قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا استانادا وتكەن «اۋعانستان ايەلدەرىنىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ» اتتى ايماقتىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى. ول مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا ارناعان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىپ بەردى.
«كونفەرەنتسياداعى وزەكتى كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتىلىگى ايەلدەردىڭ زاماناۋي الەمدەگى ەرەكشە ءرولىن جانە كوپتەگەن ساياسي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە, شيەلەنىستەردى رەتتەۋگە, بەيبىتشىلىكتىڭ دامۋىنا قوسىپ جاتقان ولشەۋسىز ۇلەسىن ايقىندايدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن بەرى گەندەرلىك ساياسات ماسەلەسىندە جوعارى الەمدىك ستاندارتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جانە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىندەگى ايەلدەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەلىمىز گەندەرلىك تەڭدىك جونىندەگى بارلىق ىرگەلى حالىقارالىق قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالادى, ونىڭ قاعيدالارى ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق جانە ساياسي قۇجاتتارىمىزدا كورىنىس تاپتى.
قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن ورتالىق ازيا مەن اۋعانستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. وسى ورايدا اۋعاندىق ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ كەڭەيۋى دە وتە ماڭىزدى. اۋعان ۇكىمەتىنىڭ ەلدەگى ايەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جانە گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى قادامدارىن جوعارى باعالاي وتىرىپ, ءبىز اۋعان حالقىنا ارنالعان تۇجىرىمدامالار مەن حالىقتىڭ ءوز كۇش-جىگەرى ارقىلى اۋعانستاندا بەيبىتشىلىكتىڭ تەزىرەك ورناعانىن قالايمىز. ول ءۇشىن ازاماتتىق سەكتوردىڭ, حالىقارالىق, وڭىرلىك جانە ۇلتتىق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ الەۋەتىن بەلسەندى پايدالانۋ كەرەك.
بۇگىنگى كونفەرەنتسيالار سىندى حالىقارالىق الاڭدار الەۋەتى تۇتاس الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كەڭ اۋقىمدى پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, وعان قارسى كۇش بىرىكتىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىنگى كونفەرەنتسيا اۋعانستاندى ودان ءارى دامىتۋ جانە وڭالتۋعا, اۋعان ايەلدەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, ەلدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە قوسىمشا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. وعان كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنىڭ جوعارى ساپالى قۇرامى مەن وكىلەتتىلىگى مۇمكىندىك بەرەدى. شارا بارلىق قاتىسۋشىلار ءۇشىن پايدالى پىكىر مەن تاجىريبە الماسۋعا كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن», دەلىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە.
شارا بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا كونفەرەنتسيا قوناقتارىنا گەندەرلىك تەڭدىك, ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ كەڭەيۋى قازاقستاننىڭ دا تۇراقتى دامۋىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل باعىت اسىرەسە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياسات شەڭبەرىندە ءجيى جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 50 پروتسەنتىن ايەلدەر قۇرايدى, ال ولاردىڭ ماجىلىستەگى سانى – 27%. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا بۇدان وزگە ايەلدەر بەلسەنە ارالاساتىن ءتۇرلى ۇيىمدار, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسى, ساياسي پارتيالار جەتكىلىكتى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اۋعانستانداعى جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ناقتى ەكونوميكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا حالىقارالىق بيزنەستى كەڭىنەن تارتا وتىرىپ, ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋعانستان ايەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە تۇسەتىن بولادى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسقان قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ تا اۋعانستان ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاۋىپ-قاتەر مەن وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ەلدەرى مەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءجىتى نازار اۋدارىپ, قولداۋىنا مۇقتاج ەكەنىن باسا ايتتى. بۇل رەتتە, اۋعان حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ قازاقستان ءۇشىن دە باسىم باعىت بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە مينيستر اۋعانستاندى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىسقا تارتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, بۇۇ باس حاتشىسى ا.گۋتەرريش ءوزىنىڭ جىل سايىنعى بايانداماسىندا ۇيىمنىڭ الەمدەگى بارلىق ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ بويىنشا كۇش بىرىكتىرۋگە مىندەتتى ەكەنىن جەتكىزگەن بولاتىن. «ايەلدەر ادامزاتتىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس-ارەكەتتى ءوز شەگىندە قولدانباساق نەمەسە مۇمكىندىك بەرمەسەك ۇتىلارىمىز انىق, دەگەن بۇۇ باسشىسى ا.گۋتەرريش ايەلدەر پروبلەماسى ۇيىم تاراپىنان قولداۋعا يە ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەلىمىزدەگى ايەلدەر قۇقىعىنىڭ ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا تولىق ساقتالۋىنا ەرەكشە باسىمدىق بەرىپ وتىر», دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق. ءابدىراحمانوۆ. سونىمەن بىرگە ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن قازاقستان مىڭداعان اۋعان ستۋدەنتتەرىن تەگىن وقىتۋعا مىندەتتەمە الىپ, ەكى ەل اراسىنداعى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا 50 ملن اقش دوللارى بولىنگەن. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە وسى ۇيىم تاريحىندا تۇڭعىش رەت تەك ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن عانا ەمەس, اۋعانستان ەلىنىڭ مۇددەسىن دە قورعاۋدى باستى مىندەتىنە الىپ وتىر.
