وبلىس ورتالىعى وسكەمەننەن – 500, اۋدان ورتالىعى – اياگوزدەن 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان شالعايداعى شۇبارتاۋدىڭ بايقوشقار اۋىلىنان ەكى تۇرعىن جاردەم سۇراپ, قوڭىراۋ شالدى. ەكەۋى دە مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ, سونىڭ ارقاسىندا وتباسىن اسىراپ وتىرعان شارۋالار.
«2014 جىلى ۇكىمەتتىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ مال اسىلداندىرۋ باعىتى بويىنشا اكىمدەردىڭ ايتۋىمەن 5 جىلعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العان بولاتىنبىز. بەرىلگەن قارجىعا مال ساتىپ الىپ, جۇمىسىمىزدى جانداندىرىپ جاتقانبىز. نەسيەنى دە ۋاقتىلى تولەپ جۇردىك. اياگوزدە قۇرىلعان «دەمەۋ قارجى» نەسيە سەرىكتەستىگى ارقىلى 39 ادام 3 ميلليون تەڭگەدەن قارجى العان ەدىك. سويتسەك, سەرىكتەستىك مۇشەلەرىنىڭ جارتىسى نەسيەنى تولەمەگەن ەكەن. ونى جاقىندا بىلدىك. سوعان بايلانىستى سوت شەشىمى شىعىپ, سوت تولەمەگەندەردىڭ اقشاسىن تولەيسىڭدەر دەپ ءبىزدىڭ مۇلكىمىزدى, كولىگىمىزدى, تراكتورىمىزدى بۇعاتتاپ تاستاپتى. ەندى, مىنە, مالىمىزدى دا ساتا الماي وتىرمىز. ءشوپ شابۋ ناۋقانى كەلدى. جانارماي الۋ كەرەك, تراكتورعا قوسالقى بولشەك الۋ كەرەك دەگەندەي. وسىلايشا قولىمىز ءجىپسىز بايلانىپ وتىر», دەيدى بايقوشقار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جايىق تولەگەنوۆ.
«اكىمدەر اۋەلدە ەسكەرتكەن جوق»
جايىق تولەگەنوۆ مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى بەرىلگەن 3 ميلليون 300 مىڭ تەڭگەگە 2 جاسار 1 بۇقا, 1 جارىم جاسار 5 بۇقا, 5 سيىر مەن 5 تايىنشا ساتىپ الىپتى. مەملەكەتكە قايتارۋعا ءتيىس 3 ميلليون 600 مىڭ تەڭگەنىڭ 2 ميلليون 900 مىڭىن قايتارىپتى. «نەسيەنى ناۋرىز ايىندا تولەپ ءبىتىرۋىم كەرەك ەدى. «دەمەۋ قارجى» نەسيە سەرىكتەستىگىنەن نەسيەنى بىرگە العان 39 ادامنىڭ تورتەۋى عانا بايقوشقار اۋىلىنان, قالعان كىسىلەردى دۇرىس تانىمايمىز. اكىمدىك اۋەلدە «39 ادامنىڭ بىرەۋى نەسيەنى تولەمەسە ورنىنا سىزدەر تولەيسىزدەر» دەپ ءتۇسىندىرىپ ايتقان جوق. ونى بىلگەندە الماس ەدىك. ماسەلەمىزدى ايتىپ, اۋدان اكىمى مەن پروكۋراتۋراعا دا باردىق. ولار «سوت شەشىمىنە قارسى تۇرا المايمىز» دەپ وتىر. «دەمەۋ-قارجى» سەرىكتەستىگىنىڭ ءتورايىمى جانات قۇسايىنوۆا سوتقا قارسى شاعىم تۇسىرىڭدەر دەپ ايتقاننان كەيىن 20 مىڭ تەڭگەدەن جيىپ, ادۆوكات جالدادىق. مەملەكەتتىك باج دەپ 80 مىڭ تەڭگە تولەدىك. قازىر «دەمەۋ قارجىنى» تەكسەرىپ جاتىر دەپ ەستىدىك. تەرگەۋشىلەر تەكسەرىس ەكى-ءۇش ايعا سوزىلادى دەيدى. ەكى اي كۇتسەك, ءشوپتى قارا كۇزدە شابامىز با؟ وسى جاعى قيىن بولىپ تۇر», دەيدى شاقشاداي باسى شاراداي بولعان شارۋا.
وسى باعدارلاما ارقىلى نەسيە العان بايقوشقار اۋىلىنىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى امان كاميل كەلىسىمشارتتا اۋەلدە نەسيە العان ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە كەپىل بولاتىنى, تولەمەگەندەر ءۇشىن تولەپ جۇرگەندەردىڭ جاۋاپتى ەكەندىگى تۋرالى جازىلماعاندىعىن ايتادى. «بۇل تارماق كەيىننەن قوسىلعان سەكىلدى. كەلىسىمشارتتا اۋىل اكىمىنىڭ, ءبىزدىڭ جانە جانات قۇسايىنوۆانىڭ قولى بار ەكەن. قاي ۋاقىتتا قول قويىلعانىن دا بىلمەيمىز. بىزبەن بىرگە نەسيە العان 39 ادامنىڭ كەيبىرەۋى «بۇل مەنىڭ قولىم ەمەس, مەندە ونداي قاعاز جوق» دەپ اينىپ شىعىپتى. ءسويتىپ 32-33 ادام قالعان سەكىلدى. بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا وسكەمەندە سوت بولدى. سوتقا ءبىز بارا المادىق. سوتتا جانات قۇسايىنوۆادان «تولەمەگەن ادامداردىڭ قاعازىن بەر. سولاردى شاقىرتامىز» دەپ سۇراعاندا قۇجاتتارىن بەرمەپتى», دەگەن ول ىشكى كۇدىگى بار ەكەنىن دە جاسىرعان جوق.
قۇسايىنوۆاعا دا تەلەفون شالىپ كوردىك. الايدا بىردە ۇيالى تەلەفونى بوس بولماي, بىردە ۇيالى تەلەفونى ءسوندىرىلىپ تۇرعاندىقتان سويلەسە المادىق.
ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلەيىك دەپ اياگوز اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار بولىمىنە حابارلاستىق. ءبولىم باسشىسى قۋانىش ازىحانوۆ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا 8 نەسيە سەرىكتەستىگى ارقىلى اياگوز اۋدانىنىڭ 364 تۇرعىنى 1 ميلليارد 2 ميلليون تەڭگە كولەمىندە نەسيە العانىن, سونىڭ ىشىندە 122 ادام نەسيەسىن جاپقانىن, قازىرگى ۋاقىتتا اۋدان مەملەكەتكە 504 ميلليون تەڭگە قارىز ەكەندىگىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار اۋدان بويىنشا وسى ۋاقىتقا دەيىن 167 ميلليون تەڭگەنى مەملەكەتكە قايتارماعان ادامدارعا قارجىنى قايتارۋ جونىندە سوت شەشىمى شىققانىن, قازىر 251 ميلليون تەڭگەنى قايتارۋعا قاتىستى ءوتىنىش سوتتا قارالىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ال «دەمەۋ قارجى» نەسيە سەرىكتەستىگى ارقىلى جالپى سانى 135 ادام نەسيە الىپتى. ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان 39 ادامنىڭ مەملەكەتتەن العان قارجىسى – 107 ميلليون 518 مىڭ تەڭگە.
«شيكىلىكتىڭ ءبارى كەپىلدەمەنىڭ جوقتىعىنان بولىپ وتىر عوي. نەسيە سەرىكتەستىگىنىڭ مۇشەلەرى كەلىسىمشارتتا كەپىلدەمەنىڭ ورنىنا ء«بىرىمىز ءۇشىن ءبىرىمىز جاۋاپ بەرەمىز» دەپ قول قويعان. نەسيە كەپىلدەمەسىز بەرىلگەن. مال اسىلداندىرامىز, مال باسىن كوبەيتەمىز دەپ نەسيە العان شارۋالار كولدەنەڭ كوك اتتىلار ەمەس, اۋىل اكىمدەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن وتكەن ادامدار. ولار سەرىكتەستىككە ءوز ەرىكتەرىمەن مۇشە بولىپ كىردى. كىرگەنى ءۇشىن 300 مىڭ تەڭگەدەن تولەدى. ولاردىڭ اراسىندا نەسيەنى تولەيتىن اقشاسى جوق, جاعدايى ناشار ادامدار دا بار. سوت ورىنداۋشىلارى بارىنە تولەڭىزدەر دەپ جاتىر. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اۋىل اكىمدەرىنە سەرىكتەستىكتەرمەن بىرلەسە جۇمىس جاساۋ جونىندە تاپسىرما بەردىك», دەيدى ءبولىم باسشىسى.
ءوڭىر كاسىپكەرلەرى مەملەكەتكە 5 ميلليارد تەڭگە قارىز
شىعىس قازاقستانداعى شارۋالارعا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلگەن نەسيەلەر «ەرتىس» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى ارقىلى ۇلەستىرىلگەن بولاتىن. كورپوراتسيانىڭ باسقارما توراعاسى انتون كرامارەنكونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان باعدارلاما ارقىلى 2011-2015 جىلدارى وبلىس بويىنشا 485 نەسيە سەرىكتەستىگىمەن 450 كەلىسىمشارت جاسالىپ, شارۋالارعا 13 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرىلىپتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن سول قاراجاتتىڭ 8 ميلليارد تەڭگەدەن استامى مەملەكەتكە قايتارىلعان. الايدا وبلىس بويىنشا كوكپەكتى مەن ۇلان اۋداندارى قارىزعا بەلشەدەن باتىپ وتىر. كوكپەكتى اۋدانى مەملەكەتكە − 590, ۇلان اۋدانى 634 ميلليون تەڭگە قارىز ەكەن. «شارۋالارعا قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىندى. بولىنگەن قارجىنى مەملەكەتكە قايتارۋىمىز كەرەك. اياگوزدەگى «دەمەۋ قارجىعا» كەلسەك, 39 ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى نەسيەنى ۋاقتىلى تولەدى, قالعان بولىگى تولەمەدى.
كەلىسىمشارتتا نەسيە سەرىكتەستىگىنىڭ مۇشەلەرى ءبىرىمىز تولەمەي قالعان جاعدايدا قالعاندارىمىز تولەيمىز دەپ جاۋاپكەرشىلىك العاندىقتان قايتارىلماعان اقشانى بارلىعىنان بىردەي وندىرۋگە ءماجبۇرمىز. «دەمەۋ قارجىنىڭ» كەيبىر مۇشەلەرى نەسيەلەرىن ۋاقتىلى تولەمەگەندىكتەن ءبىز اتالعان نەسيە سەرىكتەستىگىمەن كەلىسىمشارتتى بۇزىپ, اقشانى قايتارۋ جونىندە سوتقا تالاپ-ارىز بەرىپ, سوتتا جەڭىپ شىقتىق. ەگەر نەسيە سەرىكتەستىگىنىڭ مۇشەسى «كەلىسىمشارتقا قولدى مەن قويعان جوقپىن» دەسە, سوتقا بارىپ دالەلدەۋىنە بولادى. مۇنداي فاكتىلەر بۇعان دەيىن تىركەلگەن. نەسيە سەرىكتەستىگى مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا الاياقتار بولعان جاعدايدا, ول ناقتى دالەلدەنسە, جاۋاپكەرشىلىك الاياقتارعا جۇكتەلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى باسقارما توراعاسى.
ءتۇيىن
رەداكتسياعا مۇڭىن شاعىپ حابارلاسقان بايقوشقار اۋىلىنىڭ ەكى تۇرعىنى سوت ورىنداۋشىلارى 101 ميلليون تەڭگەنى مويىندارىنا قويىپ وتىرعاندارىنا قاپالى. «نەسيەنى دەر كەزىندە تولەپ جۇرگەن ءبىزدىڭ قانداي جازىعىمىز بار؟ تولەپ جۇرگەندەردىڭ جانى قينالىپ بارادى, تولەمەي جۇرگەندەردىڭ دىبىستارى شىقپايدى. قۇزىرلى ورگاندار وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءتيىستى شەشىم قابىلداپ, بىزگە جاردەمدەسەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى ولار.
مەملەكەتتىك باعدارلاما توڭىرەگىندە شىققان شۋ ءبىراز جۇرتتىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا دەگەن سەنىمىن جوعالتا باستاعان سەكىلدى. مۇنى بايقوشقار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى امان كاميل دا راستاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, جاقىندا اۋىلدا ارنايى جيىن ءوتىپ, اكىمدەر «مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى نەسيە الۋلارىڭىزعا بولادى» دەپ ۇسىنىس ايتقاندا, نەسيە الۋعا نيەتتەنىپ جۇرگەن تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى باس تارتىپتى.
مەملەكەتتىك باعدارلامادان شىققان داۋ-داماي وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسىنىڭ كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەسىندە قارالعان ەدى. سول جيىندا شىعىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەرى نەسيەنى ءبىر ەمەس, ەكى مارتە تولەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعانى, شىعىستا نەسيە سەرىكتەستىكتەرىمەن 13 ملرد تەڭگەگە 485 كەلىسىمشارت جاسالىپ, سونىڭ 131 كەلىسىمشارتى بۇزىلعانى, تاعى دا 354 كەلىسىمشارت بۇزىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانى, ال اتىراۋدا نەسيە سەرىكتەستىكتەرىمەن 2,734 ملرد تەڭگەگە 86 كەلىسىمشارت جاسالعانى جايىندا ايتىلعان-دى. سونىمەن قاتار شىعىس قازاقستاندا نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماۋىنا بايلانىستى سوت جالپى سوماسى 1,936 ملرد, ال اتىراۋ وبلىسى بويىنشا 1,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن تالاپ-ارىزدى قاراعانى ءسوز بولعان ەدى.
وسىلايشا, مەملەكەتتەن نەسيە الىپ, نەسىبەمدى ارتتىرامىن, مال ءوسىرىپ, ءورىسىمدى كەڭەيتەمىن دەپ ۇمىتتەنگەن اۋىلداعى شارۋالار تىعىرىققا تىرەلىپ, دەل-سال كۇيدى باستان كەشىپ وتىرعان جايى بار.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»