قازاقستاننىڭ مىندەتى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ

ء– بىزدىڭ قوعامدا قازاقستاندا اەس سالىنسا, ول قورشا­عان ورتاعا زيانىن تيگىزەدى دەگەن پىكىر قا­­لىپ­تاسىپ وتىرعانى راس. وسى پىكىر قان­شا­لىقتى دۇرىس جانە قا­زاقستانعا بۇگىنگى تاڭ­دا نە سەبەپتەن اتوم ەلەكتر ستان­سا­سى­نىڭ سالىنۋى قاجەت؟

– ەگەر اەس سالىنعان كەزدە حالىق­­ارالىق تاجىريبەدەگى وزىق تەحنولوگيالاردى قولدان­سا, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى تەرەڭ بولسا, عالىمداردىڭ ءبىلىمى, قابىلەتى جوعارى دەڭگەيدە بولسا, وندا قازاقستاندا ەكولوگيالىق قاۋپى بار اەس سالىنادى دەپ قاۋىپتەنۋدىڭ ەش سەبەبى جوق دەپ ايتار ەدىم. كەرىسىنشە, حا­لىق­ارالىق دەڭگەيدەگى وزىق تاجىريبەمىزدى پاي­دالانا وتىرىپ, ۇلتتىق اتوم ەنەرگەتيكا­سىن جوعارى دارەجەدە دامىتۋعا بولادى.

بۇل ەكو­نوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى. اتوم يادرو­سىنىڭ قيلى تاعدىرى بار, وسى­عان وراي, ۇلتىق يادرولىق ورتالىق عالىمدا­رى­نىڭ تاجى­ريبەسىنە الەم نازار اۋدارىپ وتىر­عان­­دىعىن دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ەلىمىز­دە كومىرتەكتى وتىن كوزى جەتكىلىكتى بولعان­دىقتان, قازاقستانعا جاقىن ماڭدا اتوم ەلەكتر­ ستانساسى سالىنا قويماس. دەسەك تە قازاق­ستان ءۇشىن ءبىراز ۋاقىتتاردان كەيىن ەلەكتر ­ەنەرگياسىنىڭ نەگىزگى كوزدەرىن قالايدا جاڭار­تۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. بۇل ورايدا اەس ءوزىنىڭ كۇش-قۋاتىنا وراي ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىمەن قامتۋدا وزىق تەحنولوگيا جەتىستىگى بولىپ تابىلاتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون.

– اتوم رەاكتورلارىن كونۆەرسيا­لاۋ نەمەسە ايىرباستاۋ دەگەندى ءتۇ­سىندىرىپ بەر­سە­ڭىز. ءارى ونىڭ ماڭىز­دى­لىعى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟

– اتوم رەاكتورىنىڭ كونۆەرسياسى دەگەنى­مىز – جوعارى بايىتىلعان وتىننان تومەن بايى­تىلعان تۇرىنە كوشۋ. بۇرىن­دا­رى جاسالعان زەرتتەۋ رەاكتورلارىندا جوعارى دەڭ­گەيدە بايىتىلعان «ۋران-235» يزوتوبىن­داعىلار پايدالانىلىپ كەلدى. وسىعان وراي «ۋران-235» ءاۋ باس­تا 36 پروتسەنتتەن 90 پروتسەنتكە دەيىنگى ارالىقتى قامتىدى. تومەن بايىتىلعان «ۋران-235»-تە نەبارى 20 پروتسەنت يزوتوپ بار. نە سەبەپتەن تومەن بايىتىلعان ۋران يزوتوبىنا كوشىپ جاتىرمىز؟

سەبەبى جوعارى بايىتىلعان ۋران نەگىزىنەن اتوم قارۋىن جاساۋعا قولدانىلادى. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ قاۋپىن ازايتۋ ءۇشىن بىزگە تومەن بايىتىلعان ۋران كوزى كەرەك. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتار الدىنداعى مىندەت­تەرىنە وراي قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىعىندا 2010 جىلدان باستاپ يگر جانە يۆگ.1م. رەاكتورلارىن ايىرباستاۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. ANL كەلىسىمشارتى بويىنشا اناليتيكالىق زەرتتەۋلەرمەن قاتار, تاجىريبەلىك وتىن ءتۇرىن تومەن بايىتىلعان ۋراندا سىناۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە.

2017 جىلى يۆگ.1م رەاكتورىن العاش رەت كەشەندى ەكى ۆوتك-نوۋ سىناق جۇيەسى­مەن تومەن بايىتىلعان ۋران بو­يىنشا ىسكە قوس­تىق. وسى ارقىلى 20 پرو­تسەنتتىك «ۋران-235» رەاك­­تورى جۇمىسىن باستادى. بۇگىن­دە وسىنداي 9 جوبا ىسكە قوسىلدى. وسى ارقىلى اسا ماڭىز­دى, ياعني رادياتسيالىق توپى­راق جا­بىن­دارىن ساقتايتىن «بايكال-1» كەشە­نى­نىڭ تەح­ني­كالىق جاعدايىن جاقسارتىپ, ينفراقۇرىلىمىن قالىپقا كەلتىرىپ جاتىرمىز. تاعى دا ءبىر يگر رەاكتورىن كونۆەرسيالاۋ تۋرالى ماسەلەنى قازىر تالقىلاۋ ۇستىندەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سوعىس قۇرالى رەتىندە جاسالعان كۇردەلى عىلىمي-تەحنيكانى زالالسىزداندىرۋ قاجەت. اتوم تەك بەيبىت ومىرگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.

– ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قاۋىپ­سىز اتوم ەنەرگياسى باعىتىندا قانداي شەت­ەلدىك ارىپتەستەرمەن, عالىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس اتقارۋدا؟

– ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق شەتەلدىك ۇيىمدارمەن جانە عىلىمي قورلارمەن ۇزاق جىلدار بويى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس جۇرگىزىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, جاپونيا, اقش, رەسەي, فرانتسيا, بەلگيا, بەلارۋس جانە تاعى باسقا اتوم ەنەرگەتيكا سالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ەلدەر قازاقستانمەن ارىپتەستىك بايلانىستارىن نىعايتىپ وتىر.

جىل سايىن ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ قاتارى ۇلعايىپ كەلەدى. مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا رەسەيدىڭ ن.ا.دوللەجال اتىنداعى عى­لىمي-زەرتتەۋ جانە كونسترۋكتورلىق ەنەر­گوتەحنيكالىق ينستيتۋتىمەن دە بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋ ءۇشىن ءوزارا كەلىسسوزدەر باستالدى. ال استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسىندە فرانتسيا ەلىنىڭ يتەر ۇيىمىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويدىق.

– ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق سەمەي سى­ناق پوليگونىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ, راديوەكولوگيالىق جاعدا­يىن جاقسارتۋ باعىتىندا وراسان زور جۇمىستار اتقارىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. دەسەك تە, جارىلىستاردان زار­داپ شەككەن جەردى رادياتسيادان تازارتۋ جۇ­مىستارى تولىعىمەن قاشان شە­شىلەدى؟ وسى باعىتتا قانداي جۇمىس­تار اتقارىلۋى ءتيىس دەپ ويلايسىز؟

– بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگو­نىنىڭ حال-احۋالىن زەرتتەپ, رادياتسيالىق لاستانۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ 1994 جىلدان باستالىپ, قازىرگە دەيىن جۇرگىزىلىپ كەلەدى. العاشقىدا بۇل شارۋانىڭ توقتاپ قالعان كەزدەرى دە بولدى. قارجىلاي قيىندىقتار, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قۇرال-جابدىقتاردىڭ جوقتىعى دا ءبىراز قولبايلاۋ ەدى.

بەرتىن كەلە بۇل ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. 2004 جىلدان باستاپ پوليگون جەرلەرىن زەرتتەۋ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلە باستادى. «سەمەي سىناق پوليگونى جەرىندەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن قامتۋ» باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, ءالى كۇنگە دەيىن وسى جوبا جۇمىس ىستەپ تۇر. پو­­ليگوننىڭ كەشەندى تۇردە 10410 شار­شى شاقىرىمى (بۇل جالپى پوليگون اۋما­عى­نىڭ 56,3%-ءى), سونداي-اق 770 شارشى شاقىرىمداعى «بالاپان» سىناق الاڭىنىڭ دا جەرى زەرتتەلدى.

ءدال قازىرگى ۋاقىتتا پوليگون اۋماعىن زەرتتەۋ ماسەلەسىنىڭ دەڭگەيىنە كەلسەك, 9970,45 كم2 جەر تەحنوگەندى راديونۋكليدپەن لاستانعانى انىقتالدى. بىراق بۇل ادامدارعا, قورشاعان ورتاعا قاۋىپتى ەمەس, سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانا بەرۋگە بولادى. «وپىتنوە پولە» جانە «دەگەلەڭ» سىناق الاڭدا­رىن­داعى لاستانعان تۇستاردى زەرتتەپ, توپى­راعىن قوپارا الىپ, ولاردى «بايكال-1» قويما ساقتاعىشىنا جەت­كىزۋ جۇ­مىستارى جۇرۋدە.

وسى ماڭدا رادياتسيالىق قاۋىپ دەڭگەيىنىڭ ازايۋىنا ءبىر سەبەپ, 5,05 كم2 اۋدانداعى توپىراقتى تەرەڭىنەن جىرتىپ, بىلعانعان بەتكى قا­با­تىن الىپ تاستاۋىمىزدان بولىپ وتىر. «دەگەلەڭنىڭ» 0,065 كم2 الاڭىندا راديا­تسياعا بىلعانعان جەرلەردىڭ 40 ۇڭعى­ماسىنا تازا توپىراقتار سەبىلدى. وسى «دەگەلەڭ» مەن «وپىتنوە پولە» الاڭ­دارىنىڭ «4» ي «4ا» دەپ اتالاتىن تۇس­­تارىنا بارۋعا مۇلدە تىيىم سالىندى.

ءبىزدىڭ جوبالاۋىمىزشا, 2021 جىلى سەمەي پوليگونىنىڭ جەرىن كەشەندى زەرتتەۋدى تولىق اياقتايمىز. ەكولوگيالىق تەكسەرۋدەن سوڭ قانشا مولشەرىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا تاپسىرامىز, سونى انىقتايمىز. ءبىراز جەرلەرگە تىيىم سالىنادى, ءبىراز تۇستارى قوردا تۇراتىن بولادى. 2021 جىلى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى راديوەكولوگيالىق جاعداي تۋرالى اقپارات تولىعىمەن الىناتىن بولادى. سىناقتىڭ زارداپتارىن تاراتپاۋ, ەل مەن جەردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن «بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جەرىن ساۋىقتىرۋ» باعدارلاماسى دا قولعا الىنىپ, وندا بەلگىلەنگەن جەرلەرگە مۇلدە تىيىم سالىنىپ وتىر.

بىراق ءبىر نارسەنى تۇسىنگەن ءجون. «پوليگون جەرىن تولىقتاي تازارتامىز» دەگەن ءبىر جاقتى باعىت الۋ بۇل قاتەلىك. اسا قاۋىپتى سىناق الاڭدارىنىڭ تۇسىنا ادام بارۋعا بولمايدى دەگەن بەلگى قويىلىپ, بۇل جەرلەر ۇنەمى باقىلاۋعا الىناتىن بولادى. رادياتسيالىق لاستانۋ دەڭگەيىنە ۇنەمى مونيتورينگىلىك باقىلاۋ جۇرگىزىلەتىن بولادى.

پوليگون – قازاقستان عالىمدا­رىنا ۇزاق جىلدار بويى قورشاعان ور­تانىڭ راديا­تسيالىق زەرتتەلۋىنە ىقپال ەتەتىن تاجىريبە الاڭى ەكەندىگىن دە ۇمىتپاعان ءجون.

– بولاشاق فيزيك-يادروشى ماماندار ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا قايتا وقى­تۋ­دان وتە الا ما؟ اتوم سالاسىنا قانداي جو­عار­ى وقۋ ورىندارى ماماندار دايىندايدى؟

– اتوم سالاسىنا ماماندانۋشى ستۋدەنت جاستار بىزدەن تاجىريبەدەن وتە الادى. بۇگىندە ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىقتا قازاقستانداعى ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى كەلىپ, عى­لىمي-تاجىريبەلىك جۇمىستارمەن اي­نا­لىسۋعا مۇمكىندىك جاسالعان. ولار­دىڭ ارا­سىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ, «نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتى» اق جانە تاعى باسقالارىن اتاۋعا بولادى.

مەن ءوزىم «تەحنيكالىق فيزيكا» ما­­­مان­­دىعى بويىنشا PhD قورعاۋىندا ديس­سەرتا­تسيا­لىق كەڭەستىڭ توراعاسىمىن. بۇل جوبامىز سە­مەيدەگى شاكارىم ۋني­ۆەرسيتەتىمەن بىر­لەسە اتقارىلۋدا, ونى جاقىندا عانا قولعا الدىق. ءيا, قازاق­ستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اتوم سالاسىنا جاس ماماندار دايىندايدى. بىراق ەڭ الدىمەن ءتۇسىنىپ الاتىن دۇنيە, اتوم سالاسى دەگەنىمىز – بۇل ۋراندى بارلاپ, ىزدەپ, تابۋدان باستالىپ, اەس-تەرگە قاجەتتى وتىن تۇرلەرىن دايىنداي ءبىلۋ, يادرولىق قۇرىل­عىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن دۇرىس اتقارا ءبىلۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن جەتىلدىرۋ سياقتى كوپتەگەن ماڭىزدى دۇنيەلەردى تەرەڭىنەن وقىپ, تاجىريبەدەن ءوتۋ دەگەن ءسوز.

– بيىل ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق «توكاماك» (كتم) عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا وراي تاعى دا قانداي كەشەندى جوبالاردى قولعا الماق؟

– 2017 جىلى 26 مامىردا رەسەيدىڭ قازان قالاسىندا تمد-عا مۇشە رەسەي, بەلارۋس, قازاقستان, ارمەنيا, قىر­عىزستان, تاجىكستان ەلدەرىنىڭ «توكاماك» كتم-دى بىرلەسىپ پايدالانۋ جونىندە ءوزارا ۇكىمەتارالىق كەلىسىمى بولعان ەدى. وسىعان بايلانىستى پلازمالاردىڭ جانۋىن ومدىق تۇردە قاراستىرۋ, جۇيەنى باسقارۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ سياقتى كوپتەگەن شارۋالار قولعا الىنباق جانە حالىقارالىق يتەر ۇيىمى مەن قر ۇياو-نىڭ ءوزارا عىلىمي-تەحنيكالىق ارىپتەستىگىنە وراي يتەر-داعى اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ, رادياتسيالىق جاعدايعا ءتوزىمدى ماتەريالداردى زەرتتەۋ سياقتى جۇمىستاردى باستاپ كەتتىك. وسىلاردىڭ بارلىعى دا بۇرىن-سوڭدى الەمدە بولماعان تىڭ جاڭالىقتار. ادامزات بالاسىنىڭ تەرمويادرولىق سينتەز تەحنولوگياسىن باسقارا ءبىلۋىنىڭ تىڭ كورسەتكىشىن, قازاق عىلىمىنىڭ الەمگە تانىلۋى مەن جەتىستىگى دەپ بىلەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

راۋشان نۇعمانبەك,

جۋرناليست

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كۋرچاتوۆ قالاسى