ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىڭ ارنايى نازار اۋدارىپ, قوماقتى قارجى قۇيۋى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلعان ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ كولىك-ترانزيتتىك, لوگيستيكالىق دامۋىن وڭ باعالاپ, بۇل باعىتتاعى جەتىستىكتەر ەلىمىزدىڭ تەڭىز قاقپاسىنا عانا ەمەس, جارقىن بولاشاققا باستايتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ەندىگى كەزەكتە وڭىردە تۋريزم سالاسىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىن تۋريستەر دەمالاتىن ورىنعا اينالدىرۋ ارقىلى تۇرعىنداردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەندىگىن جەتكىزدى.
تۋريزم سالاسىن دامىتۋدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا جانە قازاقستاننىڭ تابيعي, تاريحي, مادەني-رۋحاني كەلبەتىن وزگە ەلدەرگە تانىتۋ باعىتىندا ەكىجاقتى پايداسى بار دەسەك, تاڭعاجايىپتارعا تولى ماڭعىستاۋدىڭ ءتۋريزمنىڭ ناعىز ورداسى بولۋعا مۇمكىندىگى زور.
وڭىردە تۋريستىك الەۋەتتى دامىتۋدا كلاسسيكالىق, ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزم جانە بيوتۋريزم سىندى باعىتتار ۇسىنىلعانمەن, ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ وبەكتىلەرى ءۇش باعىتتى قامتيدى, ءبىرىنشىسى – دالانىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرى, قىزعىلىقتى تابيعاتى بولسا, ەكىنشى باعىت – ادام قولىمەن جاسالعان قۇندىلىقتار, ساۋلەت مۇرالارى.
ال, ءۇشىنشى باعىت – كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى تۋريزم. قازاقستاننىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ۇشەۋى بەكەت اتا جەراستى مەشىتى, شەرقالا تاۋى مەن قاراقيا ويپاتى ورنالاسقان دالاداعى تۇلعاسى بولەك تاۋ مەن تاس, سىرىن سىرتىنا شىعارماعان كۇيى سۋسىعان جال-جال سارى قۇمدار, تەرەڭ ويلارعا باستايتىن ويپات, تامشىسىمەن تاڭعالدىرعان تامشالى, الىس زامانداردىڭ يىرىمىنە ۇيىرە جونەلەتىن ايراقتى, بۇل دۇنيەنىڭ ءالى ەشكىم شەشە الماعان جۇمباعىنىڭ ءبىرى ءوزى ەكەندىگىن ەسكە سالعانداي, ادام قولىمەن جاساعانداي ءدوپ-دوڭگەلەك شار تاستار, ايدالادا ۇمىت قالعان ايناداي اپپاق سور مەن ۇلان-عايىر تاقىر-جازىقتىقتار تۋريستەردى تاڭعالدىرا الاتىنىنا كۇمان جوق.
وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىنان ەڭ شالعاي وڭىرلەرگە جول تارتپاي-اق, تامشالى, جىعىلعان جەرىنەن باستاپ, ودان ءارى قاراي ورتاعاسىرلىق سۇلتان ەپە جەراستى مەشىتىنە زيارات ەتىپ, سولتۇستىك اقتاۋ سىلەمدەرىن قاق جارىپ وتەتىن قاپامساي ارقىلى شاقپاق اتا جەراستى مەشىتىنە زيارات جاساۋ تۋريستىك ساپاردىڭ جولى رەتىندە سۇرانىپ جاتىر.
تورىشتاعى شار تاستار القابىنا دەيىن تۋريستەردىڭ تابيعاتتىڭ تالاي تاڭعاجايىبىن تاماشالاۋعا مۇمكىندىگى بار, ودان ءارى جولدى شەرقالا-اقمىش-قىزىلقالا قالاشىعىنا باعىتتاپ, ايراقتى تاۋىنا ماڭداي تىرەگەن جولاۋشى ءارى قاراي اكۋلا تىستەرى شاشىلىپ جاتۋىمەن الىس ويلارعا جەتەلەيتىن تەتيس مۇحيتىنىڭ ورنى – تۇزبايىر سورى ارقىلى بەلگىلى ءۇستىرت قىرىنا شىعىپ كەتە الادى. بوزجىرا جازىعىنا ات سۋىتىپ الىپ, ماڭعىستاۋدىڭ ويىنداعى تۇيەسۋ قۇم ماسسيۆتەرىن باسىپ ءوتۋ ارقىلى توقماق مۇيىسىنە كوز ءسۇيسىندىرىپ, قاراقيا ويپاتىنا كوڭىل توعايتىپ اقتاۋعا كەلىپ اتتان تۇسۋگە بولادى.
