بار بايلىقتىڭ باستاۋى

تەحنولوگيالىق توڭكەرىستەر تەز ارادا ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ, تەحنيكا دەگەنىڭىز كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقان زاماندا عالىمدار ايتقان سوزگە يلانباسقا شارا كەم. بۇل قۇبى­لىستاردىڭ ءوزى و باستان ادامي رەسۋرس­تى نەعۇرلىم از قولدانىپ, جۇمىستى جەڭىلدەتۋگە باعىت­تالعانىن بىلەمىز. بىراق وسىنداي ءمىنايى سەبەپ ادامزاتتى جۇ­مىسسىز قالدىراتىن ءتۇرى بار. ويلاساڭىز, زارەڭىز ءزار تۇبىنە كەتەردەي. الدىمىزدان تاعى دا ماڭگىلىك سۇراق شىعادى: نە ىستەمەك كەرەك؟

قالعان كۇندە قالاي قي­مىل­­داماعىمىزدى قازاق ءبىر­اۋىز سوزبەن تۇيىندەپتى. «زا­مانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بوپ شال». ياكي ەندى ارەكەت «زا­مانىنا قا­راي امالى» ۇستا­نى­مىمەن دامۋى قاجەت. باسقا جول جوق. بۇل نە باعىت؟ وسكە­لەڭ ۇرپاقتى, ءار ءۇيد­ىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن ءداستۇرلى كاسىپ­تەرگە ەمەس, قوعامعا قا­جەتتى, وركە­نيەت كوشىنە ىلەسە الاتىن, سۇ­را­نىستان جوعالىپ كەتپەيتىن ماماندىقتارعا باۋلىپ, مايتالمان ەتىپ تاربيەلەۋ. اگاراكي, باسقا ويىڭىز بولسا, قارسى ءۋاج ايتۋعا مارحابات. دەگەنمەن بۇگىنگىنىڭ بىلگىرلەرى وسى توق­تامعا تابان تىرەپ وتىر.

جاڭا زاماننىڭ تالابى قاتال. ءتارتىبى دە باسقا. ەر بول­­ساڭىز, باسە­كەلەستىككە توتەپ بە­­ر­ەسىز. ىلەسە الماي, ەكى وك­پەڭ القى­نىپ, ەنتىگىپ قالساڭ, وزىڭە عانا وكپەلەۋگە حاقىڭ بار. ۋاقىت – ءسۇرىنىپ كەتكەندە قول­تى­عىڭنان دەمەپ, سۇيەپ جىبە­رەتىن اكەڭ ەمەس. تالاپقا ساي بولماساڭ, كىرپىگىن دە قاقپاي قاسىڭنان زىر ەتىپ وتە شىعادى. ماڭدايىڭنان سيپامايدى. ارقاڭنان قاقپايدى. اقىلىن ايتپايدى. مىنا اقيقاتتى مويىندايسىز عوي: ءبىزدىڭ قوعامدا اداسىپ جۇرگەن ادام كوپ. وقىعانى بولەك, جۇمىسى مۇلدە باسقا ماماندار جايلى ايتىپ وتىرمىز. سوندا ءتورت جىل ۋاقىتىن سارپ ەتىپ نەگە ءبىلىم الدى؟ زايا كەتكەن ۋاقىتتى ەسەپكە الماعاندا, ونىڭ وقۋى ءۇشىن مەملەكەتتەن بولىنگەن قارجى قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوق بولدى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ بىلە-بىلگەنگە, بۇل جۇيەسىزدىكتىڭ, ادامداردىڭ ءوز بولاشاعىنا نەمقۇرايلى قاراي­­­­تىندىعىنىڭ, تاباقتاي ديپلومدى جان قالتاعا باسۋدى عانا مۇرات ەتكەن باعدار­سىزدىقتىڭ بەلگىسى. سوندىقتان بىزگە زاماننان وزا جۇرۋگە, الدىن وراپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ۇزاقمەرزىمدى باسىمدىقتى كوزدەپ, جوسپارلى, جۇيەلى جۇمىس ىستەپ, ماقساتتى ەڭبەك ەتۋ ارقىلى عانا ۇشپاققا شىعا الامىز. بۇل ءۇشىن بالانى جاستايىنان قاجەتتى ماماندىقتارعا تاربيەلەۋدى ماقسات ەتىپ قويعانىمىز ابزال. ياعني وزگەرىستى وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. ء«وزىڭ وزگەرمەي ءومىردى وزگەرتەمىن دەگەن بوس اۋرەشىلىك» ءتامسىلى ءسوزىمىزدىڭ ءمانىن تولىقتاي اشاتىن شىعار.

قايبىر كۇنى قىزىلوردا وبلىسىندا ۇستازداردىڭ تامىز كەڭەسى ءوتتى. وسى ءماسليحات ۇستىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىم­بەك كوشەرباەۆ ءبىلىم سالاسىنداعى جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋعا قاتىستى تىڭ وي, جاڭا باعىت ۇسىندى. ەندى وسى ماسەلەگە قاراي ويىسساق.

ادام كاپيتالى باسقا قۇن­­دىلىقتاردىڭ بارىنەن دە با­عا­لى ەكەنى – اكسيوما. اۋىز اۋىرتىپ دالەلدەپ جاتۋ ارتىق دۇنيە. ادام – ءومىر دامۋىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى. ادام بولماسا, باسقا بار بايلىقتىڭ قۇنى كوك تيىن. ءارى-بەرىدەن سوڭ, مۇنايىڭ تاۋسىلار, التى­نىڭ سارقىلار, باسقا دا قازبا بايلىقتاردىڭ ءتۇبى كورىنەر كۇن بولادى. ال ادامي كاپيتال, ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ ارقىلى قالىپتاسپاق. سوندىقتان بۇل سالانى الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋ, زەينەتاقى جۇيەسى, مەملەكەتتىك باسقارۋ, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سياقتى شى­­­عىندى كوپ تالاپ ەتەتىن سالالارمەن ءبىر قاتارعا قويماي, كەرىسىنشە, مول قوسىمشا قۇن قالىپتاستىراتىن ينۆەس­تي­تسيالىق سالا رەتىندە قاراۋ قاجەت. جۇمىستى وسىدان باس­تا­ساق, ۇتىسقا شىعارىمىز انىق. ازىرگە ولاي بولماعان سوڭ, ولاق مامانداردى دايارلاۋمەن عانا وتىرمىز.

– بىلتىر دامۋشى ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن ينۆەستورلار اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋال­ناما قورىتىندىلارى جاريا­لاندى. «قازاقستاندا جۇ­مىس ىستەۋگە كەدەرگى بولاتىن باستى فاكتور نە؟» دەگەن سۇراققا ينۆەستورلار «جەر­­­­­گىلىكتى ماماندار بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى» دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل فاكتوردىڭ كەرى ىقپالى اتالعان ساۋالنامادا سىبايلاس جەمقور­­لىقتان دا اسىپ تۇسكەن, – دەگەن مىسال كەلتىردى قىرىمبەك كوشەرباەۆ. ءبىلىمى تومەن, بىلىگى ناشار ماماندى كىم قاجەت قىلادى؟ ەڭ قىن­جىل­تاتىنى, مۇنداي ءۇردىستىڭ جاستار اراسىندا دا بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى. ال ونىڭ سوڭى جۇمىسسىزدىققا اكەلەدى. جۇ­مىس­سىز جاستاردىڭ قانداي ارە­كەتكە بارعانىن كەشەگى دەنيس تەننىڭ قازاسىنان انىق كوردىك.

«بۇعان دەيىنگى يندۋستريال­دى زامانداعى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى مىندەتى – جاپپاي ساۋات­تىلىققا قول جەتكىزۋ بولاتىن. سوندىقتان مەكتەپ بالالاردى توپ-توپقا ءبولىپ, بارىنە ورتاق تالاپ قوياتىن كونۆەيەر ۇلگىسىمەن جاسالدى. قازىرگى ماقسات ونداي ەمەس. بۇگىنگى با­لا­لاردىڭ دەنى مەكتەپكە ساۋات اشىپ, ياعني ءارىپ تانىپ, ساناۋدى ءبىلىپ كەلەدى. قازىرگى مىندەت – ءار بالانىڭ جەكە قابىلەتىن, قاجەتتىلىگىن, مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ وقىتۋ. ونى «پەرسوناليزاتسيا» دەيدى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن مۇعالىمدەردىڭ سانىن كۇرت كوبەيتۋ كەرەك, ال بۇل مۇمكىن ەمەس. ونىڭ جالعىز عانا بالاماسى – ءار بالاعا بە­يىم­دەلىپ جۇمىس ىستەيتىن اقپا­راتتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ. سوندىقتان ءتۇرلى جاڭا فورماتتاعى زاماناۋي كوزقاراستاعى كادرلار قاجەت. بىزگە سول مىندەتتەردى ورىنداي الاتىن, جاڭاشا شەشىم قابىلدايتىن وزىق ويلى جانە كرەاتيۆتى ادامدار بولۋ كەرەك», دەدى ق.كوشەرباەۆ.

