­مەت­تەرى 78 پايىزعا ارتقان. اۋە جانە تەمىر جولمەن قاتىنا­عان جولاۋشىلار سانى دا 25 پروتسەنتكە كوبەيگەن.

– قازاقستان «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتتى تاقىرىپ ۇسىنۋدان نە ۇتتى دەپ ويلايسىز؟ ءبىز ۇسىنعان تاقىرىپ الەمدەگى عىلىمي وركەنيەتتىڭ كىندىگىنە اينالا الدى ما؟

– ارينە, كورمە تاقىرىبى ەكسپو-2017 شاراسىنىڭ ءساتتى وتۋىنە سەبەپ بولعان فاكتور­لار­دىڭ ءبىرى. سەبەبى, كورمەگە قو­يىل­عان سان ءتۇرلى تەحنولوگياعا قاراپ, الەم بالامالى ەنەرگيانى تۇراقتى قولدانۋعا ءبىر تابان جاقىنداپ قالعانىن بايقا­­­دىق. ال «ەكسپو-2017» كورمەسى بولسا قازاقستانداعى «جاسىل ەكو­نو­ميكانىڭ» ءىزىن سالىپ, جاس ماماندارعا, قاراپايىم ازامات­تارعا, جاستارعا وسى سالاداعى يدەيا­لارى مەن ويلارىن ودان ءارى دامىتۋ كەرەك دەگەن وي سال­دى. مىنا دەرەككە نازار اۋدا­­را­­يىق­شى: كورمەدە الەم ەل­دەرى 150 ەڭ وزىق تەحنولوگيانى اكەپ كور­سەتتى. سولاردىڭ ىشى­نەن تاڭ­دال­عان 115 تەحنولوگيا ەلى­مىزدىڭ اي­ماق­تارىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

– ەسىڭىزدە بولسا, كورمە­نىڭ جابىلۋ سالتاناتىندا مەملە­كەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ەكسپو-2017 كور­مە­سى اياقتالسا دا, ونىڭ نى­­سان­دارى حالىققا قىزمەت ەتۋ كەرەك دەپ, اتاپ كورسەتكەن بولا­­تىن. بۇل تاپسىرما قالاي ورىن­­دالىپ جاتىر؟

– ءيا, دۇرىس ايتاسىز, بۇنداي تاپسىرما بولعان. ءتىپتى, مەملەكەت باس­شىسى ەكسپو-2017 كور­مەسى­نىڭ نىساندارىن كورمەدەن كەيىن پايدالانۋ تۋرالى تۇ­جى­رىم­داماسىن بەكىتىپ بەرگەن. سول قۇجاتتىڭ نەگىزىندە كور­مە بازاسىندا «استانا» حالىق­ا­رالىق قارجى ورتالىعى, حالىق­ارالىق «جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار» ورتالىعى, «Astana Hub» حالىق­ارالىق IT-ستارتاپتار تەح­نوپاركى, IT ۋنيۆەرسيتەت پەن بيزنەس ورتالىعى جۇمىس ىستەمەك.

وسى نىسانداردىڭ ىشىندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ەۋرازيالىق كەڭىس­تىك­تەگى ەڭ وزىق قارجى ورتالىعى بولۋدى كوزدەيدى. ورتالىقتىڭ ەل ينۆەستيتسياسىنا اكەلەر پايداسى دا زور بولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بۇل ورتالىق قازاقستان ەكو­نوميكاسىنا ينۆەستيتسيا اكە­لەتىن نەگىزگى درايۆەر بولۋ كەرەك.

ەلباسى ەكونوميكاداعى ين­ۆەس­­تيتسيادان باسقا, ونىڭ (ەكو­نو­ميكانىڭ – اۆت.) تسيفرلانۋىنا دا زور كوڭىل بولەدى. سوندىقتان, «Astana Hub» حالىقارالىق IT-ستارتاپتار تەحنوپاركى مەن IT ۋنيۆەرسيتەت تە وتە قىزىقتى جوبا دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ەكى جوبا – ەل ەكونوميكاسىنىڭ سان­­دىق فور­ماتقا اۋىسۋىن جى­ل­دام­­داتا­تىن قارقىندى قادام­­دار. مىنە, سوندىقتان دا, ەكسپو-2017 كور­مەسى ارتتا قالسا دا, كورمە كەشەنى ەلىمىزدە جاڭا ين­نو­ۆاتسيالىق ءارى سەرپىندى تەح­نو­لو­گيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولا­تىن جاڭا ەكوجۇيە قۇرىلىپ ج­اتىر دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان جوبالاردىڭ ءبىرازى باستالىپ كەتسە, ءبىرازى بولاشاقتىڭ ەنشىسىندەگى جوبالار. ال كورمە اياق­تالا سالا دا جۇمىسىن توق­تاتپاي كەلە جاتقان قانداي نىسانداردى ەرەكشە اتاپ كور­سەتەر ەدىڭىز؟

– بۇل جەردە ارينە, ەڭ الدىمەن «نۇر الەم» سفەراسىن ايتۋعا بولادى. «نۇر الەم» سفەرا­سى كورمە اياقتالسا دا جاھان­دىق نىسانعا اينالىپ, بولاشاق ەنەرگياسىنىڭ جاڭا سيمۆولىنا اينالدى. جانە دە قازاقستان مەن استانا تۋرالى ايتقاندا, ويعا ورالاتىن ەڭ وزىق نىسانداردىڭ ءبىرى بولىپ قالدى. بۇل جاي عانا مۋزەي ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. «نۇر الەم» – كۇنىنە مىڭداعان ادام كەلىپ, جاڭا اقپارات الا الاتىن ۇلكەن عىلىمي-تانىمدىق ورتالىق دەۋ­گە بولادى.

«نۇر الەم» سفەراسىندا ۇنەمى اشىق ساباقتار ءوتىپ, ءارتۇرلى تاقىرىپتاردا لەكتسيالار وقىلىپ تۇرادى. سونداي-اق, Kids & Students Future Energy اتتى ارنايى ءبىلىم بەرۋ جوباسى بار. بۇل جوباعا ەلىمىزدىڭ ءوڭىر-وڭىرىنەن جىل باسىنان بەرى 20 مىڭ وقۋشى مەن ستۋدەنت قاتىسىپ ۇلگەرگەن. مۇنداي جوبالار «نۇر الەم» سفەراسىندا تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ وتىراتىنىن ايتقىم كەلەدى.

«نۇر الەم» سفەراسىنان باسقا, كونگرەسس-ورتالىق تا اسا ماڭىزعا يە بىرەگەي جوبا. بۇل كەشەننىڭ ەرەكشەلىگى – قىز­مەتى­­نىڭ جان-جاقتىلىعىندا. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كور­مەسى­نىڭ اشىلۋ جانە جابىلۋ سال­تاناتى تۋرا وسى كونگرەسس-ورتا­لىقتا وتكەن بولاتىن.

بۇل ۇلكەن نىسانداردان باس­قا, كورمە اۋماعىندا «قاز­پوشتا»-نىڭ ساندىق كەڭسەسى, ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەتتىڭ حالىق­قا قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لىعى اشىلعان. وسى كەڭسەلەردە حالىق ديدجيتال فورماتىندا ءوز وزدەرىنە قىزمەت كورسەتە الادى.

– ياعني ەكسپو كورمەسىنىڭ اۋماعى حالىقتىڭ دەمالىپ, سونىمەن قاتار, پايدالى اق­پارات­تار الا الاتىن ورنىنا اينالدى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى عوي؟

– ءبىز كورمە اۋماعىنا كەلگەن ءاربىر ادامعا ىڭعايلى جاعداي جاساۋعا تىرىستىق. استانانىڭ 20 جىلدىعىن تويلاۋ اياسىندا ءبىز ادەيى جازعى ساحنا اشىپ قويدىق. ول ساحنادا قازاق ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇنەمى كونتسەرتتەر ءوتىپ تۇردى. كەيبىر كونتسەرتتەرگە ءتىپتى 8 مىڭ ادام جينالىپ جاتتى. ال, بالا­لارعا ارناپ ول ساحنادا ارنايى تەاترلاندىرىلعان قويى­لىمدار مەن تسيرك شوۋلارى ءوتىپ تۇردى. بۇل باستامانى كەلەسى جىلى دا قولعا الامىز دەگەن جوسپار بار.

كورمەنىڭ اۋماعىندا بالالار وينايتىن بىرەگەي الاڭ بار. ول الاڭنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ول جەردە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ كەلىپ ويناۋىنا دا جاعداي جاسالعان. سونداي-اق, 6 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان جاڭا ساياباق اۋماعى بار.

ءسوزىمدى قورىتا ايتسام, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ارقا­سىندا ءبىز ەندى كەز كەلگەن دەڭگەي­دەگى, كەز كەلگەن فور­مات­تاعى ءىرى حالىق­ارالىق كورمەلەر مەن وز­گە دە شارالاردى ابىروي­مەن وت­كىزە الامىز. ول ءۇشىن ءتيىس­­تى ين­ف­را­قۇرىلىمنىڭ ءبارى بار. ال ءبىز­دىڭ, ياعني, «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپا­نيا­­­سى­­نىڭ ەندىگى ماقسات-مىندەتى – وسى جوبالاردى ءساتتى جۇزەگە اسى­­رۋ­عا بارىن­شا ات سالىسۋ جانە كور­مە اۋما­عىن­دا­عى ينفرا­قۇرى­لىمدى ءتيىمدى پاي­داعا جاراتۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن 

سامات مۇسا,

«ەگەمەن قازاقستان»