اپتاعا سوزىلاتىن وسى مارشۋرتتىڭ ءوزى ماڭعىستاۋداعى ماقتاۋلى نىسانداردى تۇگەل ەمەس, الايدا شەت-شەتىنەن كورىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرگە كەلسەك, ولكەدە قازىرگى تاڭدا ون ءۇش مىڭنان استام تاريحي-مادەني نىساندار زەرتتەلىپ, قۇجاتتالدى. ءتورت ءجۇز قىرىقتان استام ەسكەرتكىش مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىندى, ولاردىڭ جيىرما ءبىرى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە.
ەكى ءجۇز قىرىق توعىز ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش تولىقتاي زەرتتەلگەن دەسەك, ولارعا تاس ءداۋىرى سوڭىنداعى تۇرعىن كەشەندەر, قولا ءداۋىرى مەن ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى ءدىني-جەرلەۋ نىساندارى, ورتاعاسىرلىق ەسكى قالالار, بەكىنىستەر, ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان كەرۋەن سارايلارى, ارحەولوگيالىق ورىندار, ساۋلەتتىڭ ۇلكەن جانە شاعىن فورمالارى كىرەتىن ءجۇز قىرىق كەشەندىك انسامبل, سونىمەن قاتار ساۋلەت پەن قۇرىلىس مادەنيەتىن تانىتاتىن الپىس ەسكەرتكىش جاتادى. جەراستى مەشىتتەرى, قاۋىم-قويىلىمدارداعى قۇلپىتاستار مەن تامدار ەرەكشەلىكتەرى تۋريستەردى تاڭعالدىراتىنى انىق.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وڭىردەگى تۋريزم باسقارماسىنىڭ اينالىسۋىمەن ماڭعىستاۋدىڭ ساكرالدى جانە تاريحي-مادەني كورنەكتى جەرلەرىنىڭ تسيفرلى كارتاسىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس قولعا الىندى.
– ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دامىتۋ ءارى الىس-جاقىنداعى تۋريستەرگە ولكە ءتۋريزمى تۋرالى ماعلۇماتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى جوبا ءوز جولىنا ءتۇستى. ۇسىنىستى «2گيس-اقتاۋ» كومپانياسى قولداپ, قازىرگى تاڭدا تاريحي-مادەني جانە تابيعي نىسانداردى تسيفرلى كارتاعا ەنگىزۋ بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى جانە بۇل بىتكەن جۇمىستار تەك جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ عانا ۇلەسىنە تيەدى, دەگەن بولاتىن بۇل جايىندا ماڭعىستاۋ وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءو.بيساقاەۆ.
جاڭا جوبا اياسىندا ءوڭىردىڭ 24 كيەلى جەرلەرى مەن تاريحي-مادەني ورىندارى تسيفرلى كارتاعا ەنگىزىلگەن جانە بۇل بىرلەسكەن جوبا ماڭعىستاۋدى قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى مەن كوز تارتارلىق لاندشافتى-گەوگرافيالىق جەرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا تەگىن نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلدى.
جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە «2گيس-اقتاۋ» قوسىمشاسىندا نىساندارعا باراتىن مارشرۋتتار قۇرۋ مۇمكىندىگى, سونىمەن بىرگە كوز تارتارلىق كوگىلدىر ايلاق, ياعني جاعاجاي, ساۋرا, تامشالى, جىعىلعان, سۇلتان ەپە جەراستى مەشىتى, قاپامساي, شاقپاق اتا, شارلار سايى, وتپان تاۋ, ايراقتى-شوماناي, شەرقالا, تۇزبايىر, سفينكس, سيسەم اتا قورىمى, بەكەت اتا جەراستى مەشىتى, نايزا تاۋ, بوزجىرا, شوپان اتا جەراستى مەشىتى, رادون ىستىق سۋ كوزى, پەسچانىي ءمۇيىسى, توقماق تاستى جاعاجايى, كەندىرلى, قارىنجارىق ويپاتى جانە بۋلىويىق ۇڭگىرى سىندى كورىكتى ورىندارىنا قاتىستى وففلاين رەجىمىندەگى مۇمكىندىك پايدا بولدى. ولار اقتاۋ قالاسىنان شالعاي ورنالاسقاندىقتان, جول-كولىك قاتىناسى قيىندىق تۋعىزادى.
ول ورىنداردى قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جانە تۋريستەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ كوپ قاراجاتتى تالاپ ەتەدى جانە قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى. دەمەك, ماڭعىستاۋدا تۋريزم سالاسىندا جۇمىستار اۋقىمدى دەڭگەيدە قارقىن الىپ كەتپەگەنمەن, باستاماشىلىق باعىتتار قالىپتاسقان.
وڭىرگە تۋريستىك ماقساتتا كەلۋشىلەر سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى ىشكى تۋريزم بويىنشا ماڭعىستاۋدىڭ كورىكتى جەرلەرىنە 177 178 تۋريست كەلگەن بولسا, كەلۋ ءتۋريزمى بويىنشا 28 726 ادام ماڭعىستاۋ تابالدىرىعىنان اتتاعان. بۇل ەكى كورسەتكىش تە سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا 2016 جىلعى دەڭگەيدەن جوعارى.
ال كاسپي تەڭىزى جاعالاۋى ءوز تۇلەۋىن كۇتىپ جاتىر دەۋگە بولادى. تەڭىز جاعاسىنداعى ەرەسەكتەر ءۇشىن دەمالىس ورىندارى, بالالار ءۇشىن جازعى لاگەرلەر اشۋعا بولاتىن ورىنداردى تاۋىپ, ول جەرلەرگە ينفراقۇرىلىم جەتكىزۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. قازىر تەڭىز جاعالاۋىنداعى جەكەلەگەن دەمالىس بازالارى جۇمىس ىستەيدى, جاڭاوزەن قالاسىنان 70 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى كەندىرلى شىعاناعىنان كۋرورتتى ايماق سالۋ جوباسى جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2020 جىلعا دەيىن تۋريستىك سالانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا ەنگىزىلگەن كاسپي تەڭىزىندە حالىقارالىق تەڭىز كرۋيزىن دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا رەسەيدىڭ استراحان قالالىق اكىمشىلىگىمەن كەلىسىمدەر جۇرگىزىلدى.
سوندىقتان ءىس باسىنداعىلار ماڭعىستاۋدا تاياۋداعى 5 جىل ىشىندە ناقتى بىرنەشە ايماقتا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرمەك. الدىمەن اقتاۋ قالاسىنىڭ تەڭىز جاعالاۋى ايماعىندا ەلەكتر جارىعىنىڭ جۇيەسىن, سۋمەن جانە گازبەن قامتۋ, كارىز جۇيەسى, جولداردى جوندەۋ مەن سالۋ جوسپارلانۋدا. بۇل – قوناقۇي كەشەندەرى مەن دەمالىس بازالارى قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن ينۆەستورلار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2-3 جۇلدىزدى, ياعني حالىققا قولجەتىمدى كەشەندەر سالۋ قارالىپ, قازىرگى تاڭدا اقتاۋ قالاسى اكىمدىگى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالاردى ازىرلەۋدە.
شوپان اتا, بەكەت اتا كيەلى ورىندارى جۇمىس جۇرگىزۋدەگى ەكىنشى باعىت رەتىندە انىقتالدى. جۇمىس بارىسىندا بەكەت اتاعا دەيىنگى 100 شاقىرىمدىق جول ۋچاسكەسىن اسفالتتاۋ باستالدى. بۇل جولدىڭ 0-51 شاقىرىمدىق ارالىعىن جوندەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگە ءبولىندى, جالپى جۇمىستىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى دەپ اتالعان بۇل كەزەڭ 2019 جىلدىڭ قاراشا ايىندا اياقتالماق. ءۇشىنشى ايماق – ماڭعىستاۋ جانە تۇپقاراعان اۋداندارىنىڭ اۋماقتارى.
بۇل باعىتتاعى ءبىرىنشى كەزەڭدە شەرقالا تاۋى, وتپان تاۋ, كوگەز ەتنواۋىلى, تورىشتىڭ شار ءتارىزدى كونكرەتسيالارى, جىعىلعان, فورت-شەۆچەنكو قالاسىنداعى مۇرىن جىراۋ مۇراجايىنا بارۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلىپ, نىساندارعا جولدار سالۋ, ەلەكتر جۇيەسىن تارتىپ, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. ال تامشالى, سامال, ساۋرا, كوگىلدىر ايلاق ەكىنشى كەزەڭ جۇمىسىنا ەنگىزىلگەن. اتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 10 ملرد-تان استام تەڭگە قاجەت ەكەن. ماڭعىستاۋ ءتۋريزمىن جاڭاشا تۇلەتۋ – زامان تالابى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماڭعىستاۋدا تۋريزم سالاسىن قولداپ, دامىتۋعا تاپسىرما بەرۋى بۇعان دەيىن بەلگىلى-بەلگىسىز تالاي مۇمكىندىكتەردىڭ جارىققا شىعىپ, ءوز دارەجەسىندە تۇلەپ, حالىق يگىلىگىنە جارايتىندىعىنا سەندىرەدى. ماڭعىستاۋ ءتۋريزمى الىس-جاقىننان كەلگەن شەتەلدىكتەردى عانا ەمەس, ءوز وتانداستارىمىزدى دا قۋانتىپ, قازاق دالاسىنىڭ مارتەبەسىن تاعى ءبىر كوتەرە تۇسەتىنى انىق. وڭىردەگى تۋريزم سالاسىندا بىتكەن ىستەن گورى بىتىرەر ءىستىڭ كوپ ەكەنى تۇسىنىكتى, ماسەلەگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولاتىندىعى سالانى سونى سەرپىلىس, تىڭ تۇلەۋ كۇتىپ تۇرعاندىعىن بىلدىرەدى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى