سارشا تامىزدىڭ جۋان ورتاسىندا ەگىستىك القاپتارى سارعىش رەڭگە بويانىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەننەن حابار بەرە باستادى. وبلىستىڭ بىرقاتار اۋدانى س ۇلى, ارپانى جىعىپ جاتىر.
بيىل وبلىس ديقاندارى 4316,6 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپقا ءداندى داقىلدار تۇقىمىن ەككەن بولاتىن. ەرتە كوكتەمدە ديقانداردىڭ كوڭىلىندە ءۇمىت پەن كۇدىك ارباسىپ تۇردى. بۇلاي بولاتىندىعى, بيىلعى كوكتەم, جازدىڭ باسى سالقىن بولدى. ءتىپتى كوپتى كورگەن كونەكوز ديقاندار دا ءدال وسى جىلداعىداي اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەستەرىنە تۇسىرە المادى. شىلدەنىڭ وزىندە كۇندىز اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 25-28 گرادۋس ىستىق بولسا, ءتۇن كۇرت سالقىنداپ, 10-15 گرادۋسقا دەيىن تومەندەپ ءجۇردى. ال وسىمدىك اتاۋلى تۇندە عانا بوي سالىپ وسەدى ەمەس پە؟!
ماۋسىم, تامىز ايلارى جاۋىن-شاشىندى بولدى. سالقىن كوكتەمدە بۋلىعىپ وسە الماعان ءداندى داقىلدار وسى ايلاردا كۇرت كوتەرىلدى. ولقىلىقتىڭ ورنى تولعان سوڭ كەيبىر القاپتاردىڭ ماساقتارى كەرەقارىس بولىپ كوز قۋانتىپ تۇر. قۇتتى قارساقتىڭ قۇيرىعى ءتارىزدى باسىنداعى ءداندى كوتەرە الماي ءيىلىپ تۇرعانىن كورگەندە بيىل قامبامىز اقىق دانگە تولاتىن-اق شىعار دەپ ىشتەي تاۋبە ەتەسىڭ. مامانداردىڭ الدىن الا بولجاۋىنا قاراعاندا, بارلىق ەگىستىك القاپتىڭ 82 پروتسەنتىنىڭ شىعىمى وتە جاقسى. وتكەن جىلى ءدال وسىنداي كوزقۋانتارلىق كورىنىس 45 پروتسەنتتى قۇراعان بولاتىن. ال 18 پروتسەنتى قاناعاتتانارلىق.
اقمولالىق ديقاندار گەكتار بەرەكەسى 13 تسەنتنەردەن اينالاتىن بولسا, 5,5 ميلليون توننا استىق جينايمىز دەپ دامەلەنىپ وتىر. مايلى داقىلدار 279 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىلدى. ونىڭ دا شىعىمى جاقسى. بارلىق القاپتىڭ 78 پروتسەنتى نەمەسە 218,3 مىڭ گەكتارى جاپ-جاقسى ءونىپ تۇر. 21 پروتسەنتى نەمەسە 58,3 مىڭ گەكتارىنىڭ شىعىمى قاناعاتتانارلىق. ۇستىمىزدەگى جىلى كوكتەن تىلەگەنىمىزدى جەردەن بەرسە, مايلى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنان 8,3 تسەنتنەر ءونىم جيناپ, جالپى كولەمىن 202 مىڭ تونناعا جەتكىزەمىز دەپ ۇمىتتەنۋدە.
جاز جاۋىندى بولعان سوڭ ەگىستىك القاپتارىن ءارامشوپ باسىپ كەتۋ قاۋپى تۋعان-دى. ىلعال مول جىلدارى بوي بەرمەي كەتەتىن ارامشوپپەن كۇرەس وڭايعا تۇسكەن جوق. ايتسە دە, ديقاندار تاراپىنان وسى ءبىر سويىلداي سالماقتى ماسەلەگە جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلدى. بارلىق ەگىستىك القاپ حيميالىق وڭدەۋدەن وتكىزىلدى. شىعىنى كوپ بولعانىمەن شىعىمدىلىعى ءتاۋىر.
ەندىگى ماسەلە, جەردە ونگەندى جەردە قالدىرماي, ىسىراپسىز جيناپ الۋ. بۇل ءۇشىن ەڭ باستى قاجەتتىلىك – تەحنيكا. وبلىستا ماشينا-تراكتور پاركىن جاڭالاۋ تۋرالى ماسەلە جىل سايىن كوتەرىلىپ كەلەدى. ايتسە دە كوڭىل كونشىتەرلىك كورسەتكىشكە قول جەتەر ەمەس. وسى جەردە ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن بىرەر دەرەك كەلتىرە كەتەلىك. ءدال قازىر اقمولالىق ديقانداردىڭ قولىندا 15270 تراكتور, 8463 استىق جينايتىن كومباين, 1201 ەگىس كەشەنى بار. بىلاي قاراعاندا, قىرۋار كۇش ءتارىزدى. دەگەنمەن جىل باسىنان بەرى 6252 اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ ىسكە جارامسىز ەكەندىگى انىقتالىپ, ەسەپتەن شىعارىلعاندىعى ويلاندىراتىن-اق جايت. قاۋساعان تەحنيكا ءار جىلداعى ەگىن وراعى كەزىندە قاتتى جۇمىسقا شىداس بەرمەي كەلەدى. وعان وكپەلەي دە المايسىڭ. پايدالانۋ مەرزىمى 17 جىلدان اسقان تراكتورلاردىڭ ۇلەسى 66,7 پروتسەنتتى قۇرايدى. ال استىق جينايتىن كومباينداردىڭ جارتىسى ەسكىرگەن. دەمەك, سانى كوپ بولعانىمەن, جاپىرىپ جۇمىس ىستەۋگە قاۋقارسىز.
وبلىس ديقاندارىنىڭ ءار جىل سايىن ەگىن وراعىن بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اياقتاي الماي, ناۋقاننىڭ سوڭى كۇزگى قارا جاڭبىرعا ۇرىنىپ جاتاتىندىعىنىڭ ەڭ باستى سەبەبى – وسى. قاراشانىڭ سوڭىندا جاۋعان قاردىڭ استىندا دا استىق جيناپ جۇرگەن ديقانداردى كوزىمىز كورگەن.
كەيبىر جەكە شارۋا قوجالىقتارى اۋپىرىمدەپ ات توبەلىندەي جەرگە ەگىن ەككەنىمەن, وزىمدىكى دەگەن استىق جينايتىن كومبايندارى جوق. ولار كورشىلەس شارۋاشىلىقتار قاشان ءوز ەگىنىن جيناپ بولعانشا كۇتەدى. وعان دەيىن ارقانىڭ اق جاۋىنى دا باستالىپ كەتەدى. بۇل قيىندىقتان شىعاتىن ەڭ توتە جول – اۋىلدىق كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋ. بىراق ونىڭ دا ازداعان قيىندىعى بار ەكەن.
– بۇل ءوزى وتە دۇرىس ماسەلە, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى «قۇلان» شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى ءبىرجان بولاتوۆ, – كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «ۆەكتور» كومباين زاۋىتىنان شىعاتىن «ۆەكتور 410 كZ» استىق جيناۋ كومباينىنىڭ قۇنى 44 ميلليون تەڭگە شاماسىندا. بىراق ونى شاعىن شارۋاشىلىقتار الا المايدى. الۋ ءۇشىن ەككەن ەگىستىك كولەمى 500 گەكتاردان كەم بولماۋى كەرەك. الدىمەن 15 پروتسەنت العاشقى جارناسىن تولەيسىز, ون جىل مەرزىمگە جىلىنا 10,9 پروتسەنتتىك ۇستەمەمەن, كەپىلگە كومبايننىڭ ءوزى قويىلادى. بۇل, ارينە, ديقاندار ءۇشىن ءتيىمدى. بىراق كىشكەنتاي قوجالىقتاردا مۇنشالىقتى ەگىستىك القاپتارى جوق قوي. سوندىقتان كوپشىلىكتىڭ قولى جەتپەي وتىر. جەرى از ديقاندار كومبايندى ساتىپ العاننان دا بىرەر كۇنگە جالداعاندى ءتيىمدى كورەدى. ويتكەنى 44 ميلليونعا العان كومباينىڭ بار بولعانى ءبىر اپتاعا عانا كەرەك. قالعان ۋاقىتتا ەشقانداي تابىس بەرمەيتىن تەحنيكا. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, اقشا تاپپاي, بوسقا تۇرادى.
شارۋا قوجالىعى جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلداعى ادەتىنەن جاڭىلماي ديزەل وتىنى تاعى قىمباتتاپ كەتكەن. كوكتەمدە ءار ءليترىن 120 تەڭگەدەن السا, ءدال استىق ءۇشىن ارپالىس باستالار ساتتە قىمباتتاپ, ءار ءليترىنىڭ قۇنى 166 تەڭگەگە جەتكەن. قوجالىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر مىڭ گەكتار ەگىستىك القابىنا 15 ميلليون تەڭگەنىڭ كولەمىندەگى حيميالىق تىڭايتقىش جۇمسالعان. ەگەر تۇقىمىن, جانار-جاعارمايىن, ەڭبەكاقىنى, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى قوسىپ ەسەپتەگەندە, وسىنشا ەگىستىك القاپقا 40 ميلليونعا جۋىق قاراجات جۇمسالادى ەكەن. ال قايتارىمى شە؟ بۇل ەندى كۇزدەگى استىقتىڭ باعاسىنا بايلانىستى.
– باعا ساياساتى ءبىزدى قاتتى الاڭداتادى. ءبىر كوزىمىز جىل سايىن ويناپ تۇراتىن باعادا بولسا, ءبىر كوزىمىز ەگىستىك القاپتا, – دەيدى شارۋاشىلىق جەتەكشىسى ءبىرجان بولاتوۆ, – بىلتىر 4-كلاستى استىقتى 35 مىڭ تەڭگەدەن ساتتىق, ال ءۇشىنشى كلاستى استىق 42-43 مىڭ تەڭگەگە ءوتتى. نەگىزىندە, ءار گەكتاردان 7 تسەنتنەردەن ءونىم الساق, ءوز-ءوزىن اقتاپ شىعادى. وندا دا بيدايدىڭ باعاسى جاقسى بولسا.
استىق وراعىنداعى شەشۋشى ماسەلەنىڭ ءبىرى كومباينشىلارعا دا بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى كومباينشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قاتتى ءبىلىنىپ تۇر. ەسكىكوز الدەقاشان زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ كەتكەن. وتپەلى كەزەڭدە كومباينشىلارعا دۇرىس ەڭبەكاقى تولەنبەدى دە, جاستار جاعى بۇل ماماندىققا قىزىعۋشىلىق تانىتا قويمادى. ءارى بۇل ناۋقاندىق جۇمىس, جىلىنا ءارى كەتسە ءبىر اي عانا جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. شالعايداعى شاعىن اۋىلداردا كومباينشىلار تۇگىلى بەساسپاپ مەحانيزاتورعا دا ناۋقاندىق جۇمىستاردان باسقا جۇمىس تابىلا بەرمەيدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ءدال قازىر قانشا كومباينشىنىڭ قاجەت ەكەندىگىنەن بەيحابار. ونداي ەسەپ جۇرگىزىلمەيتىنگە ۇقسايدى. راس, كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدەردە مەحانيزاتورلار مەن كومباينشىلار دايارلانۋدا. وسى سالانىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى دا ناقتى قاجەتتىلىكتى بىلە بەرمەيدى. ءىستىڭ قوجىراۋى دا مىنە وسى ۇيلەستىرۋدىڭ جوقتىعىنان بولىپ وتىر.
وبلىستاعى 67 استىق قابىلداۋ كاسىپورنى قازىر سوڭعى دايارلىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ولار 4,4 ميلليون توننا استىق قابىلداي الادى. ودان وزگە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا ەكى ميلليون تونناعا جۋىق استىق ساقتاۋعا مۇمكىندىك بار. بيىل اۋا رايى جاۋىن-شاشىندى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, استىق كەپتىرەتىن قۇرىلعىلاردىڭ جىلداعىدان كوبىرەك قاجەت بولاتىن ءتۇرى بار. ءدال قازىر تاۋلىگىنە 100 مىڭ توننا استىق كەپتىرۋگە قۋاتى جەتەتىن 240 قۇرىلعى ءازىر. الدىن الا بولجامعا قاراعاندا, 2,5 ميلليون توننا استىق ىلعالدى كۇيىندە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل دەگەنىڭىز قىرۋار جۇمىس.
ءسوز سوڭىن تۇيىندەي كەلە, وبلىستىڭ بار بايلىعى التىن استىق ەكەندىگىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا ءبىز ايتقان قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر كەڭ وتىرىپ كەڭەسەتىن, كەشىكتىرمەي شەشەتىن شارۋا.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»