تابيعي تالانت تاباندى ەڭبەك, ۇزدىكسىز ىزدەنىسپەن ءۇزىلىسسىز ءوسىپ, ءبىر شىعارماسىنان ەكىنشى شىعارماسى اسىپ تۇسكەنىنە تولىسقان تالانت, مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرى وتەگەن ورالباي ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان «شۋاقتى شاق» اتتى جىر جيناعىن وقىپ, سۇيسىنگەن سوڭ ونىڭ مەملەكەتشىل, ەلشىل, وتانشىل, حالىقشىل كوزقاراسىنىڭ كوركەم كەستەلەنگەن جان شۋاقتى جىرلارىنا ءتانتى بولىپ قالام الدىم قولعا.
ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى ادەبي سىيلىقتىڭ جۇيرىكتەر جارىسىنا ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتىپ تۇسە بەرمەيدى. قازاق ادەبي-مادەني كەڭىستىگىنە وزىندىك ءۇنىن جەتكىزگەن, ءسوز ساراسىنىڭ ءدامى مەن ءمانىن تەرەڭ تۇسىندىرە الاتىن, كوركەم ءسوزدىڭ كەستەسىن شىنايى شەبەرلىكپەن شىڭدا ورگەن, وسى جولدا ماڭداي تەرى مەن جۇرەك پەيىلىن ادال دا ءادىل اۋرادا تانىتا الاتىن تالانتتى اقىنداردىڭ ءبىرى وتەگەن ورالباي ۇلى ەكەنىنە ءوز باسىم كامىل سەنەمىن. سوندىقتان الامان بايگەگە ات قوسقان اقىننىڭ قادامىنا ساتتىلىك پەن قازىلار القاسىنىڭ قاعىلەز بايقاعىشتىعىن, ءادىل باعاسىن تىلەي وتىرىپ, «شۋاقتى شاقتىڭ» شۋاعى مەن قۋاتىن قالىڭ وقىرمانعا دا جەتكىزۋدى وزىمە پارىز سانادىم.
قالامگەر قالامگەرگە دوس قانا ەمەس, ونىڭ جەتىستىگى مەن شىققان بيىگىن ءادىل نيەتتە اتاپ ءوتۋ ارقىلى تۋعان ادەبيەتىنە قالتقىسىز قىزمەت جاسايدى. مەن وسى ورايدا كوپتەن ادەبي كوشتە بىرگە كەلە جاتقان دوس-ءىنىمنىڭ ەل الدىنداعى, قالىڭ وقىرماندارى الدىنداعى تاپقان تابىسىن, شاپقان شابىسىن تاراتا ايتسام دەگەن ويعا بەكىندىم. اقىن – ازامات بولۋى كەرەك دەگەن ۇلى قاعيدا بار. وتەگەن – وسى ءسوزدىڭ ۇدەسىنەن شىققان قۋاتتى قالامگەر. ونىڭ ادەبي ورتاعا تانىلۋىنان باستاپ, قوعام, مەملەكەت قايراتكەرىنە دەيىنگى وسۋىنە ارقاشان كۋا بولىپ, ءار ءساتتى قادامىنا قۋانىپ كەلە جاتقان اعالارىنىڭ ءبىرىمىن. ول قايراتكەر تۇلعا, قادىرلى ازامات, قارىمدى اقىن.
ولەڭ جازىپ قانا, وزىمەن ءوزى ءجۇرىپ, جازعان جىرىنا عانا توقمەيىلسىپ, قوعامدا بولىپ جاتقان كۇردەلى كەزەڭدەر مەن كەرنەۋلى شاقتار تۋرالى سىرتتاي ءبىلىپ, سىرداڭ ءجۇرىپ, جالقى عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان اقىندار بار. اقىن قاي كەزدە دە سىندارلى ساياساتكەر, تۋعان ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە ەلگەزەك قارايتىن پەرزەنت, مەملەكەتىنىڭ مەرەيى مەن مارتەبەسى ءۇشىن قاشاندا جانى اۋىراتىن جانە ءوزىنىڭ ازاماتتىق قولتاڭباسىن قوعام دامۋىندا قاپىسىز قالدىرۋعا تىرىساتىن جان بولماعى ءلازىم. بۇل جاعىنان كەلگەندە وتەگەن ساناۋلى ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ءبىرى دەپ ايتار ەدىم. ول قوعامشىل, ەلشىل, مەملەكەتشىل اقىن. شىعارمالارىنىڭ دەنى وسى بيىكتەن تابىلادى. ەلباسى اكىمشىلىگىندە جيىرما جىلدان استام جەمىستى قىزمەت اتقارىپ, مەملەكەتتىڭ مادەني-رۋحاني دامۋ ساياساتىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىن قالىڭ بۇقاراعا جەتكىزۋدە قالامگەرلىك قۋاتىن بۇكپەسىز كورسەتىپ, اعىمداعى باسپاسوزدە تىنباي قالام سىلتەپ كەلە جاتقان ساناۋلى اقىنداردىڭ دا ءبىرى. پۋبليتسيستيكا پاراساتىن تەرەڭ مەڭگەرگەن, اقىندىق ءسوزدىڭ ايتىلۋ وربيتاسىن اۋىستىرماستان كەلە جاتقان ازامات. ونىڭ «شۋاقتى شاعى» وسى سوزىمىزگە قاي جاعىنان دا, قاي قىرىنان دا تولىق دالەل بولا الادى.
«شۋاقتى شاق» ءۇش بولىمنەن تۇرادى. ءوزىنىڭ توگىلىپ تۇراتىن ءتىلى سەكىلدى ونىڭ اتاۋلارى دا ولەڭ بولىپ سويلەپ تۇر: «باقىتىم, باعىم – ەل مەنىڭ», «ولەڭنىڭ تەردىم ورمەگىن» جانە «سازىنا سالدىم تەرمەنىڭ» دەپ اتالاتىن بولىمدەرى ءبىر-بىرىمەن قيسىندىق جاعىنان قابىسىپ, كوركەمدىك جاعىنان تابىسىپ, جيناقتىڭ مازمۇنى مەن ءپىشىنى تۇتاس تالعامنىڭ بيىگىن كوتەرەدى. ءبىر قىزىعى, ءبىرىنشى ءبولىم ءبىر عانا ولەڭنەن تۇرادى. بۇل دا ادەمى ادەبي ءادىس. «تاۋەلسىزدىككە تاعزىم» اتالاتىن بۇل ولەڭنىڭ ىشكى-سىرتقى پوەتيكالىق قۋاتى بۇكىل ءبىر كىتاپتىڭ التىن ارقاۋىن قۇراپ, اقىننىڭ ازاماتتىق, قايراتكەرلىك قولتاڭباسىن جان-جاقتى جايىپ سالادى. ولەڭدى تۇتاس وقىپ كورەلىك:
جانىڭدى ۇقتىم, جايىڭدى ۇقتىم, قالىڭ ەل,
سىنا مەنى, تەزگە سالىپ, تاعى كور.
ءبۇتىن ۇستا, كۇتىپ ۇستا ىرگەڭدى,
تانىر بولساڭ دۇشپانىڭدى تانىپ ءول.
قالىڭ ەلىم, كوزگە تۇسەر بەتتەسىڭ,
تەك نامىسىڭ قالعىپ-ۇيىقتاپ كەتپەسىن.
كورە الماستىڭ كوزى بىزگە جەتپەسىن,
تاۋەلسىزدىك بايتەرەگى كوكتەسىن.
الىپ ەل مەن كىشى بارىن ۇمىتپا,
دۇشپانىڭنىڭ ءىشى بارىن ۇمىتپا.
ء «ۇي مەنىكى» دەگەن كەزدە اباي بول,
ءۇي سىرتىندا كىسى بارىن ۇمىتپا.
قۇلاعاندا سىناعاندى ۇمىتپا,
كۇلشەڭ باردا ۇناعاندى ۇمىتپا.
تايقازاندى تارتىپ الىپ تالتۇستە,
تامام ەلىڭ جىلاعاندى ۇمىتپا...
...جات پەيىلدى اعالادىڭ, ۇمىتپا,
تاعدىرىڭدى تاعالادىڭ, ۇمىتپا.
ءوز جەرىڭدە وگەي بولىپ, كۇن كەشىپ,
جەتىم بۇرىش جاعالادىڭ, ۇمىتپا.
وتكەن جىلدار وسىنى ايتىپ تۇر بۇگىن,
تاۋبە, تاعدىر, ازاتتىعىم – نۇرلى كۇن.
ءوز قولىڭدا ەركىندىك پەن بيلىگىڭ,
ءوز قولىڭدا اللا بەرگەن تىرلىگىڭ.
وزعان جىلدار ونەگەسىن جولدايدى,
وتقا جانسىن, سۋعا باتسىن سول قايعى.
تاۋەلسىزدىك بولۋ ءۇشىن ماڭگىلىك,
ۇمىتپاستى ۇمىتۋعا بولمايدى!
كوتەرىلدى كوك تۋ بولىپ ارىمىز,
قىران بولىپ قالىقتادى ءانىمىز.
شۇعىلاعا شىم وراندى جانىمىز,
تاۋەلسىزدىك – ەڭ قىمباتتى بارىمىز!
قالىڭ ەلىم, قادىرىمدى كەل, ەكشە,
ەل دەگەندە ەلەڭدەيمىن ەرەكشە.
جالعان ايتىپ, نەگە كەرەك, سەرتىم سول,
جانىمدى دا بەرەم ساعان كەرەكسە!
كىردىم تالاي تەڭدىك ءۇشىن دوداعا,
قالعان جوقپىن جانعا جايلى جاعادا.
قالىڭ ەلىم,
قارا ورمانىم, سەرتىم سول,
مەنىڭ جانىم سەندەر ءۇشىن ساداعا!
تۋعان ەلدى, تۋعان جەردى ءسۇيۋدىڭ, ونىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن وتقا دايىن كۇيۋدىڭ سەرتىندەي سەرپىندى دە سەنىمدى بۇل جىردى وقىعاندا كەۋدەڭدى مارتتىك پەن مەرەي قاتار كەرنەيدى. اقىن ادال سىرىن اشىق ايتىپ قانا وتىرعان جوق, ءبارىمىز ءجيى ايتا بەرەتىن ءپاتريوتيزمنىڭ پاراديگماسى وسى جىر دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل ولەڭ – كىتاپتىڭ كىلتى ءارى ونىڭ يدەيالىق تەمىرقازىعى. «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن كوركەم تىلدە كەيىپتەۋدىڭ كورىنىسىن وسى جيناقتان وتە مول ۇشىراتاسىڭ. جەكە باستىڭ قامى ەمەس, ەلدىڭ جايى مەن جانىن ويلاعان جاناشىر پەيىل جىر جيناعىنىڭ جالپى ءتۇزىلىمىن قۇراپ, ونى باسقالاردان ەرەكشە كورسەتەدى. «اقىن – قايراتكەر» دەگەن قاعيدانىڭ كورىنىسى – وسى ەڭبەكتەن انىق تا قانىق اڭعارىلادى.
جيناقتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندەگى «ۇلت ۇرانى – ۇلىتاۋ», «نىعمەت ايى – ناۋرىز» دەگەن تولعاۋ-داستاندارى العان تاقىرىبىن تەرەڭ يگەرۋدىڭ, پرەزيدەنتتىڭ سارا دا دانا ساياساتىنا اقىندىق العىرلىقپەن ءۇن قوسۋدىڭ, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋدىڭ سىندارلى دا نۇرلى جولىن كورسەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن تانىتىپ, وقىرمان جانىن رۋحاني ساۋلەگە شومىلدىرادى. ەتنوگرافيالىق تولعاۋ مەن ۇلىتاۋ داستانىنىڭ العاشقى 33 شۋماعىنىڭ ءاربىر 4 جولى دا ءبىر عانا «ۇ» ارپىمەن ورنەكتەلىپ كەلۋى, اقىننىڭ شىنايى شەبەرلىگىن قاپىسىز كورسەتەدى. الليتەراتسيا مەن اسسونانس ادىسىمەن ۇزاق جىر جازۋ قاي اقىننان دا ەرەكشە تالانتتى تالاپ ەتەدى. اقىن بۇل تالاپتان ءساتتى شىعا العان.
پاتريوتتىق پوەزيا, نازىك سىرشىلدىق, سىنشىلدىق پەن شىنشىلدىق, وتان مۇددەسىن جەكە باستىڭ قامىنان جوعارى قويۋ – «شۋاقتى شاقتىڭ» ەڭ باستى تابىسى. جيناقتىڭ ەكىنشى بولىمىندەگى سىرشىل ليريكالارى بۇگىنگى قازاق ولەڭىنىڭ جاڭا دەڭگەيىن – ويشىلدىق پەن سەزىمتالدىقتىڭ تۇتاس ءتىنى بولىپ قۇيىلىپ, تەرەڭ استار تانىتىپ, فيلوسوفيالىق وي تولعامدارىن, تاقىرىپتىق جاڭالىقتىڭ سان الۋان قىرلارىن جارقىراتىپ جايىپ سالادى. وزىنە ءتان كوركەمدىك كەستەسى بۇرىننان وقىرمانعا كوپتەن تانىس اقىن بۇل جاڭا جيناعىنا ايگىلى «اباي جولىنداعى» بالا ابايدىڭ «وسى ءۇش كۇندىك جولعا شاكىرت بالا بارىن سالدى» دەگەن سويلەمىن ەسكە الىپ, اقىن بۇل ەڭبەگىنە بارىن سالعان ەكەن دەگەن ويعا تابان تىرەدىك. جانە ونىڭ وسى جولدا ساپارىنىڭ ءساتتى بولعانىنا قۋانا قول سوقتىق.
وتەگەن ورالباي ۇلى ادەبيەتكە بۇگىن عانا كەلگەن اقىن ەمەس. ونىڭ ونەگەلى ءومىربايانىندا تۋعان ادەبيەتكە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن جولى جاتىر. ول كەزىندە «لەنينشىل جاس», «ەگەمەن قازاقستان», «دالا ديدارى» رەسپۋبليكالىق گازەتتەرىندە جەمىستى قىزمەت اتقارىپ, اقىندىعى مەن قوسا پاراساتتى پۋبليتسيست, حالىقشىل قالامگەر رەتىندە كەڭىنەن تانىلدى. ادەبي ورتاعا جاس بولسا دا قاپىسىز دايىندىقپەن كەلدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان جىرلارى العاشقى «تۇڭعىش» اتتى شاعىن كىتابى جاقسى باعاعا يە بولىپ, ۇلكەن سىنشىلاردىڭ وڭ لەبىزىنە مىسال بولدى. اقىننىڭ ادەبي شىعارمالارى تۋرالى كەزىندە مادەنيەتىمىزدىڭ مايتالمان قايراتكەرلەرى ءابدىلدا تاجىباەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, حاليجان بەكقوجين, زەينوللا قابدولوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتار ءىلتيپاتتى باعا بەرىپ, كسرو جازۋشىلار وداعىنا وتۋگە م.قاراتاەۆ, ح.بەكقوجين, ز.قابدولوۆ اعالارى كەپىلدەمە بەرگەنى ەسىمدە. ول اعالارىنىڭ اسىل پەيىلىن اقتاپ, 1980 جىلعى بۇكىلوداقتىق پوەزيا فەستيۆالىنىڭ, 1978 جىلى «جىگەر» فەستيۆالىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى اتاندى. وتەگەن الەمنىڭ 40-تان استام اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن قازاقشا سويلەتكەن قالامگەر. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ, باق سالاسىنداعى ەلباسى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. جاستار گازەتىندە جۇرگەندە وننان استام ولەڭ-وچەرك دەستەلەرىن جاسادى. حالىققا كەڭ تاراعان وتىزدان استام ءان ماتىندەرىن جازدى.
مىسالى, قايىرماسى:
«سەندەرگە ءاردايىم ورىن بار,
اق وتاۋ تورىنە قونىڭدار.
اق تىلەك باتامىز بەرەتىن:
باقىتتى بولىڭدار, بولىڭدار, – دەپ ۇيلەنۋ تويلارىندا شىرقالىپ كەلە جاتقان توي ءانىنىڭ ولەڭى – وتەگەندىكى. وسى جىرى كىتاپتان لايىقتى ورنىن العان ەكەن. بۇل ءاندى قازىر الەم قازاقتارى بار ەلدەردىڭ بارىندە ورىندالىپ ءجۇر. حيت اتانىپ, قۇرمەتكە لايىق بولعان ءان. تالاي ءان-ولەڭى باس جۇلدەگە يە بولدى. 7-ءشى قىسقى ازيادا ويىندارىنىڭ, تۇركىستان, اقتاۋ, اتىراۋ گيمندەرىنىڭ اۆتورى.
مەن وسىنىڭ بارىنە كوپتەن كۋامىن. سودان بەرگى جىلداردا وتەگەن قازاق جىر كوشىنە 14 ولەڭدەر جيناعىن بەردى. ءبارى دە ءوز كەزىندە جاقسى جاعىنان اتالىپ وتىردى. بۇل ءۇردىستى وتەگەن ءىنىم ءالى بۇزباستان كەلەدى. مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانىپ جۇرگەن ءار ماقالاسىنىڭ ءوزى اقىندىق تىلمەن توگىلىپ, ازاماتتىق كوزقاراسى العاۋسىز كورىنىپ كەلە جاتقان وتەگەن ورالباي ۇلىنىڭ «شۋاقتى شاق» جىر جيناعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەمدەنۋگە قاي جاعىنان دا تولىق لايىقتى ەڭبەك دەپ نىق سەنىممەن ايتامىن. مەملەكەتكە ادال قىزمەت جاساعان اقىن مەملەكەت تاراپىنان باعالانسا, بۇل ادىلدىك بولار ەدى.
سانالى ءسوزدىڭ سالماعىن سەزىندىرگەن «شۋاقتى شاقتىڭ» شابىسى شالقار, كوشى سالقار, اسۋى اسقار بولۋىنا مەن پىكىر الماسقان تالاي تالانتتار شىن جۇرەكتەن تىلەكشى.
كوپ تىلەگى قابىل بولىپ, جاۋھار جىردىڭ باعى جانسىن!
تاعى دا قايتالاپ قاداپ ايتامىز – قابىرعالى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الاتىن «شۋاقتى شاق» – جاۋھار جىر, تۇنىپ تۇرعان تۇنىق سىر. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «بىزگە تاۋەلسىزدىك كوزىمەن قارايتىن ادەبيەت كەرەك!» ءسوزىنىڭ ۇدەسىنەن شىققان «شۋاقتى شاق» مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق!
ءسابيت دوسانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق
ادەبي سىيلىقتىڭ يەگەرى
الماتى