پلەنارلىق وتىرىستى يەمەندىك قۇقىق قورعاۋشى, جۋرناليست جانە ساياساتكەر, بەيبىتشىلىك بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان تۇڭعىش اراب ايەلى تاۆاكۋل كارمان, وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تانزيلا نارباەۆا, قىرعىزستاننىڭ ۆيتسە-پرەمەر-ءمينيسترى التىناي ومۋربەكوۆا جالعاستىردى. اقش پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى يۆانكا ترامپ كونفەرەنتسيا كوتەرگەن ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە وراي, شاراعا قاتىسۋشىلارعا ارنايى ۆيدەوۇندەۋ جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوز قوعامىندا شەكتەۋسىز قىزمەت ەتە الاتىن ايەلدەر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدەر ۇلكەن تابىسقا جەتۋدە. «اۋعاندىق جەتەكشى ايەلدەر كوپ جىلداردان بەرى ايەلدەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونوميكا جانە ساياسي قۇقىق سالالارىنداعى نەگىزگى قىزمەت كورسەتۋ قۇقىنا بايلانىستى, سونداي-اق كەدەيلىككە, ادىلەتسىزدىككە جانە زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى. ولاردىڭ بويىندا بەيبىتشىلىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زور الەۋەت پەن تاجىريبە بار.
بۇگىنگى تاڭدا 4 ملن-عا جۋىق اۋعان قىزى باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقۋعا مۇمكىندىك الا الدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىندا 100 مىڭنان استام اۋعاندىق ايەل ءبىلىم الۋدا. بۇل كورسەتكىشتەر وتكەن ونجىلدىق ىشىندە مۇمكىن ەمەس دۇنيە بولاتىن. كەلەشەكتە ءبىز بۇدان دا زور جەتىستىكتەرگە تالپىنۋىمىز قاجەت, دەپ تۇيىندەدى يۆانكا ترامپ ءوز ءسوزىن.
اۋعانستاننىڭ ايەلدەر ءىسى جونىندەگى ءمينيسترى ديلبار نازاري ءوز بايانداماسىن كونفەرەنتسيا وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن قازاقستان تاراپىنا العىسىن جەتكىزۋدەن باستادى. د.ءنازاريدىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اۋعان ايەلدەرىنىڭ ومىرىندە كوپتەگەن جاعىمدى وزگەرىستەر بار. اۋعانستان ۇكىمەتىندەگى مينيستر ايەلدەر, جەرگىلىكتى باسشىلىق قىزمەتتەگى اۋعان ايەلدەرى وتانداستارىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا بارىنشا اتسالىسۋدا.
اۋعان ايەلدەرىنىڭ ومىرىنە بەيجاي قاراماعانى ءۇشىن قازاقستانعا العىس ايتقاندار قاتارىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى وكىلى, بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ءۇشىن پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى ناتاليا گەرمان دا بار. ول قازاقستاننىڭ وزەكتى ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, شەشۋىنە اتسالىسىپ جاتقانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى.
