مىنە, جادىراعان جاز دا اياقتالدى. كۇن كوزىن ءجيى-ءجيى بۇلت تورلاپ, جەل سوعىپ, سوڭى جاڭبىرعا ۇلاسۋدا. جازعى دەمالىس كۇندەرى دە مارەسىنە جەتىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر تەڭىزدەگى كۇننىڭ باتۋىمەن, فلامينگو جۇزگەن باسسەيندەر مەن قۇمداعى جازۋلارمەن تولىعىپ جاتىر.
بىراق جازعى كۇننىڭ اياسىندا قىزدىرىنا الماعاندار, قىركۇيەكتە دەمالاتىن ورىنداردى تاڭداپ, قولايلى جەرلەردى ەسىنە تۇسىرە باستايدى. بۇل تاڭداۋدا, ادەتتە, بارلىق جاعىنان قولايلى – تابىلۋى, بارۋى, قونۋى, قىزىقتى تاماشالايتىن ورىندارىنىڭ بولۋى جانە ءبىرىنشى كەزەكتە, قاراجات جاعىنان قولجەتىمدى بولۋى قاجەت.
ءسىز ميلليوندى قالا شىمكەنت جايلى نە ايتقان بولار ەدىڭىز؟ كۇتپەگەن ۇسىنىس پا؟ ال نەگە بولماسقا؟ جەتىپ الۋ وپ-وڭاي: ۇشاقپەن, پويىزبەن, اۆتوبۋسپەن, كولىكپەن. كەز كەلگەن تالعام مەن قالتاعا ساي كەلەتىن ۆاريانتتار بار جانە باعاسى دا قولجەتىمدى. قايدا توقتاۋعا بولادى: ىڭعايلى زاماناۋي حوستەلدەن باستاپ بەس جۇلدىزدى بەلگىلى جەلىنىڭ قوناقۇيىنە دەيىنگى ۇسىنىستار بار.
سوڭعى تارماق – نە كورۋگە بولادى؟ بۇل تارماقتا شەكسىز مۇمكىندىكتەر بار: سانسىز جاسىل باقتار, بىرەگەي ەكسپوناتتى مۇراجايلار, باس اينالدىرار شەبەرلىككە يە تسيرك ارتيستەرىنىڭ ونەرى, ەڭ ۇزىن سۋجولاقتى اكۆوباق, افريكالىق بەلدەۋلى زووباق جانە باسقا دا تولىپ جاتقان كورنەكتى ورىندارى بار. ال شىمكەنتتىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – عاجايىپ كيەلى ورىندارى. تاريحتىڭ رۋحى, ەرەكشە ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىستار, جۇمباقتى اڭىزدار ناعىز ساياحاتشىلاردى وزىنە ءسوزسىز تارتادى.
قالانىڭ كۇش-قۋاتىن سەزىنۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, شىمكەنتتىڭ تاپ ورتاسىندا ورنالاسقان كيەلى بۇلاقتىڭ ورنىندا بولعان دۇرىس. اڭىز بويىنشا ەرتە زاماندا بۇل جەردە دانىشپان جانە ەمشى قوشقار اتا ءومىر ءسۇرىپتى, قازىر بۇلاق اتانىڭ اتىمەن اتالادى. حالىق اڭىزىنا جۇگىنسەك, قوشقار اتا ەلدى كەرەمەت قاسيەتى بار بۇلاقتىڭ سۋىمەن ەمدەگەن ەكەن. ەمشى اتا وزەننىڭ باستاۋى بولاتىن شىمكەنتتەگى بۇلاقتاردى تازالاپ وتىرعان. قايتىس بولعاننان كەيىن ەل اتانى بۇلاقتىڭ جاعاسىنا جەرلەپ, سول جەرگە اتىن بەرىپتى. كەرەمەت فاكت – بۇلاق سۋىنىڭ تەمپەراتۋراسى جىلدىڭ كەز كەلگەن مەزگىلىندە +11 گرادۋستى قۇرايدى.
قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن جەرگىلىكتى حالىق بۇل جەردى قاسيەتتى دەپ قۇرمەتتەيدى. ەسكى زامانداردا وسى جەردە حالىق سەيىلدەرى, ۇلكەن جارمەڭكەلەر, ءداستۇرلى قۇرباندىق شالۋلار وتكىزىلگەن. قازىرگى كۇندە 1917 جىلعا دەيىن وتە تانىمال بولعان سەيىل قوشقار اتا مەرەكەسى قايتا قالپىنا كەلتىرىلە باستادى. ەرتەدە وزەننىڭ جاعاسىندا كيىز ءۇيلى قالاشىق ورناتىلىپ, ساۋدا ورىندارى ۇيىمداستىرىلعان, كوشپەندىلەر تاۋارلار الماستىرىپ, ۇلكەن قوشقاردى قۇرباندىققا شالىپ, قوشقار اتانىڭ رۋحىنا جۇگىنىپ, بەيبىتشىلىك, مولشىلىق پەن بەرەكە-بىرلىك سۇراعان.
2015 جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر مەن بيلىكتىڭ قولداۋىمەن شىمكەنتتىكتەردىڭ ومىرىنە قوشقار اتا قايتا ورالدى. ءداستۇر بويىنشا مەرەكەدە ەڭ ۇلكەن قوشقار تاڭدالىپ, ونىڭ يەسىنە اقشالاي سىيلىق بەرىلەدى. ءتۇرلى سپورتتىق ويىندار ۇيىمداستىرىلادى, مىسالى, يىعىنداعى قوشقارمەن وتىرىپ, تۇرۋ جەرگىلىكتى ەر ازاماتتاردىڭ كۇشى مەن شىدامدىلىعىن كورسەتەدى.
كيەلى ورىنداردىڭ تاعى ءبىرى – قالاداعى ەڭ ەسكى مەشىتتىڭ عيماراتى. ونى ء«جامي» مەشىتى دەپ اتايدى. ونى XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا قوقان حاندىعى سالتانات قۇرعان داۋىردە فەرعانا ءوڭىرىنىڭ شەبەرلەرى فەرعانا-تاشكەنت ادىسىمەن قۇرعان. بۇل عيماراتتىڭ قۇرىلعانىنا 200 جىل شاماسى بولدى دەگەن ءسوز. ونىڭ قابىرعالارى تاريحتىڭ رۋحىمەن قۇنارلانعان, ونىڭ ىشىنە كىرۋ ەرەكشە ءبىر سەزىمدەردى وياتادى. مەشىتتىڭ قۇرىلعان كەزدەگى قالپى ساقتالماعانىمەن, عيماراتتىڭ تاريحي ماڭىزدى مارتەبەگە يە ەكەنى ءسوزسىز.
شىمكەنتتە تاعى ءبىر اۋدان بار, ونىڭ بۇكىل اۋماعى كيەلى ورىندارعا تۇنىپ تۇر, بۇل – سايرام. ورتا عاسىرلاردا بۇل اۋماقتىڭ باستى قالاسى يسپيدجاب بولعان. سايرام ءوزىنىڭ تاريحي كەسكىنىن ءالى دە ساقتاعان. بۇل ءۇشىن باۋرايىنان ەكى جاققا كەتەتىن قورعاندى قالانىڭ «باس قاقپاسى» قالپىنا كەلتىرىلگەن.
سايرامنىڭ كيەلىلەرى جايلى ونداعان اڭىزدار بار, حالىقتىڭ ولارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ونداعان كەسەنەلەرگە اينالىپ, اۋداندى تۇندىرىپ تۇر. سونىڭ ىشىندەگى ماڭىزدىلارى – يبراگيم اتا مەن قاراشاش انا كەسەنەلەرى.
يبراگيم اتا ەرەكشە قۇرمەتتى احمەت ءياساۋيدىڭ اكەسى, ۋاعىزشى بولعان. يبراگيم اتا بەيىتىنىڭ باسىنداعى كەسەنە بىرنەشە رەت قايتا جوندەلگەن. ءبىرىنشىسىن ۋاقىت بۇزسا, ەكىنشىسىن جەر سىلكىنىسى زاقىمداعان. كەسەنە قايتا جوندەلگەننەن كەيىن ول باستاپقى كەسكىنىن جوعالتقان.
قاراشاش انانىڭ شىن اتى ايشا ءبيبى, احمەت ءياساۋيدىڭ اناسى. باي ادامنىڭ قىزى بولعانىنا قاراماستان, مۇقتاجدارعا ءاردايىم جاردەم قولىن سوزعان. قاراشاش انانىڭ كەسەنەسى دە تالاي ب ۇلىنگەن. بىرنەشە قايتا جوندەۋدەن كەيىن كەسەنە ءوزىنىڭ بۇرىنعى قالپىنا كەلدى.
تۇركىستانداعى احمەت ءياساۋيدىڭ كەسەنەسىنە جول تارتاردان بۇرىن سايرامعا كەلىپ, ونىڭ اتا-اناسىنا قۇرمەت كورسەتۋ دۇرىس دەپ سانالادى.
ەرتە زامانداردا سايرامنىڭ اۋماعىندا قىزىر پايعامباردىڭ مەشىتى دە ورنالاسقان بولاتىن. قازىر ونىڭ ورنىندا تاريحشىلار ءىح-حII عاسىرلار دەپ بەلگىلەگەن مۇنارا-مينارەت قانا قالدى. قىزىر اتا پايعامبار بولاتىن. اڭىز بويىنشا ول مەشىتتەن 60 جىل بويىنا شىقپاي, وسىدان كەيىن تاعى ءبىراز ءومىر ءسۇرىپ, اسپانعا تىرىلەي قابىلدانعان ەكەن.
تاعى ءبىر كيەلى ورىن – XVI عاسىردىڭ سوڭىندا سالىنعان ءابدىل ازيز بابتىڭ كەسەنەسى. ول يسلام ءدىنىن تاراتىپ, تاڭىرلىكپەن كۇرەسكەن اراب اسكەرىنىڭ تۋىن ۇستاۋشىنىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان. ءابدىل ازيز ء«دىنسىز» تۇرگەشتەردىڭ قولىنان قازا تاپقان سوڭ اۋليەلەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن.
قالانىڭ اۋماعىندا, ۆوكزالدىڭ جانىندا ەسكى شىمكەنت قالاشىعى ورنالاسقان. بۇل بىرەگەي ورىن قالانىڭ قازىرگى زامانعى ورنىنان تابىلعان. مۇندا تابىلعان ارتەفاكتىلەر شىمكەنتتىڭ جاسىنىڭ 2 مىڭ جىلعا دەيىن ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. بارلىق قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان سوڭ بۇل جەر زاڭدى نەگىزدە شىمكەنتتىڭ تۋريستەر ءۇشىن ەڭ ۇلكەن دە كوزتارتار جەرى بولاتىندىعى ءسوزسىز. قالاشىق اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالادى. قابىرعالاردىڭ بويىمەن تاقىرىپتىق كۆارتالدار, شىعىستىق ۇلگىدەگى جاياۋ جۇرۋشىلەر تابان جولى, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ساۋدا نۇكتەلەرى, كادەسىيلار دۇكەندەرى, رەستوراندار جانە باسقا دا مادەنيەت وشاقتارى مەن دەمالىس ورىندارى اشىلادى. قابىرعالاردىڭ ىشىندە بولسا ەسكىلىك جانكۇيەرلەرىن گالەرەيالار مەن قالانىڭ بارلىق نۇكتەلەرىنە كوز جەتكىزەتىن باقىلاۋ نۇكتەلەرى كۇتەدى. تاۋەلسىزدىك باعىنان تۋرا كەلۋگە بولاتىن قالانىڭ ەسكى قاقپاسىنا كىرۋ جولى قالپىنا كەلتىرىلەدى. سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا تاريحي وبەكتىدە ارحەولوگيالىق ىزدەنىستەر جالعاسىپ جاتىر.
ال قالانىڭ اۋماعىندا عانا قالعىسى كەلمەيتىندەرگە ادامزاتتىڭ بەسىگى سانالاتىن قاسيەتتى قازىعۇرت قورعانىنا بارۋ كەرەك-اق. ول شىمكەنتتەن بار-جوعى 40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
قازىعۇرتتىڭ كيەلى بولۋىنىڭ سەبەبى, اڭىز بويىنشا, بۇكىلالەمدىك سۋ تاسقىنى بولعان كەزدە قازىعۇرتتىڭ توبەسىن عانا سۋ الماي قالىپتى. سول جەرگە نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاپتى. ونىڭ سيمۆولى قازىر تاۋدىڭ باسىنا قويىلعان. ول جەردە سوپاقشا كەلگەن الاڭشانى كورۋگە بولادى. كولەمى بويىنشا ول بيبليادا جازىلعان نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنىڭ كەسكىنىنە تولىق سايكەس كەلەدى. شىنىندا وقيعا وسى جەردە بولعان بولسا, ءبىزدى كەرەمەت ءبىر سيقىرلى ساياحات الەمى كۇتىپ تۇرعانى انىق!
قازىعۇرتتىڭ تومەنگى جاعىندا ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ نەمەسە ادام اتا مەن جەر انانىڭ سيمۆولى بولعان بيىك جارتاس بار. تۇتاس جارتاس قىلىشپەن شاۋىپ جاسالعانداي. ويپاڭنىڭ ىشىندە ەكىنىڭ ءبىرى وتە المايتىنداي شاتقال بار. ال ونى كەسىپ ءوتۋ ادامنىڭ كۇشى مەن دەنە قۇرىلىسىنا ەمەس, ونىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ تازالىعىنا بايلانىستى. ونداي ادامدار شاتقالدى وپ-وڭاي كەسىپ وتەدى. ال كىمنىڭ ويى تازا بولماسا, تاستاردىڭ اراسىندا قىستىرىلىپ قالادى. بۇل ناعىز رۋحتى سىنايتىن, باس تارتا المايتىن سىناق ەمەس پە؟!
بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, شىمكەنت پەن ونىڭ اينالاسىنداعى ءاربىر جەر باي تاريحقا تۇنىپ تۇر. ادامنىڭ قيالىندا ورتاعاسىرلىق شىم-شىتىرمان وقيعالاردى, ۇلكەن شايقاستاردى, تاڭعاجايىپ وقيعالاردى وياتادى. بۇل – ءسىزدىڭ شىمكەنت پەن ونىڭ اينالاسىنداعى كورەتىندەرىڭىزدىڭ تەك از عانا بولىگى. كوپتەگەن كيەلى ورىنداردى, تاريحي عيماراتتاردى, تابيعات عاجايىپتارىن بۇكىل وڭتۇستىك وڭىردەن كورۋگە بولادى. ولاردى ءوز كوزىڭمەن كورۋ ۋاقىت ماشيناسىمەن ساياحات جاساۋعا تەڭ عانيبەت! بۇگىنگى كۇنى سىزدە مۇنداي مۇمكىندىك بار! شىمكەنت ءسىزدى قۇشاق جايا قارسى الادى!
ديانا باتيششەۆا