ارينە مۇنداي تالاپقا بىردەن ساي بولۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە تەحنولوگيالاردى ەنگى­ز­ۋ جانە پايدالانۋعا, مەكتەپ­تەردەگى وقۋ باعدارلا­ماسىنا كىرمەيتىن عىلىم سالاسىندا تالانتتاردى انىقتاۋ مەن قولداۋعا قاجەتتى ينفرا­قۇ­رىلىم جەتىسپەيتىنى انىق. ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەۋگە دە بولادى. ءوڭىر باسشىسى بۇل تۇرعىدا رەسەيدىڭ «كۆان­تو­ريۋم» تاجىريبەسى قىزىق­تى­راتىنىن ايتتى. بۇل جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان جانە جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن يدەيالاردى دامىتۋ, تەستىلەۋ جانە ەنگىزۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بالالار تەحنوپاركتەرى. مۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋىندا ايتىلعان بالالار تەحنوپاركتەرىن جانە بيزنەستىڭ جەلىسىن قۇرۋ جونىندەگى مىن­دەتتەر اياسىندا ىسكە اسىرۋعا بولادى. بۇل ءۇشىن دارىندى, ىزدەنىمپاز جاستارعا جاڭا ءونىم جاساۋىنا قولايلى كەڭىستىك قۇرۋ قاجەتتىگىن دە جەتكىزدى وبلىس باسشىسى.

ءبىلىم سالاسىنداعى تاعى ءبىر پروب­لەما – جاستاردىڭ ەل­­­­دە­گى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا كوڭى­لى تول­ماي, سىرتقا اعىلۋى. كەي­بىر دە­رەكتەرگە سۇيەنسەك, 75 مىڭ قا­­زاقستاندىق جاس رەسەيدە ءبىلىم الىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ سىر­تىندا تاعى 130 مىڭ ستۋدەنت ءتۇرلى باعدارلامالار مەن اقىلى نەگىزدە شەت ەلدەردە وقيدى. ال ەندى وسى بالالار وقۋ­ىن تامامداعاننان كەيىن ەلگە قايتىپ ورالا ما؟ سىرتتا جيعان ءبىلىمىن ەل دامۋىنا جۇمساي ما؟ بۇل ۇلكەن سۇراق. كوپ­تەگەن جاستىڭ شەت ەلدەردە قالىپ قويىپ جاتقانىن كۇندەلىكتى ومىردەگى مىسالدار مەن اقپارات قۇرالدارىنان ءبىلىپ, كورىپ وتىرمىز.

ء«بىزدىڭ دارىندى بالالارىمىزدى الىپ كەتىپ, وزدەرىندە قالدىرۋ ءۇشىن باسقا وبلىستار عانا ەمەس, باسقا ەلدەردىڭ دە تالاسى بار. قازىر قابىلەتتى جاستاردىڭ الدىندا شەكسىز مۇمكىندىكتەر اشىلدى. ءبىز ونى جاساندى تۇردە شەكتەي المايمىز. ولاردى الىپ قالۋ ءۇشىن وڭتايلى جاعداي جاساۋدان باسقا امال جوق. ياعني مەكتەپ تە, كوللەدج دە, ۋنيۆەرسيتەت تە بارىمەن تۇيىقتالماي, الەمدە بار ءبىلىم مەن جاڭالىقتى الىپ كەلىپ, وقۋشىلارعا اشىپ بەرۋگە مىندەتتى. بۇعان تاعى دا قازىرگى تەحنولوگيالار جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ وقۋ ورىندارىمىز وسىنى جاساپ جاتىر ما؟! بۇل دا كۇماندى. بۇگىندە ءبىز جول بەرىپ جاتقان كەمشىلىكتىڭ ءبىرى وسى. مۇنىڭ سەبەبى, ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنىڭ جاڭا زامان تالابىنا ساي ءالى دە جەتىلمەگەندىگىندە جانە ءبىزدىڭ بۇل ماسەلەگە ءالى دە دەندەي الماعانىمىزدا», دەيدى ق.كوشەرباەۆ. بارلىق ءبىلىم وشاقتارى ءوزىنىڭ جۇمىسىن جاڭاشا قۇرىپ, زامان تالابىنا ىلەسىپ, قاجەتتى دۇنيەلەرمەن وڭ-سولىن قامتىماسا, ءبىز مىقتى مامان دايارلاپ شىعارا المايمىز. مويىنداۋعا ءتيىس اقيقات وسى.

قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى وسى رەتتە ءبىلىم سالاسىن جەتىل­­­دى­رۋگە قاتىستى رەسەيلىك عالىم­­­­­­داردىڭ زەرتتەۋلەرىن مىسال­عا كەلتىردى. رەسەيدىڭ ستراتە­­گيالىق زەرتتەۋلەر ورتالى­عى مەن جوعارى ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ ماماندارى ادام كاپيتالىن دامىتۋعا قاتىس­تى ون ۇسىنىس ازىرلەپتى. ەندى سولاردى نازار­لارىڭىزعا ۇسىنايىق. بىرىنشىدەن, بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋعا جاعداي جاسالۋى ءتيىس. 1-3 جاس ارالىعىندا اتا-انا مەن تاربيەشىلەر جەت­كىنشەك ساناسىنىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بالا دامۋىنا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاساۋعا مىندەتتى. ەكىنشىدەن, تسيفرلى ءداۋىر مەك­تەبىن قۇرۋ قاجەت. ياعني قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن ءبىلىم بەرۋ ماقساتتارىن ۇشتاستىرۋ ارقىلى ءار بالانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق ينفراقۇرىلىمىن كۇشەيتۋ كەرەك. ياكي مەكتەپ عيماراتى, سىنىپتارى, لابوراتوريالارى مەن قۇرال-جابدىقتارى زامانعا ساي بولۋى شارت. تورتىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بارلىق بالاعا تەڭدەي, ساپالى ءبىلىم الۋعا جاعداي جاساۋى كەرەك. بارلىق مەكتەپتەردىڭ اراسىندا ساپا ايىرماسى بولماۋى قاجەت. مەكتەپ ىشىندە دە بالالاردى الالاۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. بەسىنشىدەن, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردە جاڭا تەحنولوگيالىق ءبىلىم مازمۇنىنا جەتە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. بۇل روبوتوتەحنيكا, IT ساۋاتتىلىق, كرافتينگ سەكىلدى جاڭا باعىتتار مەن داعدىلار. التىنشىدان, اسا دارىندى بالالاردى انىقتاۋ, قولداۋ جانە ولاردىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا جاعداي جاساۋ جۇيەسى. بۇل رەتتە قازاقستاندا جاقسى تاجىريبە بار. نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەپتەرى سونىڭ ءبىر مىسالى. جەتىنشىدەن, جاسىنا قاراماستان, بارلىق ادام­دار­دىڭ ۇزدىكسىز, ۇدايى ءبىلىم الۋىنا, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە جاڭا ماماندىق پەن داعدىلار يگەرۋگە جاعداي جاساۋ. سەگى­زىنشىدەن, ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى يننوۆاتسيالىق ورتا­لىق رەتىندە دامۋىنا جول اشۋ قاجەتتىگى. بۇل ءۇشىن الدى­مەن مەكتەپتەردىڭ وزات تۇلەكتەرىنە جەر­­گى­لىكتى ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپ ءبى­لىم الۋىنا, ارى قاراي زەرتتەۋ­لەرمەن اينالىسۋىنا جاعداي جاسالۋى كەرەك. توعىزىنشى, مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ جاڭا مازمۇنى, سونىڭ ىشىندە جان-جاقتى ساۋاتتىلىقپەن قاتار بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر داعدىلارىن قالىپ­تاستىرۋ. ەڭ سوڭعىسى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋعا قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە ولاردى ۇدايى وقىتۋ جۇيەسىن دامىتۋ. بۇل شىن مانىندە اسا وزەكتى ماسەلە. ۇستازدار مەن ءبىلىم بەرۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردى دا­يىنداۋ جۇمىسى تۇبەگەيلى تۇردە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. «وسى اتالعان ون ۇسىنىسپەن بىرگە باسقا دا ەلدەردىڭ تاجىري­بەسىنە دەن قويىپ, مۇمكىندىگىنشە, ار­قايسىسىن بولەك جوباعا اينالدىرىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا ءبىلىم باسقارماسى اياسىندا جو­با­لىق باسقارۋ تەتىكتەرىن ەنگى­زۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسى­نامىن», دەگەن ءوڭىر باسشىسى ءبىلىم باس­قار­ماسىنا شەتەلدىك جوبالاردى مۇقيات زەرت­تەپ, وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جە­­تىل­­دىرۋدىڭ جاڭا جوسپارىن دايىنداۋدى تاپسىردى.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىق­تاي ءتۇيىنى مىناۋ: وركەنيەت كوشى قازاق قاشان قاتارىمىزعا قوسىلادى دەپ قاراپ تۇرمايدى. زامانعا ساي دامىماساق, تا­لاپقا سايكەس ءبىلىم سالاسىن جە­­­تىلدىرمەسەك, سۇرانىسقا قا­جەت­تى مامانداردى دايارلاپ شى­عارماساق, الدىڭعى قاتار­لى ەلدەردىڭ قاتارىنان كورى­نەمىز دەۋ بەكەرشىلىك بولماق. سون­دىقتان ەتەك-جەڭىمىزدى قىم­تاپ, بۇگىننەن باستاپ سانا­مىزدا وزگەرىس جاساپ, ءومىر سال­تى­مىز­دىڭ قالىبىن بۇزۋى­مىز كەرەك. ايتپەسە ەرتەڭ كەش ­بولادى...

ەرجان بايتىلەس,

جۋرناليست

قىزىلوردا وبلىسى