القالى جيىن تۇستەن كەيىن بىرنەشە سەسسيالارعا ءبولىنىپ, ەكونوميكادان ساياسي ىقپالداستىق, ءبىلىم سياقتى الۋان ءتۇرلى تاقىرىپتاردا پىكىرتالاستار جۇرگىزىلدى. شاراعا قاتىسقان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى داريعا نازارباەۆا پلەنارلىق وتىرىستان كەيىن جۋرناليستەرگە سۇحبات بەردى. وندا سەناتور ەلىمىزدە اۋعان ايەلدەرىنىڭ ماسەلەسى بويىنشا ورتاازيالىق كەڭسە اشۋ تۋرالى ويىن جەتكىزدى. «قازاقستان بارلىق پىكىرتالاستارعا اشىق, بىراق بۇل ماسەلەنى جەكە-دارا يەلەنىپ, شەشۋگە قاقىسى جوق. سول سەبەپتى بارلىق ماسەلەلەر كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ كەلىسىمىمەن, داۋىس بەرۋىمەن انىقتالىپ, كوپشىلىك تالقىسىنا سالىنۋى ءتيىس. جالپى, ەلىمىز بۇل شارانىڭ ءبىر رەتتىك ەمەس, ورتاازيالىق ايماقتا جىل سايىن ءوتىپ تۇراتىن حالىقارالىق جيىن بولعانىن قالايدى. سەبەبى ورتالىق ازيانىڭ ءار ەلىنىڭ وزىندىك گەندەرلىك ماسەلەسى بار, بىراق اۋعان ايەلدەرىنىڭ جاعدايى وتە قيىن. بۇل وتە كۇردەلى جاعداي. اۋعانستانعا بۇۇ, ەۋرووداق, بانكتەر, حالىقارالىق ۇيىمدار ءبىرتالاي جاردەم كورسەتىپ جاتىر. بىراق سونىڭ بارلىعىن رەتتەيتىن, باقىلايتىن ءبىر ورتالىق جوق. جالپى, وسى ەلدەگى بەيبىتشىلىك بۇكىل الەم ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەدى د. نازارباەۆا. سەناتور شارا اياسىندا وزبەكستاندىق ارىپتەستەرىنىڭ دە ءوز ەلدەرىندە اۋعان جاستارىن وقىتىپ جاتقانىن ايتتى. «جاپونيا دا ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا اۋعانستانعا ۇلكەن كومەك بەرۋدە. ەۋروپالىق وداق ءبىلىم بەرۋ گرانتىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە 2 ملن ەۋرو بولۋگە دايىن. بۇل تاراپتاعى جۇمىس ءوز جالعاسىن تابا بەرەدى», دەگەن ول اۋعانستان جاستارىنا قارالاتىن ءبىلىم گرانتتارىنىڭ 50 پروتسەنتىن قىزدارعا ءبولۋدى ۇسىندى. – بۇگىنگى شارانى ايەلدەرگە ارناۋىمىز بەكەر ەمەس. ايەل ومىرگە بالا اكەلەدى جانە وعان تاربيە بەرىپ, مىنەزى مەن ويىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان ايەل ءبىلىمدى بولۋى كەرەك. ءبىلىمدى ايەل بالاسىنا ءوز ماحابباتىن, جىلۋى مەن مەيىرىمىن توگىپ, دۇنيەتانىمىن دۇرىس قالىپتاستىرادى. ەرلەردىڭ ايەلدەرگە دەگەن قارىم-قاتىناسى دۇرىس قالىپتاسادى. ياعني بارلىعى وتباسىنان باستالادى».
كونفەرەنتسياعا اۋعانستان, ارمەنيا, ازەربايجان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, ەۋروپالىق وداق, قىتاي, رەسەي, ءۇندىستان جانە بۇۇ-دان ارنايى دەلەگاتسيالار قاتىستى.
اۋعانستانعا دەگەن حالىقارالىق نازاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان وسى ەلدەگى ۇزاق مەرزىمدى بەيبىتشىلىككە جانە تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەلدەگى احۋال تۋرالى اقپاراتىن ارتتىرۋعا جانە اۋعانستان ايەلدەرى مەن قىزدارىن قولداۋعا, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ىلگەرىلەتۋگە جانە كەڭەيتۋگە تالپىنۋدا.
كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا اۋعانستانداعى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدەگى جانە جالپى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە گەندەرلىك ءۇردىستى ىلگەرىلەتۋ ىسىندەگى وڭىرلىك ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ باعىتتارى ايقىندالعان استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
مەملەكەتتىك حاتشى كونفەرەنتسيا اياسىندا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ايەلدەر كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى تانزيلا نارباەۆامەن, سونداي-اق اۋعاندىق دەلەگاتسيا باسشىسى – اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى ديلبار نازاريمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كەزدەسۋلەر بارىسىندا قازاقستاننىڭ وزبەكستانمەن, اۋعانستانمەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ قازىرگى احۋالى جانە كەلەشەگى تالقىلاندى.
ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان»