مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا «ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ءاربىر ادامنىڭ ءوز الەۋەتىن ىسكە اسىرا الۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزى زور» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل رەتتە ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە مامانداردى ساراپتاپ, تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ وزەكتى ماسەلە. رەسمي دەرەك بويىنشا ەلورداداعى ەڭبەك نارىعىندا تۇرعىنداردىڭ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,6 پروتسەنتتى قۇرايدى ەكەن. وسى ورايدا باس قالاداعى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا نازار اۋدارعان ەدىك.
جاسىراتىنى جوق, جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان جاس مامانداردىڭ ءبارى دەرلىك جۇمىسقا بىردەن ورنالاسا المايدى. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ەڭبەك ءوتىلى جوق ماماندى قابىلداۋعا ق ۇلىقسىز. ەڭبەككە ارالاسپاعان جاستىڭ مەسەلىن قايتارماۋدا مەملەكەت قاراستىرعان مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى – «جۇمىسپەن قامتۋ –2020» جوباسى شەڭبەرىندەگى «جاستار پراكتيكاسى» باعدارلاماسى. بۇل باعدارلاما جۇمىس ىزدەگەن تالاپتىنىڭ تاۋىن شاقپاي, تاجىريبە جيناپ, قابىلەت-قارىمىن كورسەتۋگە جول اشادى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ سەنىمىن اقتاپ, تالابىن قاناعاتتاندىرسا جاس مامان تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسادى. قازىرگى كەزدە استانا قالاسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىندا وسى تاراپتا ءبىرشاما جۇمىس جۇزەگە اسىرىلۋدا. ياعني ورتالىق جۇمىس بەرۋشىمەن شارت جاساسىپ, مامانداردىڭ جاستار پراكتيكاسىنان ءوتۋى ءۇشىن ارنايى بوس جۇمىس ورىندارىن قۇرادى. ورتالىق تالابى بويىنشا بوس جۇمىس ورنى تۇلەكتىڭ العان ماماندىعىمەن ساي كەلۋى كەرەك.
– بيىلعى جارتىجىلدىقتا 174 جۇمىس بەرۋشىمەن كەلىسىمشارت جاسالىپ, 1 048 بوس جۇمىس ورنى ۇسىنىلدى. بۇگىنگە دەيىن 330 تۇلەك جۇمىسقا ورنالاستى, – دەيدى بۇل تۋراسىندا قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ولجاس وماروۆ. اتالعان ورتالىقتىڭ سەپتەسۋىمەن 7 جىلدىڭ ىشىندە 5 068 تۇلەك جاستار پراكتيكاسىنان وتكەن ەكەن. قازىرگى تاڭدا زاڭ, قارجى, الەۋمەتتىك سالا بويىنشا ماماندىق العانىمەن, جۇمىس تاپپاي سەندەلىپ جۇرگەن جاستار قاتارى قالىڭ. سوندىقتان ورتالىقتا ماماندىق تاڭداۋعا قول ۇشىن سوزاتىن ارنايى ءبولىم قۇرىلعان. بۇل رەتتە جوعارى وقۋ ورنىنا قۇجات تاپسىرۋعا نيەتتىلەر اراسىندا ارنايى تەست جۇرگىزىلىپ, باعىت-باعدار بەرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 9 جانە 11 سىنىپ وقۋشىلارىنا كاسىپتىك باعدار بەرۋ بويىنشا تەستىلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل – وقۋشىنى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىندە-اق ءبىر كاسىبي باعداردى تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ايتالىق, ورتالىق ماماندارى 2017 جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا 84 مەكتەپتە 9 جانە 11 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا, ناقتىراق ايتساق, 11 626 وقۋشىعا تەستىلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە 332 وقۋشى مەديتسيناعا بەيىمدىلىگىن كورسەتسە, ساۋدا جانە ونەركاسىپ سالاسىنا سۇرانىس ايتارلىقتاي بولماعان. سونداي-اق جۇمىسسىز جۇرگەن ازاماتتاردى كاسىپتىك تۇرعىدان وقىتىپ, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تەگىن وقىتۋ كۋرستارى جۇرگىزىلۋدە. بىلتىر 546 ادام تەگىن كۋرسقا تىركەلىپ, 478-ءى ءبىتىرىپ شىقتى. ال بيىلعى جارتىجىلدىقتا 330 ادام وقىدى. جۇمىسسىز جۇرگەن ازاماتتار ءۇش اي وقىپ, ارنايى شاكىرتاقى الادى. بۇل – كاسىپتىك داعدىلارىنا ساي كەلەتىن جۇمىستىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قىزمەتىن وزگەرتكىسى كەلەتىن جاندارعا تاپتىرماس مۇمكىندىك. ولجاس وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار اراسىندا تىگىنشى, اسپاز, شاشتاراز, اعىلشىن ءتىلى, باعدارلاماشى, تاربيەشى ماماندىعىنا قىزىعۋشىلىق جوعارى. الداعى ۋاقىتتا «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ناتيجەلى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا IT مامانى, ءموبيلدى قوسىمشا دايىندايتىن, انيماتسيا جانە بەينەگرافيكا جاسايتىن ماماندار دا وقىتىلماق. 2019-2023 جىلداردى قامتىعان ەلوردانىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى قاجەتتى ماماندىقتارعا جاسالعان بولجام بويىنشا, ءبىلىم مەن مەديتسينا سالاسىنداعى ماماندىقتارعا سۇرانىس تومەندەمەيدى. بۇل تىزىمدە الەۋمەتتىك قىزمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ماماندار تاپشىلىعى كۇتىلۋدە. ورتالىقتا تەگىن كۋرستان وتكەننەن كەيىن جۇمىسسىز ازاماتتار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بايلانىستىراتىن بولىمگە جىبەرىلەدى. ۋاقىتشا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن ولارعا ارنايى تولەماقى تاعايىندالادى. ال ءبولىم ماماندارى قالا بويىنشا بوس جۇمىس ورىندارىن ىزدەپ تابادى.
– ءبىز قولدان كەلگەنشە جۇمىسسىز ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋعا تىرىسامىز. تەك كۋرستان وتكەندەر ەمەس, ماماندىعىنا ساي كەلەتىن جۇمىستى تاپپاي جۇرگەن كەز كەلگەن استانالىق تۇرعىن ورتالىقتىڭ كومەگىنە جۇگىنە الادى. ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى (www.enbek.kz) بارلىق جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىس ىزدەۋشىگە قولجەتىمدى. پورتالدا ەلەكتروندى تۇيىندەمە جاساۋعا بولادى. حجقو 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە جۇمىسسىزعا لايىقتى جۇمىس ىزدەپ, تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋعا كومەكتەسەدى. بۇگىندە پورتالدا 2 562 جۇمىس بەرۋشى تىركەلگەن, 5 740 بوس جۇمىس ورنى بار. اتالعان ورتالىققا كۇندەلىكتى 300-دەن اسا ادام كەلەدى. ونىڭ ىشىندە ورتاشا ەسەپپەن 30-دان اسا ادام جۇمىسقا ورنالاسادى. جالپى وسى ۋاقىتقا دەيىن, ياعني 2011 جىلدان بەرى 43 781 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا كومەكتەستى, – دەيدى و.وماروۆ.
سونىمەن بىرگە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ۇيىمداستىراتىن, كاسىپتىك دايىندىقتى تالاپ ەتپەيتىن قوعامدىق جۇمىستار بار. بۇل ورايدا بيىل 1 045 ازامات ۋاقىتشا قوعامدىق جۇمىسقا ورنالاستى. 2011-2015 جىلدارى قوعامدىق جۇمىسقا جۇمىلدىرىلعاندار سانى 2 مىڭنان اسپاعانىن ەسكەرسەك, 2016-2017 جىلداردا بۇل تاراپتاعى كورسەتكىشتىڭ جوعارىلاعانى بايقالادى. ياعني 2016 جىلى – 2 169, 2017 جىلى – 2 224 ادام قوعامدىق جۇمىسقا ورنالاستى. بۇل جوباعا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر دە قاتىسا الادى. جازعى دەمالىس كەزىندە وقۋدان بوساعان وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ورتالىق ۇسىنعان جۇمىستارعا بارادى. ماسەلەن, بىلتىر 40-تان اسا وقۋشى وسى باعىتپەن جۇمىسقا جىبەرىلدى.
سونداي-اق اي سايىن بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلۋدا. بيىل جەتى مارتە ۇيىمداستىرىلعان جارمەڭكەدە 500-دەن اسا جۇمىس بەرۋشى 8 مىڭعا جۋىق بوس جۇمىس ورنىن ۇسىندى. ولاردىڭ ىشىندە 900-گە جۋىق جۇمىسسىز جۇمىسپەن قامتىلدى. ال 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا ارنايى الەۋمەتتىك ورىن جوباسى اياسىندا مۇگەدەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىس بەرۋشىمەن كەلىسىمگە سايكەس ورتالىق ەڭبەكاقىنىڭ 35 پروتسەنتىن تولەپ بەرەدى. ارنايى جۇمىس ورنى بويىنشا جەتى جىل ىشىندە بارلىعى 1 937 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى.
– جالپى ورتالىقتىڭ جىلدىق جوسپارى بەكىتىلگەن, ماقسات ايقىن. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردى جۇمىسپەن قامتۋ, ولارعا جۇمىس ورنىندا جاعداي جاسالۋى جانە وزگە دە ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەرمەن اشىق سويلەسەمىز. ءالسىز توپ وكىلدەرى قوعامنان تەپەرىش كورمەۋى كەرەك. جۇمىس بەرۋشىلەردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دايىنداۋعا دا جاعداي جاسالادى. بيىلعى التى ايدا 310 جۇمىسسىز تىركەلىپ, ونىڭ 101-ءى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ, 167 ادام قوعامدىق جۇمىسقا, 8-ءى جاستار پراكتيكاسىنا جىبەرىلدى. 17 ادامعا ارنايى الەۋمەتتىك ورىن تاعايىندالسا, 17-ءسى تەگىن كۋرس وقىپ جاتىر, دەيدى ورتالىق جەتەكشىسى.
جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, جازاسىن وتەپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن دا قاداعالايدى. ولارعا قالالىق ءىىد-مەن بىرلەسىپ بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلادى, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن اڭگىمەلەسۋ ارقىلى الەۋمەتتىك جاعدايىن ءبىر ىزگە سالۋىنا, ءتىپتى جەكە كاسىبىن اشۋىنا دا جاردەم بەرىلەدى. جاسىراتىنى جوق, تىرشىلىكتە تارشىلىق كورىپ, زامان اعىمىنا ىلەسە الماي كەلە جاتقان وتباسىلار دا بارشىلىق. مەكەمە باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ماماندارى ءار وتباسىن ارالاپ, ىشكى ماسەلەلەرىنە ۇڭىلەدى. «ولار وتباسىندا كىرىستەن كورى شىعىستىڭ كوپتىگىن ايتادى. كوپشىلىگى ارناۋلى ءبىلىمى جوق بولعاندىقتان جۇمىسسىز جۇرەدى. ءبىز الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىپ, تولەماقى تاعايىندايمىز جانە مۇمكىندىگىنشە وتباسى قۇرامىنداعى ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدى جۇمىسپەن قامتيمىز. جۇمىسقا ورنالاستىرعان سوڭ جالاقىسىن ۋاقتىلى الۋىن قاداعالايمىز. ال كومەك مولشەرى وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنىڭ تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن 50 پروتسەنتكە تومەن بولماۋى ءتيىس. تولەم مەرزىمى – 6 ايدان 12 ايعا دەيىن. ءتىپتى 3 ايعا تولەمدى الىپ, ءوز ءىسىن اشۋعا دا مۇمكىندىك بار. بۇل جاڭا فورماتتاعى جوبانىڭ بەرەرى مول. اتاپ ايتسام, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا كەزەككە قويۋ, تۇرعىن ءۇي كومەگىن الۋ, مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك وڭالتۋ بويىنشا كومەك الۋعا بولادى. ەگەر وتباسىندا ەڭبەككە قابىلەتسىز ادام بولسا, جاردەماقىنى الۋ ءۇشىن جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا قاتىسۋ مىندەتتەلمەيدى. بۇل شارتسىز اقشالاي كومەك. ال شارتتى اقشالاي كومەككە وتباسىندا جۇمىسقا قابىلەتتى كەم دەگەندە ءبىر ادام بولۋى كەرەك جانە جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا قاتىسۋعا مىندەتتى. جالپى الەۋمەتتىك جەڭىلدىك بارلىق ماسەلەسىن شەشپەيتىنىن ەسكەرگەن ءجون. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن كومەك كەدەيشىلىكتىڭ الدىن الىپ, ۇلتتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا سەپ بولماق. جىل باسىنان بەرى جاڭا فورماتتاعى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇرعىنداردى اقپاراتتاندىردىق. ءبىر-بىرىنەن ەستىپ-بىلگەندەر كەيىن ورتالىققا وزدەرى كەلىپ جاتتى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, شارتسىز اقشالاي كومەك بويىنشا 588 وتباسىنا, ونىڭ ىشىندە 2 610 ادامعا جاردەماقى تاعايىندالعان. شارتتى اقشالاي كومەك 510 وتباسىنداعى 3 056 ادامعا بەرىلگەن», دەيدى و.وماروۆ.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»