ءاليسۇلتان قۇلانباي. ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداسى

كەڭەس وداعى وسىدان 69 جىلداي بۇرىن سەمەي پوليگونىندا العاش رەت يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزدى. قازاقستان تاريحىندا بۇل كۇن قايعى-قاسىرەت اكەلگەنىمەن, ماڭگى ەستە قالادى. حالقىمىز بەن جەرىمىزدى ۋلاعان يادرولىق سىناق قىرىق جىلداي ۋاقىتقا سوزىلدى. وسى پوليگوندا 450-دەن استام سىناق جاسالىپتى. ولاردىڭ جالپى قۋاتى حيروسيما قالاسىنا تاستالعان بومبانىڭ ەكى جارىم مىڭىنا تەڭ ەكەن.

دۇنيە جۇزىندە قۋات-كۇشى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇرعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ, تاجال وتىن ءوشىرۋ ەلىمىز ءۇشىن وڭاي بولا قويعان جوق. ونى «تۇنشىقتىرۋعا» ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەيبىر «قىسىم-قارسىلىقتارعا» قاراماستان پرەزيدەنت 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي يادرولىق سىناق-پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي جارلىققا قول قويىپ, حالقىن اجال اۋزىنان, جەرىن ەكولوگيالىق اپاتتان اراشالاپ قالدى. سودان بەرى 27 جىل ءوتتى, وندا بىردە-ءبىر سىناق جاسالعان جوق. پوليگوننىڭ ءۇنى ماڭگىگە ءوشتى. سول كۇنگى قازاقستان حالقىنىڭ قۋانىشى, ەلباسىنا دەگەن شىنايى العىسى شەكسىز ەدى.

«1991 جىلى 29 تامىزدا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە, بۇكىل الەم ءۇشىن دە تاريحي ماڭىزى زور وقيعا بولدى. ءبىزدىڭ جە­رى­مىز بەن حالقىمىزعا 40 جىلعا جۋىق قاسىرەت شەكتىرگەن ءميلي­تا­ريزمنىڭ ەڭ عۇلامات سىناعى شيرەك عاسىر بۇرىن زاڭدىق تۇر­عىدان توقتاتىلدى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى 2016 جىلعى تامىزدا وتكەن «يادرو­لىق قارۋسىز الەم قالىپ­تاس­تىرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە. پرەزيدەنتتىڭ سول تاعدىرشەشتى شەشىمىنەن سوڭ يادرولىق دەرجاۆالار دا پوليگوندارىندا سىناق وتكىزۋدى توقتاتۋعا ءماج­بۇر بولدى. قاۋىپ-قاتەردىڭ قارا بۇلتىن سەيىلتۋ دە ءدال وسىنداي ەدى. ويتكەنى – بۇل ەلىمىز حالقىنىڭ ونداعان جىلدار بويى كۇتكەن قالاۋى بولاتىن.

ءبىزدىڭ ەلىمىز كەيىن الەم بويىنشا ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق قارۋ تۇرلەرىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, حا­لىق­ارالىق قوعامداستىقتى تاعى دا تاڭ قالدىردى. جاسى­راتىنى جوق, سول كەزدە كەي­بىر «ايتقىشتاردىڭ» قازاق­ستان ءوزىنىڭ اتوم ارسەنالىن ۇستاۋعا مۇمكىندىگى بولما­عان­دىقتان باس تارتتى, دەگەن پىكىرلەر ايتقانى دا ەسىمىز­دە. «قازاقستان ۋراننىڭ قورى جونىنەن الەمدە ەكىنشى ورىن­دا, ال ءوندىرۋ بو­يىنشا ءبىرىن­شى ورىندا تۇر, – دەگەن ەدى پرە­زي­دەنت اتالعان وعاش پىكىرگە بايلانىستى. – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى كەيبىر «تابالدىرىقتا» تۇرعان مەم­لەكەتتەردىڭ ىشكى جالپى ونى­مىنەن ارتىق بولاتىن. كسرو تاراعاننان كەيىن بىزدە اسكەري يادرولىق باعدارلامالاردى جۇرگىزەتىن ماماندار دا, قا­جەتتى ينفراقۇرىلىم دا بار ەدى».

راسىندا دا, جەر شارىندا تاعى ءبىر يادرولىق دەرجاۆانىڭ پايدا بولۋى سايا­سي ەرىك-جىگەر مەن ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە ەدى. بىراق قازاقستان ءوزىنىڭ ەرىك-جىگەرىن باسقا ماسەلەدە تانىتتى. وسىلايشا, ەلىمىز «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە مەملەكەت بولۋدان قاعيداتتى تۇردە باس تارتتى. اقش جانە رەسەيمەن بىرلەسكەن ماقساتتا وقتۇمسىقتار مەن جارىلعىش قۇرالدار زالالسىزداندىرىلدى. كەيىنىرەك, وڭىردەگى وزگە ەلدەرمەن بىرگە ورتالىق ازيانى يادرولىق ايماق دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسىمىنە قول قويىلدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ بەردى. بۇلاي دەيتىنىمىز, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنا دەيىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا نەگىزىنەن يادرولىق قارۋ تۇرلەرىن شەكتەۋ شارالارى عانا قولدانىلىپ كەلگەن بولاتىن.

اناۋ ءبىر جىلى جاپو­نيا­نىڭ فۋكۋسيما اەس-ىندە ورىن العان الاپات اپات بۇكىل قوعام­داستىققا بەيبىت اتوم كەشەن­دەرى مەن نىساندارىندا قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەح­نو­لوگياسىندا پروبلەما­لاردىڭ بار ەكەنىن ناقتى تۇردە كورسەتىپ بەردى. مىنە, بۇل يادرولىق قاۋىپسىزدىك جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋ كەزەك كۇتتىر­مەيتىن وتكىر دە وزەكتى ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن دالەلدەپ وتىر. سولاي بولا تۇرسا دا, جەكەلەگەن مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋعا يە بولۋ نيەت­تەرىنەن تايماي كەلەدى. راس, وسى عاسىردى يادرولىق ەنەرگە­تيكاسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مامانداردىڭ پىكىرىنە قارا­عاندا, 2035 جىلعا قاراي الەم­دىك ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا كوز­دەرىن قاجەت ەتۋى ەكى ەسەگە ارتادى ەكەن. سوندىقتان دا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ ءۇشىن وعان بۇۇ مەن ماگاتە-ءنىڭ قاتاڭ باقىلاۋى قاجەت-اق. ال قازاقستاندىق تاراپ ءجيى كوتەرىپ جۇرگەن يادروسىز الەم ول – يادرولىق ەنەرگيا­نى اسكەري ماقساتتا قولدانۋعا تولىق تىيىم سالۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز جا­ھان­دىق يادرولىق قارۋسىز الەم قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ, ونى سىناقتان وت­­كى­زۋدى توقتاتۋ, يادرولىق قا­ۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ما­­سە­­لەلەرىنە بايلانىس­تى باس­تا­مالار دا كوتەرىپ ءجۇر. ولار­­دىڭ بارلىعى حالىق­ارا­لىق قوعامداستىق تاراپى­نان قولداۋ تابۋدا, وسىن­داي وزەك­تى ماسەلەلەر قاراستى­رىل­­عان حالىقارالىق جيىندار دا وتكىزىلىپ كەلەدى. ەلبا­سى­نىڭ G-GLOBAL يدەيا­سى, حا­لىقارالىق «اتوم» جو­با­سى, «الەم. ءححى عاسىر» ما­ني­فەسى وسىلارعا ناقتى مىسال ءارى دالەل بولىپ تابىلا­دى. سون­داي-اق قازاقستان پرە­زيدەن­تىنىڭ ۇسىنىسىمەن بۇۇ 29 تا­مىزدى يادرولىق سى­ناق­­تارعا قارسى ءىس-قيمىل­دىڭ حا­لىق­ارالىق كۇنى دەپ بەلگى­لەدى.

قازاقستان – يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك سالاسىنداعى بارلىق حالىقارالىق شارتتاردىڭ بەل­سەندى قاتىسۋشىسى. ەلى­مىزدىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە ۇمىتىلىسى – جال­پىۇلتتىق ماڭگىلىك ەل يدەيا­سىنىڭ ما­ڭىزدى قۇرام­داسى.