كسرو تۇسىندا ء«بىز 60-شى جىلداردانبىز» (بۇل ءسوزدىڭ اۆتورى بالكىم ەۆتۋشەنكو, بالكىم روجدەستۆەنسكي بولار) دەگەن تانىمال تىركەس تورگە شىقتى. كلاسسيكالىق نەگىزى بار قازاق ادەبيەتى وسى جىلداردان باستاپ قايتا ورلەۋ ءداۋىرىن باستان كەشتى دەسە بولادى. كۇي تىلىمەن ايتقاندا كىل ءبىر قوسباسارلار مەن اقجەلەڭدەر تۋىپ, شەدەۆرلەر شەرۋى سالتانات قۇردى.
مىنە, سول جىلدارى ۇلت ادەبيەتىنە اعالارىمىزدى بىلاي قويعاندا ءبىر تۇستان فاريزا, ءبىر تۇستان مارفۋعا, ءبىر تۇستان قانيپا, ءبىر تۇستان كۇلاش, ەندى ءبىر تۇستان اقۇشتاپ كەلىپ, جاراسقاننىڭ جازعانىنداي, اقبۇلاقتارداي شاپقىلاپ, ەنەسىنە جامىراعان قوزى-لاقتاي ءسۇيسىندىرىپ, جىلدار جىلجي كەلە ارقايسىسى ءبىر-ءبىر اعىسقا, ارناعا اينالدى. اقۇشتاپقا دەگەن وقىرمان ماحابباتى «اقجايىقتىڭ اق شاعالاسى» دەگەن تەڭەۋمەن تۇرلەندى. ءسويتىپ وسىناۋ الاماننىڭ ىشىنەن ونىڭ دا اقىندىق ساپارى, ايبەرگەنوۆشە ايتقاندا, ارمان ساپارى باستالدى.
سول كۇندەردەن باستاپ ۇلت پوەزياسىندا اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا دا ءوز ورنەگىن سالدى. كىلەڭ ءبىر ارشىلعان جۇمىرتقاداي اق قاناتتى, اقجال تولقىن جىرلار جانىڭنىڭ ءبىر نازىك قىلىن شەرتتى. الدەبىر كۇردەلىلىككە يە جاساندىلىققا ۇرىنباعان ولەڭدەر ورتەڭگە شىققان گۇلدەي بولىپ ۇلبىرەپ, ەل كوڭىلىنە تەز ۇيالاپ جاتتى. سەبەبى ونىڭ تاڭعى شىقتاي كىرپياز, كىرشىكسىز ليريكاسى حالىق شىعارماشىلىعىمەن, ماڭگىلىك ماعىناسىنان اجىراماس حالىق ماقامىمەن قابىسىپ جاتقاندىعىنان ەدى. نەبارى 30 جاسىندا قازاق پوەزياسىندا قۇبىلىس جاساعان تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ وسى تۇستا عوي, اقۇشتاپقا, مارفۋعالارعا جالىن جىر ارنايتىنى.
تالانتتى تانۋ ءۇشىن دە تالانت كەرەك. تالانتتى تاي كەزىنەن تاپ باسىپ تانىعان, ساعىنىشتى پوەزيانىڭ ءبىر جانرىنا اينالدىرىپ جىبەرگەن ايبەرگەنوۆتىڭ تامسانىپ جىر جازۋىنداي بار ەكەن. اقجايىقتىڭ اق شاعالاسى سول كۇننەن باستاپ-اق قاناتى شولپى سۋعا قانبايتۇعىن شاعالاداي شارىقتاپ كەلەدى. ەگەر مىقتى بولماسا مۇقاعالي فاريزاعا مۇڭ شاعا ما, تولەگەن اقۇشتاپقا نازدانىپ سىر اشا ما؟ ءبىرىن-ءبىرى كوتەرگەن وسىنداي جۇيرىكتەردىڭ ارقاسىندا ۇلت پوەزياسى بۇگىندە كەمەرىنەن اسقان جوق پا؟ الگىندە ايتىلعان ارۋ اقىندارىمىزبەن قاتار اقۇشتاپپەن «اۋىرعان» اقىن سىڭلىلەرىنىڭ دە قاتارى كوبەيە باستادى. بۇگىندە دە سول بيىگىنەن قول بۇلعايتىن اقىننىڭ «انا سىرى» اتتى كىتابىن باس الماي وقىپ وتىرمىن. بەلگىلى سەندىك اتتان جاڭىلماسىم, اتىڭدى جىرعا قوستىم ساعىنعاسىن. كوك تاس تا جىپ-جىلى بوپ كورىندى, اپا, بەتىنە سەنىڭ بەينەڭ سالىنعاسىن.
اق ايدىن ايىرباس بوپ تاس قالاعا, تۇرسام دا جانعا جايلى باسپانادا. پارلاتىپ كوزدىڭ جاسىن جايىققا ۇشقان مەن, اپا, سەكىلدىمىن اق شاعالا. اركىمنىڭ دە ءوز ءارحيۆى بولار. اسىرەسە شىعارماشىلىق ادامىندا. مەنىڭ دە ارحيۆىمدە ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى قاراپايىم, تۇلعالى ادامداردىڭ تەبىرەنىسكە تولى حاتتارى, ءىلتيپاتى, لەبىزى بار. بىراق سولاردىڭ بىردە ءبىرى دە شەشەمنىڭ جازعان حاتىنداي بولا قويمايدى دەسەم, سول كىسىلەردىڭ قايسىسى دا كەلىسەر دەپ ويلايمىن. شەشەم باستاۋىش سىنىپتاردىڭ مۇعالىمى بولدى. جازۋى مارجانداي ەدى. ستۋدەنتتىك جىلداردا كوپ حات جازدى. كەيبىر حاتتارى ارنايى پوسىلكامەن كەلەتىن. سول حاتتاردىڭ كوشىپ-قونىپ, پاتەر ازابىن تارتىپ جۇرگەن ۇزاق جىلداردا جوعالىپ كەتۋى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزەگىمدى ورتەيدى. بىراق ءار جولى سانامدا سايراپ تۇر.
ءومىردىڭ بۇلاعاي كەزدەرىندە سول حاتتار ماعان ەرەكشە كۇش-جىگەر, رۋح بەرەدى. اقىننىڭ مىنا ءبىر جىر جولدارى سول ءبىر قاپ التىنعا دا ايىرباستامايتىن انامنىڭ حاتتارىن ەرىكسىز ەسىمە ءتۇسىرىپ, كوڭىلىمدى بوساتتى. جان سىرىمداي جاعدايدى ايتقىزىپ وتىرعان دا اقىن جىرىنىڭ قاسيەت-قۇدىرەتى. اناعا بۇل دۇنيەدەن انا دۇنيەگە جازىلعان حاتتار. ء«ارىپ بىلمەس وقىمىستىسىنا» جازعان حاتتارى. اناسىن ساعىنعاندار وقيتىن كىتاپ ەكەن بۇل. ساعىنىش دەگەن دە ءبىر جانر عوي. ال شىن سۋرەتكەر ساعىندىرىپ جازا الاتىنى جانە اقيقات.
وسى ءبىر جازىلۋ فورماسى مۇلدەم بولەك حاتتار ءسىزدىڭ ويىڭىزدى ءار قياعا تارتادى. سەبەبى ءاربىر ولەڭ الدەبىر كۇردەلىلىككە ۇرىندىرماي, ءومىردىڭ وزىنەن ورىلەدى. انانىڭ اناعا سىرى, جۇرەك جىرى. «كۇندە شىقتى اتا-اناداي ەلجىرەپ» (اباي) دەمەكشى, سەنى ءبارىبىر اناڭنان ارتىق ەشكىم تۇسىنبەيدى. ءتىپتى باۋىر دا, ءبارى دە ۋاقىتشا. ولاردىڭ دا ءوز تىرلىگى, ءومىرى بار.
ءبىر سىنىپتاسىم بار. ونەردەن الىس ادام, ءتىپتى مۇرنىنا ءيسى بارا قويمايدى دەۋگە دە بولادى. سول دوس «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, ەشقاشان ءان سالعان ادام ەمەسپىن. ال ەندى بار عوي ءشامشىنىڭ «انا تۋرالى جىرى» ايتىلعان جەردە قالاي قوسىلىپ كەتكەنىمدى بىلمەيمىن, ءتىپتى تىنىسىم اشىلىپ, كادىمگىدەي جەڭىلدەپ قالامىن» دەيدى. اقۇشتاپ اقىننىڭ اقيقاتى دا اركىمدى ەرىكسىز ءوز ىشكى الەمىنە ۇڭىلدىرەدى. ونەردىڭ نەگىزگى ميسسياسى دا ادامدارمەن سىرلاسۋ, پىكىرلەسۋ عوي. ال مىنا كىتاپتاعى سىردىڭ ۇشى-قيىرىنا جەتپەيسىڭ. ءار بەتتى اشقان سايىن ءومىردىڭ اشىلماعان نە وزىڭە تانىس, بەيتانىس قىر-سىرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, نۇرلانىپ بارا جاتاسىڭ.
باقيلىق بولسا دا, قاسىڭدا وتىرسا دا اناسىن كىم ساعىنبايدى دەيسىز, اناسىنا ەسەيىپ كەتسە دە كىم ەركەلەمەيدى دەيسىز؟ ءتىپتى ەرتەرەكتە اتى-شۋلى قىلمىسكەردىڭ تۇرمەدە وتىرىپ اناسىنا جازعان ساعىنىش حاتىن, ءا.بوكەيحاننىڭ اڭگىمەسىندەگى سوقىر بالاعا نە ارمانىڭ بار دەگەندە كوزىم اشىلسا, انامدى ءبىر كورسەم بولدى دەپ ارماندايتىنى بار ەمەس پە؟! مىنە, بۇل كىتاپ تا سول ادامزاتتىڭ اسىلى انا الدىندا ءبارىمىزدىڭ دە باس يەتىنىمىزگە تاعى ءبىر مارتە يلاندىرادى.
اقىننىڭ اعىستارى – نۇرلى اعىس. ونىڭ جازۋىندا انالاردىڭ ءبارى اقىن ءتارىزدى كورىنىپ كەتەدى. ءسات سايىن سەنى يىرىمىنە تارتا بەرەدى, ولەڭدەرى ءومىردىڭ وزىنەن ورىلگەن سوڭ با, كوڭىلىڭدە تەز جاتتالىپ, «ادامداردىڭ تاعدىرى, اناسىن ساعىنۋى قانداي ۇقساس» دەگەن پىكىرگە دەن قويعىزىپ, ءوز ويىڭداعى ءومىر كورىنىستەرىمەن ۇشتاسىپ جاتادى. بۇل اقىننىڭ اۆتوپورترەتى. انا دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ كوپ ماعىناسىنىڭ ءبىرى, ءسىرا, ەڭ باستىسى مەيىرىم بولسا كەرەك. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا سول مەيىرىمنىڭ جەتپەي جاتۋى كەرەك بولسا عالامدىق پروبلەماعا اينالدى. انا مەن بالانىڭ كوز جاسىن سۇرتە الماي دارمەنسىز وتىرعان ەلدەر دە بار. بۇگىندە ادەبي زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە بەلگىلى بولعانىنداي, ەڭ دەموكراتيالىق ەل, الپاۋىت امەريكاڭىزدا انالار تۋرالى تۋىندى كوپ وقىلاتىن كورىنەدى. ادام قۇقىقتارى ايرىقشا قورعالادى دەيتىن ەلدىڭ وزىندە مەيىرىمگە زارۋلىك بار دەگەن ءسوز عوي. بۇل كىتاپتى دا سول مەيىرىمگە قويىلعان ەسكەرتكىش دەۋگە بولادى. كۇلاش احمەتوۆا ايتقانداي, «ونىڭ اناسىنا ارناعان ولەڭ-جىرلارىنىڭ ارقايسىسىندا اسىل تاستاي قىز تاعدىرىنىڭ قىرلارى اشىلادى».
اقجايىقتىڭ اق شاعالاسى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا بۇگىندە الاشتىڭ «امازونكاسى» اتاندى دەۋگە دە بولادى. الاش اتى اتالعان جەردە اقيقات تا ونىڭ بالاماسىنداي كورىنەتىنى راس. مىنە, سول رۋحتى جىردىڭ شوعىن ۇرلەپ, ءسوزدى سەمسەر ەتىپ ۇستانعان اقىننىڭ ازاماتتىق بولمىس-ءبىتىمىن جوعارى ۇستاپ, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ قايراتكەرلىك جولدا جۇرگەنى دە جاقسى ءمالىم. بۇگىندە ءتۇڭىلۋ, تورىعۋ باسىم بولىپ جاتاتىن, قۇدايدىڭ ءوزىن «قۇرداسىنداي» قاعىتاتىن قاعىنعان ولەڭسىماقتارعا («قۇدايدىڭ وزىنە كوپ سۇراق قوياتىن ادام بالاسى الدىمەن وزىنە سۇراق قويۋى كەرەك» – ءابىش.) اقىننىڭ ازاماتتىق, ارلى پوەزياسىنان كەلتىرەتىن ناقتى مىسال جەتكىلىكتى. ول ناداندىقتىڭ ءيسى شىققان جەردەن قاشىپ جۇرەتىن, دانالىقتىڭ ءيسى شىققان جەردەن شالقىپ, تاسىپ شىعاتىن اقىن. وقيىق:
اق سويلەپ, ادال كۇلەتىندەرمەن, شىندىقتى جاقتاپ جۇرەتىندەرمەن, سىيلاستىق سىرىن بىلەتىندەرمەن تانىسقىم كەلەدى مەنىڭ. جامانعا جاعىنبايتىندارمەن, جوقتىققا تارىلمايتىندارمەن, ارماننان ارىلمايتىندارمەن تانىسقىم كەلەدى مەنىڭ. جانارى مولدىرەگەندەرمەن, جۇرەگى ەلجىرەگەندەرمەن, ۇمىتكە سەندىرە بىلگەندەرمەن دوستاسقىم كەلەدى مەنىڭ. مۇڭ-قايعى جەڭبەيتىندەرمەن, وسەككە سەنبەيتىندەرمەن, نادانعا ەرمەيتىندەرمەن – باس قوسقىم كەلەدى مەنىڭ. بۇل ونىڭ ولەڭ-ونەردەگى ومىرلىك ۇستانىمى, پوزيتسياسى. وسى ۇستانىمنان ەشقاشان تانعان ەمەس, جالتاق جىر جازعان ەمەس.
بۇگىندە باتىر كوپ زامان. سونىڭ ىشىندە پسەۆدوپاتريوتتار دا بارشىلىق. «پاتريوتيزم – الاياقتاردىڭ جامىلعىسى» دەگەن ەكەن ءبىر دانىشپان. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ونىڭ پاراساتتى پوەزياسى سول پسەۆدوپاتريوتتار-پوپۋليستەرگە ارنالعانداي بولادى دا تۇرادى.
ونىڭ ولەڭدەرى نەگە وقىلىمدى؟ ول ونەردەگى ەگىز ستيحيا قۋانۋ مەن قايعىرۋدىڭ باعىن جاندىرادى. قولىمىزعا الىپ, قۇنىعىپ وقىعان «انا سىرى» كىتابىنىڭ ءار جولىنان كەزىگەتىن وسىناۋ ەگىز ستيحيالار ءسىزدى تەرەڭگە تارتادى دا وتىرادى. ەگەر رەجيسسەرى تابىلسا, كىتاپتاعى كەيبىر ولەڭدەردىڭ ءوزى ءبىر سپەكتاكلگە سۇرانىپ, سونىڭ جۇگىن كوتەرىپ-اق تۇر. وسىندايدا ءبىر زاماندا جىر كىتاپتارى نەگىزىندە پوەتيكالىق درامانىڭ باعىن اشقان رايىمبەك سەيتمەتوۆ ەسكە تۇسەدى. رايىمبەك دەگەندە ونىڭ جان دوسى قادىر مىرزا ءالى ەسىمى دە قوسا اتالادى. ال ەندى «انا سىرىنداعى» ۇلت تۇلعالارىنىڭ بولمىسىن بيىك بەدەرلەگەن تۋىندىلاردىڭ ءوزى ءبىر توبە دەسەم, قازاقتىڭ قادىرىنا ارنالعان «كوك دونەننىڭ كىسىنەۋى» اتتى باللادا ىسپەتتەس جىردىڭ ءبىتىمى بولەك جاتىر. ولەڭ ەمەس-اۋ, كادىمگى كارتينا, سۋرەت, ءمولدىر مۇڭدى رەكۆيەم دەيىكشى. وقيىق:
كورسىن دەپ ەلدىڭ سىيىن اقىن اعا, اقىندى سۇيمەسە ولاي شاقىرا ما؟ ويۋمەن جابۋلاعان كوك دونەندى ءمۇتالى الىپ شىقتى ساحناعا.
ءبىر نارسە مىناۋ جىلقى تۇسىنەدى, سەزىم بار وندا جوق كەي كىسىدەگى. تىزگىندى قادىر اقىن ۇستاعاندا, كوك دونەن ىشقىنىپ كەپ كىسىنەدى. حالىققا كىسىنەدى تولىپ تۇرعان, اقىننان كەتكىسى كەپ بولىپ قۇربان. كوك دونەن كىسىنەدى اقىندى اياپ, شال كەزدە شابا المايتىن جولىقتىرعان. كوك دونەن زالعا كەلگەن ايدالادان, تۇرعانداي جاۋاپ كۇتىپ, اينالادان. – قۇيعىتىپ, اتقا شابار داۋرەنىڭدە,
بۇل قازاق ات مىنگىزسە قايدا بولعان؟ بۇيىرۋ باقىتىم عوي اقىن ۇلعا, بولار ەڭ ءوزىڭ يەم, جاقىنىم دا. ال سىزدە ءتورت اي عانا عۇمىر قالعان. مەن سورلى كەتەم كىمنىڭ تاقىمىندا؟
كوك دونەن ساحنادان كىسىنەدى. سەزدى ەكەن جانۋاردىڭ ءىشى نەنى؟ زاماندا ادامدى-ادام ۇقپاي جۇرگەن,
ءتايىر-اي, جىلقىنى كىم تۇسىنەدى؟.. اقىندا از بولادى سايراڭدار كۇن, شىن باقىت تابادى اقىن, ويدان بالكىم.
اسىلدى جوعالتقان سوڭ, جوقتاۋ ايتىپ, كەشىگىپ جۇرەسىڭ-اۋ, قايران حالقىم!
ولەڭنىڭ ومىرشەڭدىگى, تارتىمدىلىعى, قۇدىرەتى سوندا ءسىزدىڭ كوڭىل كۇيىڭىزدى تاپ باسقاننان بۇرىن, ويىڭىزعا وي قوسىپ, شارتاراپتى شارلاتادى.
وسى قادىر اعانىڭ 75 جىلدىعىندا ورالدىق فوتوسۋرەتشى رافحات حالەلوۆ عاجاپ سۋرەت ءتۇسىردى. قادىر اقىن سىرىم باباسى ەسكەرتكىشىنىڭ تۇعىرىنا ماڭدايىن سۇيەپ, قاراتاستى ءسۇيىپ, اعىل-تەگىل جىلاپ تۇر. ساناۋلى ايلاردان سوڭ باباسىنىڭ جانىنا بارىپ, ءوزى دە ەسكەرتكىشكە اينالاتىنىن, سول كۇندەردىڭ سۇمدىق سۇراپىلىن جۇرەگىنە جيىپ جۇرگەن اقۇشتاپ اقىن قانداي الاپات جىرعا اينالدىرعان. وسى ولەڭ بۇگىنگى قادىر اقىنعا قويىلعان ەسكەرتكىشپەن بىرگە بيىكتەپ تۇرعان جوق پا؟! كىتاپتاعى مۇحيت بابامىزدىڭ, مۇقاعاليدىڭ, ەلباسىنىڭ, ت.ب. بولمىسىن اشۋدا اقىن ىرگەلى ىزدەنىستەرگە بوي ۇرىپ, تۇلعاتانۋ سالاسىندا ۇلكەن رۋحاني ولجا سالىپ كەتەدى.
بۋىرقانىستار. تەربەلىستەر. سەرپىلىستەر. سىلكىنىستەر. قاراما-قايشىلىقتار. اقىن دارىنىنىڭ بيىك ولشەمىن كورسەتەتىن وسىناۋ ستيحيالىق سۇراپىلدار (س.اقسۇڭقار ۇلى ايتقانداي, ستيحي ءسوزىنىڭ سول ءتۇرلى ستيحيادان تۇراتىنى راس بولار) ءسىزدى دامىلسىز جەتەلەيدى دە وتىرادى, تەڭىز تولقىندارىنداي ءبىر كەلىپ, ءبىر كەتىپ جاتادى.
جالپى, دارىندى ادامنىڭ ويىندا قوعامدىق پروتسەستەردىڭ ءبارى سۇزگىدەن ءوتىپ جاتادى. الگىندە ايتقانىمىزداي, وعان قاراما-قايشىلىقتار دا ءتان. ال ەندى ەلدى, جەردى سۇيۋگە كەلگەندە, وتانىن ايالاۋدا اقىن سول ازاماتتىق بيىگىندە قاشاندا جارقىراپ كورىنەدى. سول كوڭىل كۇيىن دە بىلاي بەدەرلەيدى.
ەسىلدىڭ بويىن بولەگەن نۇرعا, ەڭسەسى بيىك جاس قالا بولەنىپ جاتىر اسەم ءان-جىرعا ەلباسى سالعان استانا. شومىلتىپ بۇگىن ۇرپاعىن ازات ەركىندىك تاڭنىڭ نۇرىنا, تاعدىرىن سەنىپ تاپسىردى قازاق نۇرسۇلتان اتتى ۇلىنا. ەگەمەن العان دالانىڭ كوركىن تانىتىپ تەگىس باسقاعا, الەمگە قۇشاق جايادى ەركىن ەلباسى سالعان استانا! تۇلعاعا, ەلباسىنا قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت. بۇگىندە ءوزى دە سول قۇرمەت بيىگىنە كوتەرىلگەن الاشتىڭ ءبىر ايىمى اقۇشتاپ اقىنعا قانداي قۇرمەت كورسەتىلسە دە جاراسىپ تۇر.
قالي سارسەنباي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى