كۇندە داۋ-داماي. قىزۋ جيىن. قىزىل وڭەش بوپ, قىزۋ سويلەپ جاتقان حالىق قالاۋلىلارى. كوبىنە ءبىرىن-ءبىرى تىڭدامايدى. مىنبەردە تۇرعان شەشەننىڭ ءسوزىن ءبولىپ نەمەسە زالدان تۇرىپ, ورنىنان داۋىستاپ, وكتەم سويلەيدى. «توقتاساڭىزشى», «سابىر ەتىڭىزشى!» دەگەندەرگە قولىن ءبىر-اق سىلتەيدى. كەيدە ءتىپتى, سويلەپ تۇرعان دەپۋتاتقا ءتىل تيگىزىپ, شامادان شىعىپ كەتەتىندەر دە بار. قىسقاسى, ادەپتەن وزىپ, ءوزىنىڭ پىكىرىنە قايشى كەلەتىندەرگە, نە بولماسا وعان سىني ءۋاج ايتقاندارعا ورە تۇرەگەلىپ, دۇرسە قويا بەرەدى. سول-اق ەكەن, زال قاق جارىلىپ, ەكىۇداي بولىپ, بۇرىن دا قىزىپ تۇرعان جيىن ودان بەتەر شيرىعا تۇسەدى.
بۇل 1993 جىلدىڭ قاڭتار ايى بولاتىن.
مەن جوعارعى كەڭەسكە جۇمىسقا جاڭا كىرىسكەن قىزمەتكەرمىن. «جازۋشى» باسپاسىندا جيىرما بەس جىل جۇمىس ىستەدىڭ عوي, تاجىريبەڭ مول. بىزگە سەن كەرەك بولىپ تۇرسىڭ» – دەپ, اتاقتى دا ازۋلى سىنشىمىز, ادەبيەتىمىزدىڭ اسا بىلگىرى, بەلگىلى ۇيىمداستىرۋشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ وسىندا جۇمىسقا شاقىرعان بولاتىن. سويتسەم, زەكەڭنىڭ بولىمىنەن شىعاتىن جوعارعى كەڭەس جارشىسى ءبىر جارىم جىلدان بەرى جارىق كورمەي, توقتاپ قالعان ەكەن. سەنىم كىمگە بولسا دا قانات بىتىرەدى عوي. بىلەكتى سىبانىپ, ىنتى-شىنتىممەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىم.
ءسويتىپ, ەكىۇداي بولىپ داۋرىققان دەپۋتاتتاردىڭ قىزۋ جيىنىنىڭ ۇستىنەن ءبىر-اق شىقتىم. شىنىندا دا, تالقىلانىپ جاتقان ماسەلە ءوز پىكىرىڭدى قىزعىشتاي قورىپ, قىزىلكەڭىردەك بولۋعا تۇراتىن ماسەلە ەكەن. بۇل – تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى تارازى باسىنا تۇسكەن تالايلى كەزەڭ, تاعدىرلى ءسات ەكەن. قابىلدانعالى جاتقان جاڭا كونستيتۋتسيا – اتا زاڭىمىزدىڭ بارلىق بابى ماقۇلدانىپ, دەپۋتاتتار ءوزارا كەلىسىپ, ورتاق ءتىل تاپقاندا ولىسپەي بەرىسپەيتىندەي تۇسقا – ءبىر-اق باپقا – ءتىل تۋرالى باپقا كەپ, تۇيىققا تىرەلگەن شاق ەكەن.
قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بەرىلسىن دەگەن پىكىرگە قارسى شىققاندار ءتىپتى, شىعانداپ, شەكتەن شىعىپ, «بۇل كۋحنيانىڭ (اس ءۇيدىڭ) ءتىلى» دەۋگە دەيىن بارىپ, شاپتىققانى بار. ولاردى ءوزىمىزدىڭ قاراكوز ءماڭگۇرتتەردىڭ قۋانا قوشتاعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي پىكىرتالاستارعا قاتىسقاندا اسقان توزىمدىلىك پەن ساليقالى سابىر تانىتىپ وتىرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شىدامدىلىعىنا ءوز باسىم قايران قالاتىنمىن.
اقىرى, قاڭتار ايىنىڭ اياعىنا دا جەتتىك-اۋ, ازەر-اۋپىرىممەن. ولاي دەيتىن سەبەبىم, ايدىڭ اياعىندا داۋ-دامايعا نۇكتە قويىلىپ, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەگەن باپ قابىلداندى.
ءبىز, اۋدارما ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, وتانىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىسى بار, تەك قاتىسى بار دەۋ جەتكىلىكسىز, ءتىل تاعدىرىن, ۇلت تاعدىرىن شەشەتىن ۇلى مەزەتتى بالكوندا تۇرىپ, باقىلاپ كوردىك.
مۇنداي تەبىرەنىپ, تولقىماعان شىعارمىن. كوز جاسىمدى تيا المادىم. بۇل – ۇلى جەڭىس. تاۋەلسىزدىكتى ءبىز تەك قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل دامىعان كۇندە عانا جۇزەگە اسىرا الامىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى بەلگىسى – ءتىل تاۋەلسىزدىگى ەكەنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما.
قازاق ۇلتى وسى جيىرما ءبىرىنشى عاسىرعا امان-ەسەن جەتسە – ول انا ءتىلىمىزدىڭ ارقاسى. ەگەر ءتىلىمىز تاۋەلسىزدىك بيىگىنە شىعا الماسا, وندا ءبىز دە ۇلت رەتىندە شىن ءمانىسىندە تاۋەلسىزبىز دەپ ايتا الماسىمىز حاق. ەلباسىمىز بولاشاقتا استانامىز اقمولاعا كوشەدى دەپ شەشىم قابىلداعانىنا دا بىرنەشە جىل وتكەن كەز. كەزىندە بۇل شەشىمگە دە كۇمان كەلتىرىپ, كۇدىكپەن قاراعاندار دا بولماي قالعان جوق. «جاڭا استاناعا كوشەمىز» دەپ الەكتەنىپ, اياعىمىز اسپاننان كەلىپ جۇرمەسىن!», «ءوزىمىز جوق-جىتىك ەلمىز, ارىق اتقا قامشى اۋىردىڭ كەرى كەلىپ جۇرمەسىن» دەۋشىلەر دە تابىلدى. ول ول ما؟ «ول شەشىمدى ەلباسىنىڭ ءوزى دە ۇمىتىپ كەتكەن شىعار» دەپ كەكەتكەندەر دە بولدى.
ءسويتىپ جۇرگەنىمىزدە استانا اقمولاعا جەلتوقسان ايىندا كوشەدى دەگەن پارمەن بۇرق ەتە قالدى. بىرەۋ سەندى, بىرەۋ سەنبەدى. بىراق پارمەننىڭ اتى پارمەن. ءا دەگەننەن قاۋىرت قيمىل, جەدەل جۇمىس باستالىپ-اق كەتتى. كوشى-قونعا بايلانىستى نەشە ءتۇرلى مىندەتتەر جۇكتەلىپ, جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. سوناۋ وتىزىنشى جىلداردان بەرى جارىق كورىپ كەلە جاتقان «جوعارعى كەڭەس جارشىسىنىڭ» ءارحيۆى ءبىزدىڭ بولىمدە بولاتىن. سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولعاندىقتان, «جارشىنىڭ» قولدا بار دانالارىن كارتون قوراپتارعا ۇقىپتاپ سالىپ, تاسىمالداۋعا دايىنداۋ ماعان جۇكتەلدى.
جوعارعى كەڭەس باسشىلىعى بۇعان قوسا ءبىزدىڭ جىلى كيىم جاعىن قاراستىرىپ, وعان ارنايى بولىنگەن قارجىعا جىلى سىرت كيىم ساتىپ الۋىمىزدى ءجىتى قاداعالاپ وتىردى. ءبىز بازارعا بارىپ, دۋبلەنكا ساتىپ الدىق. ءتىپتى, ىدىس-اياق سياقتى تۇرمىسقا قاجەتتى نارسەلەردى دە ۇمىتپاۋ ماسەلەسى ەسكەرتىلدى. مۇنىڭ ءبارى كەيىنىرەك بولعان جاعداي.
مەن ءۇشىن ەڭ قيىن ماسەلە – اقمولاعا بارۋ-بارماۋ بولدى. سول تۇستا «ۆوزراستنوي تسەنز» دەگەن ءتارتىپ شىعىپ, اقمولاعا تەك جاستار بارادى ەكەن دەگەن دابىر-دۇبىر كوبەيدى. مەن بولسام, سول جىلى قىركۇيەك ايىندا الپىسقا تولعان ەدىم. ەندى جاسى اسىپ كەتكەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ, الماتىدا قالىپ كەتۋ قاۋپى تۋدى. كوشپەلى بابالاردىڭ قانى ءالى دە تامىرلارىمدا لۇپىلدەپ سوعىپ تۇردى ما, قايدام, ايتەۋىر ۇلى كوشتەن قالعىم كەلمەي, اقمولاعا بارعىم كەلىپ, اڭسارىم اۋدى دا تۇردى.
ەندى شىنىمەن مۇڭايىپ, مويىن دەدىم. سالىم سۋعا كەتەيىن دەدى. قورعانسىزدىڭ كۇيىن كەشە باستادىم. ويعا سالىپ كورسەم, مەنى قورعاشتاپ, قاناتىنىڭ استىنا الاتىنداي باسشىلار اراسىندا ەشكىم دە كورىنبەدى.
ەندى ساسايىن دەدىم. ارينە, ماعان «قالاتىن بولدىڭىز» دەپ, ەشكىم ايتقان جوق. «باراتىن بولدىڭىز» دەگەن دە باسشى بولمادى. تۇنگى ۇيقىم تورتكە ءبولىنىپ, مۇلدە بەيمازا كۇيگە تۇسكەن باسىم اقىرى «نە دە بولسا, باسشىلاردىڭ ءبىرىنىڭ الدىنان وتەيىن, شاپانىمدى شەشىپ الماس» دەگەن توقتامعا بەكىدىم. اقىرى ول ماسەلە دە ورنىمەن شەشىلىپ, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەن دە اقمولاعا اتتاناتىن بولىپ, كوشۋ قامىنا قىزۋ دا قۇمبىل كىرىسىپ كەتتىم.
الماتىنىڭ ەكىنشى ۆوكزالىندا ميتينگ بولىپ جاتىر. قالادا كۇن سۋىق. بىراق, ونى بايقار ەمەسپىن. كوڭىل توق. پرەزيدەنت ءبولگىزگەن قارجىعا بازاردان ساتىپ العان قاراعايداي قارا تونىم ۇستىمدە. ىشىمدە قۋانىشقا وراي تاستاپ العان ءجۇز گرامم. قاراقۇرىم حالىق. اينالا قورشاعان قىزىلجاعالىلار. ويتكەنى, ميتينگىگە جينالعاندار مەن جاڭا استاناعا اتتانىپ بارا جاتقان ءىزاشارلاردىڭ شىرقىن ەشكىم بۇزباۋعا ءتيىس!
ميتينگ اياقتالىسىمەن ءبىز كۋپەلەردەگى ءوز ورىندارىمىزعا جايعاستىق. ۆاگوننىڭ ءىشى دە ىستىق, ءبىز دە ىستىقپىز. قۋانىشتان جۇرەگىمىز الىپ ۇشادى! سونشاما نەمەنەگە قۋانادى دەگەن تاڭدانىستى ۆوكزالعا شىعارىپ سالىپ, ۆاگونعا كىرگىزىپ تۇرىپ قوشتاسىپ قالعان ۇلىم ايباستىڭ جۇزىنەن اڭعارعانىم راس.
شىعارىپ سالۋعا قالامگەرلەر قاۋىمىنان كەلگەن ادام بولمادى. «باتپاعى بەلۋاردان, ماساسى بارماقتاي» دەپ اقمولانى ۇناتپايتىندارى وسى تۇستا ايقىن سەزىلدى-اۋ دەيمىن ىشتەي. ولار تۇرماق, باراتىنداردىڭ تىزىمىنە ىلىگە تۇرىپ, ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, الماتىدا قالىپ قويعاندار قانشاما! ءتىپتى, مەنىڭ بەدەلدى باستىعىم زەينوللا سەرىكقاليەۆتىڭ وسىناۋ ۇلى كوشكە ەرمەگەنىنە تاڭ-تاماشا بولعانىم راس.
پەرروندا ەكى رەت سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, كارتوچكاسىن سىيلاعان بەلگىلى فوتوگراف, قازاق قالامگەرلەرىنىڭ فوتوشەجىرەسىن جاساعان اياۋلى ازامات سايلاۋ پەرنەباەۆتىڭ سول ەسكەرتكىشىن سول ءبىر قيماس ءساتتىڭ, مەنىڭ سول ءبىر جۇلدىزدى مەزەتىمنىڭ كۋاسىندەي كورىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەمىن. وقتا-تەكتە قاراپ قويامىن. سوندايدا مارقۇم سايلاۋعا ءازىل ارالاس, ەكسپرومت تۇرىندە شىعارعان ءبىر شۋماق ولەڭىم دە ەسكە تۇسەدى:
ۋا, مەنىڭ ابزال دوسىم پەرنەباەۆ!
جىبەردىڭ اتاعىڭدى ەلگە جايىپ!
مۇرتىڭنىڭ قاراسىنا سەنە بەرمە,
مىنەزى بۇل زاماننىڭ الماعايىپ!
ءبىزدى اياۋلى الماتىمىز شىعارىپ سالىپ, قول بۇلعاپ قالدى. ون التى جاسىمدا وقۋعا كەلىپ, وتىز سەگىز جىل عۇمىر كەشىپ, جارقىلداعان جاستىق شاعىم وتكەن قالا – مەنى اقىن اتاندىرعان سۇيىكتى قالام. سوناۋ جەتىسايدان, قازاقستاننىڭ ەڭ كۇنگەي ءوڭىرىنەن قايران اناشىم جاڭىلعانىم وكەنقىزىن كوشىرىپ اكەلىپ, وتىز ءۇش جىل الاقانىمدا الپەشتەگەن قالام ەندى, مىنە, 1997 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا ارتىمىزدا قالىپ بارادى...
