سانالى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزىن جوعارى ساپالى اقپارات پەن قوعامنىڭ قاتىسۋى قۇرايدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيا كەزەڭىنىڭ باستالۋىمەن مەملەكەتتى وزەكتى كەڭىستىكتى اقپاراتتى قولدانۋسىز ءتيىمدى باسقارۋ مۇمكىن ەمەس. كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق سيپاتتاعى كەشەندى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن كەڭىنەن قولدانىلۋدا. كەڭىستىكتى مالىمەتتەرمەن جىلدام الماسۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى, وعان ىڭعايلى جانە قاراپايىم قولجەتىمدىلىك ساپالى شەشىمدەر مەن ءتيىمدى ارەكەتتەر قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر دەگەنىمىز – ورنالاسقان جەرىنە, نىسانىنا, قۇرىلىمىنا جانە ءوزارا جاعدايىنا قاتىستى مالىمەتتەردى قوسا العانداعى كەز كەلگەن وبەكتىلەر تۋرالى گەودەزيالىق جانە كارتوگرافيالىق قىزمەتتەردىڭ ناتيجەسىندە الىنعان تسيفرلى مالىمەتتەر. جەرگىلىكتى جەردىڭ بارلىق وبەكتىلەرىن كەڭىستىكتىك وبەكتىلەرگە جاتقىزۋعا بولادى. بۇل وبەكتىلەرگە ورنالاسقان جەرىن كورسەتۋ ماڭىزدىلىعى انىقتالعان قۇرىلىمدار جيىنتىعىنىڭ بولۋى ءتان. كەڭىستىكتىك وبەكتىلەردىڭ كورنەكىلىك كورىنىسى (مىسالى, توپوگرافيالىق كارتا) ونىڭ ورنالاسۋىن كورسەتەدى جانە ورنالاسۋىنىڭ تالداۋىن, بايلانىسىن جانە باسقا دا كەڭىستىكتىك قاتىناستارىن كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلى كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى الۋ, وڭدەۋ جانە پايدالانۋ زاماناۋي اقپاراتتىق قوعام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ قالدى. گەوگرافيالىق مالىمەتتەردى پايدالانۋ مىسالدارىنىڭ اراسىندا: ازاماتتارعا قالالاردىڭ جوسپارلارى, ۆەلوسيپەد باعدارلارى تۋرالى اقپارات ۇسىنۋ, دەمالىس جانە تۋريزم وبەكتىلەرىنىڭ ورنالاسقان جەرلەرىن كورسەتۋ, وڭىرلەرگە ازاماتتار مەن ۇيىماداردى جانە ت.ب. تارتۋ ءۇشىن كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تۋرالى اقپارات ۇسىنۋ. الەمدە گەواقپاراتتىق تەحنولوگيانى كەڭىنەن تاراتۋ شاماسى بويىنشا كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ قۇندىلىعى مەن ونىڭ ناقتى ءمانىن ۇعىنۋ تۇراقتى كوتەرىلەدى, ال ونى ادامي قىزمەتتىڭ ءتۇرلى سالاسىندا پايدالانۋ جەدەل قارقىنمەن كەڭەيۋدە.
قازاقستاندا ءتۇرلى سالاداعى وندىرىستىك قىزمەتتىڭ ناتيجەسىندە كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ ۇلكەن كولەمى قۇرىلدى. كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ كوزدەرى ۇقساستىق جانە تسيفرلى مالىمەتتەر. بۇلار كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ ۇلگىسىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىز بولا الادى. كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر كوزدەرىنىڭ بىرنەشە نەگىزگى ۇلگىلەرى بار. بۇل – كارتوگرافيالىق كوزدەر, جەردى قاشىقتىقتان الدىن الا تەكسەرۋ مالىمەتتەرى, دالا زەرتتەۋلەرى مالىمەتتەرى. اتالعان مالىمەتتەر بولشەك-بولشەك جانە ءوزارا بايلانىستى بولماعاندىقتان ەكونوميكا قاجەتتىلىگى ءۇشىن جيىنتىقتى پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى اقپاراتتىق توسقاۋىل قۇرادى, كەي جاعدايدا اقپارات الماسۋ ۇدەرىسىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇگىندە كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى پايدالانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءبىراز ماسەلە بار:
1. زاماناۋي گەودەزيالىق نەگىزدەردىڭ, ناقتىلىعى جوعارى جايعاسىمدى جۇيەنىڭ بولماۋى; 2. ءتۇرلى ۇيىمدار مەن ۆەدومستۆولاردىڭ اراسىندا اقپارات الماسۋدىڭ كەلىسىلگەن ستاندارتتارى مەن تەتىكتەرىنىڭ بولماۋى; 3. سپۋتنيكتىك تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن جانە سپۋتنيكتىك كوورديناتتى انىقتامالاردىڭ اۆتونومدى ادىسىنە توپوگرافيالىق-گەودەزيالىق وندىرىسكە كوشۋگە بايلانىستى قاجەتتىلىگى تۋىنداعان رەسپۋبليكانىڭ جاڭا كوورديناتتارىنىڭ بولماۋى; 4. كارتوگرافيالىق ماتەريالداردىڭ ارتەكتىلىگى مەن وزەكسىزدىگى; 5. مالىمەتتەردى الۋ, ساقتاۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ, وعان قولجەتىمدىلىكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ قايتالانۋى; 6. قاجەتتى مالىمەتتەردى ىزدەۋ بويىنشا قولجەتىمدى اقپارات كوزدەرىنىڭ بولماۋى; 7. كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى (گريف) تاراتۋعا شەكتەۋلەردىڭ بولۋى.
قالىپتاسقان جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن ەلەكتروندى تۇردەگى كەڭىستىكتىك مالىمەتتەرگە تۇتىنۋشىلاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن جانە ولاردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاعداي جاساۋ تالاپ ەتىلەدى. شەتەلدەردە وسى تەكتەس جۇيەلەر «كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر ينفراقۇرىلىمى» (كمي) اتاۋىنا يە بولدى. «كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر ينفراقۇرىلىمى» تەرمينىن العاش رەت 1993 جىلى اقش ۇلتتىق زەرتتەۋ قوعامى ۇسىندى. ينفراقۇرىلىم نەگىزگى ءسوزى گەوكەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ ءار ادامعا قولجەتىمدى ينفراقۇرىلىم بولا الاتىندىعى جانە بولۋى كەرەك ەكەندىگى تۋرالى يدەيانىڭ ءمانىن بەرەدى. مىسالى, كولىكتىك ينفراقۇرىلىم. بۇل ماتىندە كمي كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى جيناۋ, وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنۋدىڭ اۋماقتىق تاراتىلعان جۇيەسى رەتىندە انىقتاۋعا بولادى.
كمي قۇرۋ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جانە اقپاراتقا دەگەن ەركىن باسەكەدەن تىس قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ كىلتى بولدى. سوندىقتان ۇلتتىق كەڭىستىكتىك مالىمەتتەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى اناعۇرلىم كەڭىنەن تاراتۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزىنا يە بولادى. ۇكمي كوپتەگەن جەكەلەگەن كوزدەردەن الىنعان اقپاراتتى بىرىكتىرۋگە تارتىلعان نەگىزگى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق رەسۋرستاردىڭ ءبىرى بولماق. بۇل ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى پايدالانۋعا بايلانىستى قولدانبالى مالىمەتتەردى پايدالانۋعا وراي جالپى سپەكتورىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە بارلىق ۆەدومستۆولىق اقپاراتتىق جۇيەلەردى بىرىكتىرۋ ءۇشىن بىرىڭعاي گەواقپاراتتىق تۇعىرناما بولادى, كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى اۆتوماتتى تۇردە وزەكتەندىرۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرادى.
كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى قولدانۋ بولىگىندە ستاندارتتاۋدىڭ بولماۋىنان تۇتىنۋشىلار كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى ساقتاۋ, ۇسىنۋ جانە وڭدەۋدىڭ وزىندىك ادىستەرىن, ءتۇرلى باعدارلامالىق قۇرالدى پايدالانادى. زەرتتەۋ رەتىندە مالىمەتتەردى ساقتاۋ ءتۇرى, نىسانى جانە قۇرىلىمى, كوورديناتتاردىڭ پايدالانىلۋ جۇيەسى, كارتوگرافيالىق ماتەريالداردى دايىنداۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن كلاسسيفيكاتورلار, مالىمەتتەردى كورسەتۋ كەڭىستىگى ەرەكشەلەنەدى. اتالعان ەرەكشەلىكتەر مالىمەتتەرمەن الماسۋدى, سالىستىرۋدى جانە قابىلداۋدى ايتارلىقتاي قيىنداتىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى ۇكمي قۇرۋ كەزىندە كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر انىقتالعان فورماتتاردا ۇسىنىلۋى بىرىڭعاي قۇرىلىمى بولۋى ءتيىس, بىرىڭعاي كلاسسيفيكاتورلارىن پايدالانۋ جانە سالالىق جۇيەلەرگە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك بولعاندىقتان ستاندارتتار مەن باسقا دا نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مالىمەتتەردىڭ بىرىڭعاي ساۋلەتى جاعداياتتىق جانە تالدامالىق جۇيەلەرگە بارلىق قاباتتار مەن سالالار بويىنشا اۋماقتاردى دامىتۋ تۋرالى وزەكتى جانە راستالعان اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كمي اقپارات ساقتاۋعا جانە اقپارات الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتا عانا بولىپ قويماي, جاڭا مالىمەتتەر قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. قازىرگى ۋاقىتتا ءتۇرلى ۆەدومستۆولاردا, سالالاردا جانە وڭىرلەردە ونىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان كوورديناتتاردىڭ جانە كارتوگرافيالىق ماتەريالداردىڭ ءتۇرلى جۇيەلەرىن قولدانۋدى جالعاستىرۋدا. بۇل فاكت مالىمەتتەردىڭ ۆەدومستۆولىق بازاسىن بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن كۇردەلەندىرەدى.
وسىعان بايلانىستى بىرىڭعاي كوورديناتتىق كەڭىستىكتى قولداۋ ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە. كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى وزەكتى جاعدايدا بىرىزدەندىرۋ, دامىتۋ جانە قولداۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىن مەملەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن, وعان بارلىق كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ, سالالىقتى قوسا العاندا, كوورديناتتارى مەن كونۆەرتاتسياسىنىڭ جۇيەسى ورناتىلعان بولادى. كوورديناتتاردىڭ جاڭا گەوتسەنترلىك جۇيەسىنە كوشۋ قازاقستاننىڭ اۋماعىن اشىق كەڭىستىكتىك مالىمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەلىمىزدىڭ گەودەزيالىق جانە كارتوگرافيالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگىن شارتتاستىرادى. ۇكمي مگق اج سانتيمەترلىك ناقتىلىقپەن گەوكەڭىستىكتىك مالىمەتتەرگە جىلدام عالامدىق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
اشىق كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر باسقا كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى, ونىڭ ىشىندە سالالىق مالىمەتتەردى قۇرۋعا نەگىز بولا الادى جانە بازالىق كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر بولادى. بازالىق كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردىڭ نەگىزگى كوزدەرىنىڭ ءبىرى ۇكمي ءۇشىن ناقتى تسيفرلى اەروعارىشتۇسىرىلىم نەگىزىندە جاڭارتىلعان تسيفرلى توپوگرافيالىق كارتا بولماق. كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر بازاسىنىڭ مازمۇنىن انىقتاۋ كەزىندە ونىڭ قۇرامىنان مەملەكەتتىك قۇپيالارعا جاتاتىن مالىمەتتەرى بار وبەكتىلەر جويىلۋى ءتيىس.
كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە بىرىكتىرۋ بيلىك ورگاندارىن, عىلىمي-زەرتتەۋلەردى, ونەركاسىپ پەن حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن راستالعان جانە وزەكتى كەڭىستىكتىك اقپاراتپەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كاردينالدى ءۇزىلىسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەتتى, ونىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىن, قورعانىسى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى كوبىنەسە گەودەزيالىق جانە كارتوگرافيالىق ماتەريالداردىڭ وزەكتىلىگىنە, ناقتىلىعىنا تاۋەلدى. جەرسەرىكتىك ادىستەردىڭ, جايعاستىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ دامۋىمەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جاپپاي ەنگىزىلۋىمەن گەودەزيالىق مالىمەتتەردى الۋ جانە تاراتۋ مەن ونىڭ نەگىزىندە ۇكمي قۇرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى دامۋدا.
ۇكمي ەنگىزۋ مەملەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى, كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر بانكىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى جانە ۇلتتىق گەواقپاراتتىق جۇيە (ۇگاج) ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
مەملەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى رەفەرەنتستى ستانسانىڭ جەلىسىن باسقارۋعا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەۋدىڭ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ» ناتيجەسىندە الىنعان گەودەزيالىق ولشەمدەردىڭ (سپۋتنيكتىك, نيۆەليرلىك, گراۆيمەترلىك) مالىمەتتەرىن كامەرالدىق وڭدەۋدى ورىنداۋعا جانە تومەندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى:
ا) وبەكتىلەردىڭ ورنالاسقان جەرىن جانە ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ناۆيگاتسيانى انىقتاۋ ءۇشىن ءتۇرلى پايدالانۋشىلارعا ديففەرەنتسيالدى تۇزەتۋلەردى ءبىر ۋاقىتتا بەرۋ; ءا) بايلانىستىڭ ءتۇرلى ارنالارى بويىنشا قولجەتىمدىلىكتىڭ دەڭگەيىن ۇيىمداستىرۋ; ب) تۇتىنۋشىلارعا جەرسەرىكتىك ناۆيگاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە ناقتى جايعاستىرۋدىڭ مالىمەتتەرىن ۇسىنۋ.
كەڭىستىكتىك مالىمەتتەر بانكىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى جانە ونىمەن بايلانىستى كەڭىستىكتى ەمەس مالىمەتتەردى جيناۋدى, ساقتاۋدى, وڭدەۋدى, تالداۋدى جانە كورسەتۋدى, سونداي-اق سونىڭ نەگىزىندە گەوگرافيالىق كەڭىستىك تۋرالى اقپارات پەن ءبىلىم الۋدى قامتاماسىز ەتەدى. گەواقپاراتتىق رەسۋرستار – مەتامالىمەتتەر كاتالوگى بويىنشا مالىمەت كوزدەرىن ىزدەۋ جانە ونىڭ سيپاتتامالارى بويىنشا كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى وڭدەۋدى قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.
ۇكمي كەڭىستىكتىك اقپاراتقا بايلانىستى E-Gov اعىمداعى قىزمەتىن پايدالانۋدى قامتۋ مەن قىسقارتۋدى اناعۇرلىم ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.
جوبانى ەنگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى نەگىزىنەن جاناما, سەبەبى ۇكمي گەوكەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى قالىپتاستىرۋ مەن جيناقتاۋ ۇدەرىسىن جۇيەلەندىرۋ جانە ستاندارتتاۋ قۇرالى بولا الادى جانە سول ارقىلى جۇمىس ۋاقىتىنىڭ شىعىنىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى. جالپى العاندا, ۇكمي ىسكە اسىرۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ ءمانى:
- سالالىق ۆەدومستۆولار مەن مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاجەتتى جاعداياتتىق اقپاراتتى ىزدەۋگە جانە تالداۋعا كەتەتىن جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋعا; - مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جيىنتىق تالدامالىق ەسەپتەر, انىقتامالار جانە ارالاس سالالىق مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەردىڭ سۇرانىمدارىنا جاۋاپتار دايىنداۋعا كەتەتىن جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋعا; - مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇلگىلىك قۇجاتتاردى – ساراپتامالاردى, كەلىسۋدى, بەكىتۋدى, تاپسىرىستى, ءوتىنىشتى وڭدەۋگە كەتەتىن جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋعا; - رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ وبەكتىلەر تۋرالى جاعداياتتى اقپارات جيناۋعا جانە وزەكتەندىرۋگە, جەرلەردىڭ جاعدايى مەن تالداۋعا كەتەتىن شىعىندارىن قىسقارتۋعا; - كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى پايدالانۋ قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە; - بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا الىپ كەلەدى.
حالىقارالىق تاجىريبە جەكەلەگەن كەڭىستىكتىك مالىمەتتەردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماج-تەحنولوگياسى ارقىلى بىرىڭعاي ينفراقۇرىلىمعا بىرىكتىرۋ بيلىك ورگاندارىن, عىلىمي-زەرتتەۋلەردى, ونەركاسىپتىك قاجەتتىلىكتى جانە حالىقتى راستالعان جانە قاراما-قايشىلىقسىز كەڭىستىكتىك اقپاراتپەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋدە تۇبەگەيلى مۇمكىندىكتى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتىپ وتىر.
اقىلبەك شپيكپاەۆ,
قر اشم جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتى
«كازگەودەزيا» رمقك باس ديرەكتورى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى