قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان مۋزىكا ونەرىنىڭ سان قاتپارلى تاريحى بار. ەجەلگى زاماننان بۇگىنگى ءداۋىردىڭ توعىسىنا دەيىن جەتكەن كونە ساز اسپاپتارىنىڭ تۇپكى تاريحىن جۇرتشىلىققا دارىپتەۋ – باستى مىندەتىمىز. سولاردىڭ ءبىرى – جەلبۋاز اسپابى.
جەلبۋاز – قازاق حالقىنىڭ كونە ساز اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. جالپى تۇرقى قاۋاشاق ءتارىزدى, ءىشى قۋىس ەتىپ, تۇتاسىمەن كون تەرىدەن جاسالادى. ەكى نە ءۇش جەرىنە دىبىس بەرەتىن ۇزىنشا ۇندىك تۇتىكشەلەر قامىستان ورناتىلادى. تۇتىكتىڭ اۋزىندا اشىلىپ جابىلاتىن تىلشەسى, بەكىتەتىن تىعىنى بولادى. مويىنعا اسىپ الۋعا ىڭعايلى ارنايى قايىس باۋ تاعىلادى. ورىنداۋشى جەلبۋازدى قولتىققا قىسىپ, تۇتىكسىرنايدىڭ ويىقتارىن باسىپ اۋەندەتەدى. جەلبۋازدىڭ جاسالۋ ءتاسىلى وتە كۇردەلى. اسپاپ جاسايتىن تەرى جارعاقتى جۇنىنەن تازارتىپ الىپ, قولامتا قىزۋىنا ۋقالاي وتىرىپ جۇمسارتا سوزىپ كەپتىرەدى. اسپاپ ابدەن دايىن بولعان سوڭ سىرتىن تابيعي قىنا شوبىمەن بوياپ تاستايدى.
ء ال-فارابي ءسوز ەتكەن, ۆەن سۋن, پ. يۋديندەر سيپاتتاماسىن جاساعان وسى جەلبۋاز اسپابىن كوك تۇرىك داۋىرىندە «قىپشاق» دەپ اتاعان بولۋى مۇمكىن. ورىس زەرتتەۋشىسى پ. يۋدين ءوزىنىڭ «قىرعىزدار» (قازاقتار) اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە بىلايشا سيپاتتايدى: «…قىسقا ەكى قامىس تۇتىكشە (ناي) ۇرلەگەن قارىننىڭ اۋزىنا قوسىپ بايلانادى. سول ناي تۇتىكشەدەن شىعاتىن ءۇن «ۆولىنكانىڭ» ۇنىنە ۇقساس». جەلبۋازدى تۇرىكتەر زامانىنان بەرى قولدانعان. بۇل ءسوزىمىزدى ۆەن سۋن دەگەن ادامنىڭ ورحون تۇرىكتەرىنىڭ ورتاسىندا بولىپ, سونىڭ اسەرىنەن قاعازعا تۇسكەن دەرەكتەرىندە: «ولگەن ادامنىڭ مۇردەسىن شىعارعاندا تۇرىكتەر بەتىن جىرتىپ قايعىلى ءان سالىپ (جوقتاۋ ايتىپ) جىلايدى. وسى كەزدە ات ۇستىندە تۇرعان ادام تەرى دوربانىڭ اۋزىنا ەكى تۇتىكشە بايلاعان ساز اسپابىن ويناپ تۇرادى.
ونىڭ سەبەزگىلەتە اۋەز شىعارىپ, كۇرسىنە بوزداعان قايعىلى ءۇنى ادامنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, نەبىر ايانىشتى سەزىمگە جەتەلەيدى. بۇل اسپاپتى تۇرىكتەر «تسيۋشە» دەپ اتايدى ەكەن». ال «تسيۋشە» ءسوزىن سينولوگ گ.كارلگەرن, تاريحشى ا.ن.بەرنشتام سياقتى عالىمدار «قىپشاق» دەپ اۋدارعان. بۇل اسپاپ قازىرگى ءبىزدىڭ اتاۋىمىزداعى جەلبۋاز اسپابىنىڭ ناق ءوزى. قازاق حالقىنىڭ دومبىراسىنىڭ ءوزىن كەزىندە ەكى ءتۇرلى اتاعان. ءبىزدىڭ بۇگىن «اباي» دومبىراسى دەپ اتاپ جۇرگەن اسپابىمىزدى كەزىندە «قىپشاق» دومبىرا دەپ, ەلليپيسويد شاناقتى دومبىرانى «وعىز» دومبىراسى دەپ تە اتاعانى ءمالىم. ءدال وسى سياقتى بايىرعى زاماندا «قىپشاق» دەپ اتالعان ۇرمەلى اسپاپتى كەيىن «جەلبۋاز» دەپ اتاعان بولۋى ابدەن مۇمكىن.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇركىتانۋشى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جەلبۋاز (قىپشاق) سياقتى اسپاپتى بەلورۋستار, فرانتسۋزدار بۇگىنگە دەيىن وركەسترىندە پايدالانىپ كەلەدى. ۆولىنكا ىسپەتتەس بۇل اسپاپتى بەلورۋستار «دۋدۋ» دەپ اتايدى ەكەن. «دۋدۋ» سلاۆيان لەكسيكونى ەمەس. تۇرىك, موڭعول تىلدەرىندە ء«ان, اۋەن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ويتكەنى جوشى يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا سلاۆيان حالىقتارى كىرگەننەن (1240 جىلدارى) كەيىن عانا بۇل اسپاپ ەۋروپاعا, بەلورۋستارعا تاراعان بولۋى مۇمكىن. كەزىندە جەلبۋاز اسپابىمەن ن.تىلەنديەۆتىڭ «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ قۇرامىندا سۇيەمەلدەۋ جاساعانى بەلگىلى. جەلبۋازدىڭ ەل اراسىندا «جەلقابىز», «مەس قوبىز», «جەلساز», «جەل قوبىز», ت.ب. سەكىلدى اتاۋلارى بار.
قازاق حالقىنىڭ كونەدەن كەلە جاتقان اسپاپتارىن قايتا جاڭعىرتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. رۋحاني جاڭعىرۋ كەزەڭىندە اتادان ميراس بولىپ قالعان اسىل مۇرالارىمىزدى جيىستىرىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز قاجەت.
ادىلبەك ومىرزاقوۆ,
جۋرناليست
اتىراۋ