قيماستىق سەزىم باۋرايدى, ارينە.
اق باستى الاتاۋىما مەن دە قول بۇلعادىم. كوزىمە جاس ءۇيىرىلدى: «وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن دۇنيە سالعان اناشىمنىڭ بەيىتى قالىپ بارادى الاتاۋدىڭ باۋرايىندا! قوش بول! باقۇل بول, الاتاۋداي ايبارلى اناشىم!
ءۇي-جايدى دا, وتباسى, بالا-شاعامدى دا كوشىرەرمىن-اۋ جاڭا استاناعا. بىراق, سەنىڭ باسىڭا كەلىپ, تاۋاپ ەتىپ تۇرارىم حاق.
... پوەزد بىرتە-بىرتە ءجۇرىسىن جەدەلدەتەيىن دەدى. الگى ساتتەگى كوز جاسىم ىرشىپ جەرگە ءتۇستى دە, بويدى بيلەگەن ۋايىمىم دا, الماتىداي ارۋ قالاعا دەگەن قيماس سەزىم, ساعىنىشىم دا سول ىستىق جاسپەن بىرگە عايىپ بولعانداي...
بەۋ, الماتىم!
جىر تەربەتكەن بەسىگىم!
قوش بول ەندى!
كەشىرىم ەت!
كەشىرىم!
الدىمدا تۇر قۇشاق جايىپ سارىارقا!
قوش كەلدىڭ دەپ سىلدىرايدى ەسىلىم!
ءبىز ءتۇنى بويى كوز ىلگەن جوقپىز. شات-شادىمان كوڭىل. ءازىل-اڭگىمە. تۇمانباي اعامىز ايتقانداي, سىرىمىز دا بىتەر ەمەس, جىرىمىز دا بىتەر ەمەس.
قۇددى ءبىر ۇلان-اسىر تويدا وتىرعاندايمىز. بىرىمىزگە ءبىرىمىز سوزگە قوناق بەرمەي, ءبولىپ كەتە بەرەمىز.
ەلباسىنا ريزا ەكەنىمىزدى جارىسا بايانداپ, جارىسا ماداقتايمىز. وسى قىستىڭ كوزى قىراۋدا قانداي مەملەكەتتىڭ باسشىسى استاناسىن كوشىرىپتى؟! قاي ەلدىڭ پاتشاسى, نە كورولى ونداي بولا قالعان كۇندە دە ورايىن كەلتىرىپ, قارجىمەن قامتاماسىز ەتە العان؟!
ءتىپتى, ەۋروپا تورىندەگى ەڭ مىقتى, الەۋەتتى دەپ جۇرگەن الدىڭعى قاتارداعى ەل – گەرمانيانىڭ ءوزى استانانى بەرلينگە كوشىرۋدى بىرنەشە جىلدا عانا اياقتاماق. ءبىز ەلباسىن ارىستان جۇرەكتى, كەرەمەت ۇيىمداستىرۋشى ەكەن دەپ تۇيدىك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلدەگى بۇل جاعداي ادامزات تاريحىندا بولماعانىن ءبىز جاقسى بىلەمىز.
پوەزد زاۋلاپ كەلەدى تىنباستان. بايقاۋىمشا, ستانسالارعا ايالداپ جارىمايدى.
ەندى ءبىز ۆاگونداردى, كۋپەلەردى ارالاپ, ارىپتەستەرىمىزبەن وسى كوڭىل-كۇيىمىزدى, كەۋدەمىزدى كەرنەگەن قۋانىشىمىزدى ءبولىسۋمەن بولدىق.
ەرتەسىنە, ساسكە مۇعدارىندا ءبىز اقمولاعا دا جەتتىك.
كۇن سالقىن. قار قىلاۋلاپ تۇر. ءبىزدى وركەسترمەن قارسى الدى. شاشۋ شاشىلىپ جاتىر. كەشەگى سالتانات بۇگىنگە ۇلاستى.
بەسىنشى شاعىن اۋدانداعى پارلامەنت جاتاقحاناسىنا كەلىپ ورنالاستىق.
اقمولاعا كەلگەن سوڭ, قايران شابىت قۇسى كەلىپ كوڭىلگە قونعانداي سەزىندىم.
جىر جولدارى توگىلدى اق قاعازعا:
ۇلى كوشتەن قالماسقا سەرت بەرگەنمىن,
«استانالىق» كۋپەسىندە تەربەلدىم.
الماتىلىق اقىنداردىڭ ىشىنەن
ءبىرىنشى بوپ,
اقمولاعا
مەن كەلدىم...
العاشقى ءىزاشارلاردىڭ ءبىرى بوپ كەلگەنىمدى ماقتان تۇتاتىنىم راس. ءومىر باقي ماقتان تۇتىپ وتەتىن شىعارمىن. الماتىلىق كوپ زامانداستارىم «ارقانىڭ قىرىق گرادۋس ايازىندا ءۇسىپ ولەر جايىمىز جوق. سەنى وندا قاي ناعاشىڭ كۇتىپ وتىر؟!» دەپ مەنى دە تالاي قىجىرتقانى بار. بالا كەزىمنەن سىرلاس ءبىر دوسىممەن قونىس اۋدارۋ تۋراسىندا اقىلداسىپ, جىگىتتەر وسىلاي دەپ مەنى پۇشايمان قىلدى» دەپ ەدىم, دوسىم ماعان ك ۇلىپ: «ولاردى تىڭداپ جۇرگەن سەن دە قىزىق ەكەنسىڭ. اقمولاعا شاقىرماعان سوڭ سولاي دەمەگەندە نە دەيدى؟!» دەگەنى. ءسوزىنىڭ قيسىنى بار. ناعىز دوستىڭ ءسوزى وسى شىعار دەدىم ىشتەي.
سونىمەن اقمولاعا كەلىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا اۆتوبۋسپەن الىپ كەتەدى دە, تۇستە قايتا كەلىپ, اۋقاتتانامىز. كەشكە دە سول اۆتوبۋس جاتاقحاناعا اكەلىپ سالادى. ولاي بولاتىن سەبەبى, بۇل قالادا كولىك ماسەلەسى ءالى شەشىلمەگەن قيىن ءتۇيىن ەكەن.
ەپتەپ كۇننىڭ سۋىعىنا دا ۇيرەنىپ كەلەمىز. ەندى ەسىك الدىنا شىعىپ, جاتاقحانا ورنالاسقان ماڭايدى اينالا شولىپ, اينالانى ارالايتىن بولدىق. بۇل – ءتورت جاعىنان ءتورت بەس قاباتتى ۇيلەر قورشاعان ورام ەكەن. ورام ورتاسىنداعى ءتورت بۇرىشتى الاڭدا مايالاپ ۇيگەن ءشوپ سياقتى بيىك ءبىر نارسە تۇر. ءيىسى انادايدان قولقاڭدى اتادى. ساسىق بولعاندا سۇمدىق. قاسىندا كولياسكاداعى سابيلەردى تەربەتىپ وتىرعان قاريالار. استارىنداعى جيىرىلمالى ورىندىقتارعا جايعاسقان. مەن قاستارىنا كەلىپ:
– مىنا ساسىق يىسكە قالاي شىداپ وتىرسىزدار؟ سابيلەرگە وبال ەمەس پە؟ – دەپ سۇراپ ەدىم. قاتار ءتىزىلىپ وتىرعان كەمپىرلەردىڭ ءبىرى سوزشەڭ ەكەن. جاۋاپتى سول قايتاردى.
– نەمەنە, اسپاننان ءتۇستىڭ بە؟ بۇل – بىرنەشە جىلدان بەرى تۇرعان قوقىس. جىل ساناپ بيىكتەپ كەلەدى. سودان-اق ءبىزدىڭ قالانىڭ باسشىلارىنىڭ قانداي وڭباعان ەكەنىن بىلە بەر!
– پورفيرەۆنا, سەن ودان دا گازدىڭ, ەلەكتردىڭ كۇنىنە ساناۋلى ساعات قانا بەرىلەتىنىن ايتسايشى! – دەپ ونىڭ ءسوزىن ءبولدى قاسىنداعى قاريا.
– سەن ودان دا ادامنىڭ زارىندەي ساپ-سارى سۋدى ايتسايشى, – دەپ كۇڭك ەتە قالدى باسىندا كونە سولدات بوركى بار ەڭكىش تارتقان كوپەي شال.
– بىرەر تەڭگەدەن جيناپ, جۇك ماشيناسىن جالداساڭىزدار, ءبىر-اق كۇندە تازارتىپ, الىپ كەتپەي ما مىنا قوقىستى؟ – دەدىم مەن دە قاراپ قالماي.
ءبارى ماعان جابىلىپ كەتپەسىن. نەگە ايتتىمعا قالدىم.
– سەندەي باي ەمەسپىز!
– سەندەي شىكىرەيگەندەردىڭ تالايىن كورگەنبىز!
– اكە-شەشەڭ شىرىگەن باي شىعار!
– سولاردىڭ ارقاسىندا شىعار تالتاڭداپ جۇرگەنىڭ!
– جوق! بۇل وسىندا كوشىپ كەلىپ جاتقان شەنەۋنىكتەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. سىڭايى سولاي!
قۇرىپ كەتسىن! سابيلەرگە ساسىق ءيىسىن يىسكەتىپ, وزدەرى دە مۇڭكىگەن بوقتاشاقتى جۇتىپ وتىرعان مىنا قاريالاردىڭ مەنى جەپ قوياتىن ءتۇرى بار. پالەدەن ماشايىق قاشىپتى دەگەندەي, ءۇن-ءتۇنسىز دەرەۋ جىلىسۋىما تۋرا كەلدى.
ەندى قايتىپ ول ماڭعا جولامايتىن بولدىم.
قاي قالاعا, كەنتكە نە بولماسا اۋىلعا بارساڭ دا سول ەلدى مەكەندى جاياۋ ارالايتىن ادەتىم بار. ءبىر كۇنى سول ادەتىمە باسىپ, جاتاقحانادان پارلامەنتكە جاياۋ بارماق بولدىم.
سول كەزدەگى كارل ماركس كوشەسى, قازىرگى ابىلاي حان-كەنەسارى كوشەلەرىن بويلاپ ءجۇرىپ كەلەمىن. قۇداي-اۋ, مۇنداي قاراڭ قالعان كوشەنى كورمەگەن شىعارمىن! مىقىر ۇيلەر بەلۋارىنان جەرگە كىرىپ كەتكەن!
تروتۋار نىسپى جوق. كوشە قۇددى بومبا تۇسكەندە پايدا بولعان وي-شۇڭقىرلاردىڭ ۇزىننان-ۇزاق تىزبەگى.
قازاقستانداعى ءبىر كەزدەگى 19 وبلىستى تۇگەل ارالاعاندىقتان ءبارىن دە بىلەتىن ادامعا سانايتىنمىن ءوزىمدى. جوق! بىلمەيدى ەكەنمىن. اسىرەسە, مىنا اقمولانى! مۇنداي مەشەۋ قالا, مەشەل ۇيلەردى كورمەپپىن!
كوڭىلىم قۇلازيىن دەدى. ياپىر-اۋ, قايدا كەلگەنبىز!
جۋكوۆكا دەگەن جەردىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, ءبىرىن-ءبىرى تەڭسەلە قولتىقتاپ, «شۋمەل كامىشقا» باسقان ءۇش ەركەكتى كوردىم. اينالامدا باسقا ءتىرى پەندە بالاسى كورىنبەدى. قورقايىن دەدىم. تەزىرەك ءوتىپ كەتتىم.
اقىرى, ورتالىق الاڭعا دا جەتتىم-اۋ. كەلسەم, ون التى قابات پارلامەنت عيماراتىنىڭ الدىندا قاۋىرت جۇمىس قىزىپ جاتىر ەكەن. قاپتاعان ادامنان ينە شانشار جەر جوق. ءبارى جابىلىپ, توسەمتاس توسەپ جاتىر, بورديۋرمەن شەگەندەپ, ساندەپ جاتىر.
الگىندە قۇلازىپ كەلىپ ەدىم, ەندى بويىمدى قۋانىش بيلەدى!
ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي,
ەل قوندىرسام دەپ ەدىم,
جاعالاي جاتقان سول ەلگە,
مال تولتىرسام دەپ ەدىم! – دەگەن باتىر ماحامبەتتىڭ, اقىن ماحامبەتتىڭ جىر جولدارى ەسىمە ءتۇستى. اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەت, مۇرات جىراۋلار دا ارماندارىنا جەتە الماي فانيدەن كۇڭىرەنىپ ءوتىپ ەدى...
ۇلى بابالاردىڭ اڭساعان ارمانىنا جەتە الماسا, سول ارمانعا ەلباسى جەتكىزبەك! الگىندە قۇلازىعان كوڭىلىم كوتەرىپ سالا بەردى! بەرىك سەنىم پايدا بولدى. ول – ەلباسىنا دەگەن نىق سەنىم بولاتىن!
كوكەيىمدە تاعى دا جىر جولدارى وياندى.
كوردىم ەلدىڭ
ۇلان اسۋ اسقانىن,
بولاشاققا
باتىل قادام باسقانىن!
سارىارقانىڭ قاقاپ تۇرعان قىسىن دا
جىلىتتى كەپ,
قايسار زامانداستارىم!
شەرۋ تارتىپ,
اسقار شىڭعا جونەدىك!
قاتال قىستى
شات كۇلكىگە بولەدىك!
اياعىندا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ
استاناسىن اۋىستىرعان ەل ەدىك!
1998 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ اياق شەنىندە پرەزيدەنت ءوزىنىڭ اق زالىنا پارلامەنت اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن جينادى. ەلباسى شاقىرعان سوڭ تايلى-تاياعىمىز قالماستان ساعات وننان ەرتەرەك جينالدىق. ءبىر جاعىنان قۋانىشتى بولساق, ءبىر جاعىنان بىزگە نە ايتۋى مۇمكىن دەگەندەي ويدامىز. كوڭىلىمىز كۇپتى.
جينالىس مەجەلى ۋاقىتىندا باستالدى. ەلباسىمىزدىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. ءوزى ءسوز سويلەدى. وسىناۋ قيىن-قىستالاڭ شاقتا, سىن ساعاتتا ماعان بەرىك سەنىم بىلدىرگەندەرىڭىزگە, العاشقى ءىزاشارلار بولىپ, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان ارقاعا قونىس اۋدارعاندارىڭىزعا شىن كوڭىلدەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – ال ۋاقىتشا قولايسىزدىقتار بولىپ جاتسا, وعان شىدارسىزدار. سىزدەرگە ارنالىپ, ءال-فارابي شاعىن اۋدانىندا سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. ءبىردى-ەكىلى بىتكەندەرىنە كىرىپ الدىڭىزدار. ەندى جۋىق ارادا قونىس تويىن تويلايتىن بولاسىزدار, – دەپ ءسوزىن جالعادى ەلباسى. قىسقاسى, ەشكىم دە ءۇيسىز قالمايدى, ءبارىڭىز دە پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولاسىزدار, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى نۇرەكە. ءبىز ورنىمىزدان تۇرىپ كەتتىك. تىك تۇرعان قالپىمىزدا ەلباسىنا العىسىمىزدى جاۋدىرىپ جاتىرمىز. ءاسىرەسە, مەن ايرىقشا قۇلشىنا قول شاپالاقتادىم. ونىڭ ەرەكشە سەبەبى بار-تىن. مۇندا كوشىپ كەلىسىمەن ارادا ەكى اپتا وتكەندە پارلامەنت اپپاراتىنىڭ ءۇش قىزمەتكەرىنە پاتەردىڭ كىلتىن تابىس ەتتى باسشىلار. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەدىم. ومىرىمدە ەكى جۇما مۇعدارىندا ءۇي الىپ كورمەگەن ەدىم. سەنات اپپاراتىنىڭ باسشىسى مۇرات قۇمار ۇلى ماعان پاتەردىڭ كىلتىن ۇسىنىپ تۇرىپ: «قايرەكە, پاتەرىڭىز جاقسى, وكىنبەيسىز», دەگەن ەدى. ايتسا ايتقانداي ەكەن. كىرىپ بارسام, داعاراداي شارشى كوريدور. وعان ۇلاسقان ۇزىنشا كوريدورمەن كەتىپ بارامىن, كەتىپ بارامىن. ەندى ابىرجيىن دەدىم. «ەكى بولمەلى دەپ ەدى. قاتەلەسىپ, باسقا ءۇش بولمەلى ءۇيدىڭ كىلتىن بەرىپ جىبەرگەن جوق پا؟!» دەگەن ويعا كەلدىم. ءسويتسەم, ەكى بولمەنىڭ كولەمى 86 شارشى مەتر بولىپ شىقتى. ءباتىر-اۋ, بۇل الماتىداعى ءتورت بولمەلى پاتەردىڭ كولەمى عوي دەيمىن ىشتەي. ەكىنشى قابات. ۇزىننان ۇزاق بالكون. پاتەر ىستىق, قايناپ تۇر. سول جىلى قىس تىم قاھارلى بولدى.
الاقانىم اۋىرعانشا قۇلشىنا قول سوققان سەبەبىم وسى. مەنىڭ ورنىمدا كىم بولسا دا ايانباي قول شاپالاقتارى كامىل.
ۇستىمىزدەگى جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا ۇلى وقيعا بولدى. ۇلى دەرجاۆالار باستاتقان ەلۋ الدى ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ باسشىلارى باس قوسقان ۇلى جيىن بولىپ ءوتتى ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىزدە. دارقان بابالارىمىزدىڭ كەڭدىگىن, اتىمتاي جومارتتىعىن الەمگە پاش ەتتى بۇل وقيعا. اسىمىزدىڭ ەڭ اسىلىن, تاعامىمىزدىڭ ءتاتتىسىن تۋعان بالالارىنا بەرمەي, ۇياتتى قوناق كەلەدى دەپ سارعايا ساقتايتىن قازەكەمنىڭ مىرزالىعىن كوزبەن كورىپ, تاڭ قالىپ, تاڭداي قاعىستى. جەر-انانىڭ شارتارابىنان قازاق جەرىنە كەپ, ات باسىن تىرەگەن مارتەبەلى مەيماندار.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شۇعىلالى تاڭى جارقىراپ اتقاندا بىردەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستانعا جەر شارىنداعى مەملەكەتتەر قايران قالسا, ەندى ساناۋلى جىلداردا سالىنعان كۇن ساۋلەتتى استانامىزدى كورگەندە تابىنا تاڭ قالعاندارىن جاسىرعان جوق.
ارينە, بۇل ەقىۇ جيىنىنا قاتىسقان شەتەلدىك قوناقتاردىڭ, الۋان تىلدە سىرلاسقان, سۇحباتتاسقان جۋرناليستەردىڭ اسەر-پىكىرلەرى باسقا ءبىر تولىعىراق تولعانۋدى قاجەت ەتەرى ءسوزسىز.
بۇگىن جايىپ,
كەڭ داستارقان-دالاسىن,
بارشا ۇلتتى قوناق ەتتى
الاشىم!
جەر-انانىڭ بەس پەرزەنتى –
بەس قۇرلىق
سۇحبات قۇرىپ,
باۋىرلاسىپ,
تاراسىن!
مۇنىڭ سىرتىندا ەلباسىنىڭ بۇۇ-نىڭ بيىك مىنبەرىنەن سان رەت ءسوز سويلەگەنى, تالاي مەملەكەتتەردە رەسمي ساپارمەن بولىپ, ەلىمىزدى, جەرىمىزدى تانىستىرا, تانىتا ءجۇرگەنىن, ءسويتىپ, قازاق ەلىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ دوستارىن كوبەيتە تۇسكەنىن ەسكە الساق تا جەتىپ جاتىر.
اتام قازاقتىڭ «اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ, اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ» دەگەن قاعيداسىنىڭ جۇزەگە اسقانى وسى دەپ بىلەمىز.
ءوز ەلىمىزدە دە سان مارتە توسىن وقيعالار بولىپ جاتىر: ءزىلزالا, سۋ تاسقىنى, قۋاڭشىلىق جانە ت.ب. سياقتى ناۋبەت كەسىرى مول جاعدايلار بولىپ جاتىر. وعان بارشامىز دا كۋاگەرمىز. سونداي قيلى كەزەڭدەردەن ەسەن-امان شىعىپ, كەمشىننىڭ ورنىن تولتىرىپ جاتىرمىز. تابيعاتتىڭ وقىس مىنەزىنە توسقاۋىل جاساپ, جالپى حالىق بولىپ كەۋدە توسا بىلدىك.
بۇل – ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ, ورلەۋ ۇستىندە ەكەنىنىڭ دالەلى ەكەنى داۋسىز.
تاۋەلسىز جيىرما جىل ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى تىزبەلەپ جاتۋدى ماقسات تۇتپادىم. ءبارىن ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس.
دۇنيە ءجۇزىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ قوس وكپەسىن قىسقان داعدارىس سىنىنان دا ءبىز سىر بەرمەي ەسەن-امان شىققانىمىز امبەگە ءمالىم. بۇل دا ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ ۇيىپ, حالىق بولىپ قالىپتاسقانىمىزدىڭ بۇلتارتپاس ايعاعى.
مىنە, وسىناۋ اسقارالى اسۋلاردان ءمۇدىرىسسىز اسىپ كەلەمىز. وسىنداي كۇرمەۋى كوپ قيىن كەزەڭدەردەن ەلباسىمىز ەلىن امان-ەسەن الىپ شىققانىن وتانداستارىمىز ورىندى ماقتان تۇتادى.
...مەن استانانىڭ ورىنبور كوشەسىمەن كەلە جاتىرمىن. ايبىندى اقوردا, پارلامەنتتىڭ قوس عيماراتى كوزىمە ىستىق كورىنەدى. مىنە, مينيسترلىكتەر ءۇيى. ءبارى كوزىمە ىستىق. ءبارى دە كوز الدىمدا كۇنى كەشە عانا پايدا بولعان عيماراتتار. وسى قالادا دۇنيەگە كەلگەن اقبوتا, مەرۋەرت, الان, حاۋاز, ايسۇلۋ, ديار ەسىمدى نەمەرەلەرىم كۇنى كەشە عانا وسى جەر قالا ەمەس ميداي جازىق دالا ەدى دەسەم, ەشقايسىسى دا سەنبەيدى-اۋ دەپ ويعا شومدىم.
مۇنداي از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلورداسىن سالعان مەملەكەت تاريحتا بولعان ەمەس. نۇرەكەڭ ەلىنە, حالقىنا بولاشاقتىڭ قالاسى – استانانى سىيلادى. بۇل ماڭگىلىك ەسكەرتكىش.
مۇنداعى ءار عيمارات «مەن – تاۋەلسىزبىن!» دەپ جاھانعا جار سالىپ تۇرعانداي.
مەن استانا كوشەسىمەن باياۋ ءجۇرىپ كەلەمىن.
ەرتەگىلەر ەلىندە جۇرگەندەيمىن...
قايرات جۇماعاليەۆ, اقىن.