ەلىمىزدە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارالار جاپپاي وتكىزىلىپ جاتىر. وعان ءوزىمىز دە كۋا بولىپ, كوزايىم جاڭالىقتار مەن ىرگەلى جەتىستىكتەردى قۋانا جازىپ جاتىرمىز. ال وتاندىق باق-تىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ وبلىستاعى مەنشىكتى تىلشىلەرىن رەسپۋبليكامىزداعى بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ كوكشەتاۋ تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ باستىعى پولكوۆنيك اباي سۇلتانعاليەۆتىڭ ادەيى شاقىرۋى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ يدەولوگيالىق بايراعىن اسپانداتقانداي ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ حالقىمىزعا ارنايتىن جىل سايىنعى جولداۋلارىندا «ادام – ەلدىڭ باستى بايلىعى» دەگەن سوزدەردى قاداپ ايتاتىندىعى عاسىرلار بويعى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ماقسات-ماعىناسىن بىلدىرەدى. مۇندا توتەنشە جاعدايلارعا قارسى تۇرۋ, ونىڭ الدىن الۋ مىندەتتەرى دە ايشىقتالىپ تۇر. ءبىز تورىنە وزعان كتي-دە توتەنشە جاعدايلارعا توتەپ بەرەتىن, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ازاماتتار تاربيەلەنەدى.
اۋەلدە «تاۋەلسىزدىك تۇستاستارىمەن كەزدەسۋ» اتتى باسقوسۋ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن قامتىعان ءتالىم شولۋىنا ۇلاستى. ينستيتۋت باستىعىنىڭ تاربيە, كادر جانە ساپ جونىندەگى ورىنباسارى پولكوۆنيك بەرىك نۇرعاليەۆ كۋرسانتتار الدىندا ءسوز باستادى. «ينستيتۋتىمىز جاس بۋىننىڭ عىلىم جانە تەحنيكالىق جەتىستىكتەر, ۇلتتىق جانە جالپى ادامدىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە كاسىپتىك قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان ءبىلىم ورداسى, – دەدى ول. – 1956 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قۇرامىندا 66 تىڭداۋشىسى بار وقۋ وتريادى بولىپ قۇرىلعان ءبىلىم وشاعى 55 جىل ىشىندە ءوسىپ-وركەندەۋ, تاجىريبە شىڭداۋ سىناقتارىنان تابىستى ءوتتى. ال 1992 جىلدىڭ ماۋىسىمىندا, ياعني تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ورتتەن قورعاۋ قىزمەتىنىڭ قاتارداعى جانە باسشى قۇرامىن كاسىبي دايارلاۋ مەكتەبى اتانسا, 1999 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ينستيتۋت مارتەبەسى بەرىلدى. وقۋ ورنىن ءار جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى پ.بلينوۆ, پ.تولماچەۆ, ك.قازبولوۆ, ي.فومين, گ.گونچار, ج.تۇرلىبەكوۆ, يۋ.بۋرميستروۆ, ب.نۇكىشەۆ, د.داناەۆ, ح.عازيزوۆ, ج.احمەتوۆ, س.تۇراروۆ سياقتى بەدەلدى ازاماتتار باسقاردى. ينستيتۋت قۇرىلعان كەزدەن باستاپ 2,5 مىڭعا جۋىق مامان دايارلانىپ, كەڭ بايتاق وتانىمىزدا جەمىستى قىزمەتىمەن تانىلىپ ءجۇر. بۇگىنگى كۇنى كۇندىزگى ءبولىمدە 403 كۋرسانت وقىپ جاتسا, 635 ادام ءوندىرىستەن قول ۇزبەي ءبىلىمىن جالعاستىرۋدا. جىل سايىن جۇزدەن استام قىزمەتكەر ارنايى كۋرستا كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرەدى. بىلتىرعى جىلى عانا باسشى قۇرامنىڭ 1070 وكىلىنە رەسپۋبليكالىق كۋرستى تامامداعانى جونىندە سەرتيفيكات تاپسىرىلدى. سونداي-اق, مەملەكەتارالىق كەلىسىم بويىنشا مينيسترلىكتىڭ 56 قىزمەتكەرى, 60 ءورت ءسوندىرۋشى مەن قۇتقارۋشى رەسەيدىڭ, بەلورۋسسيانىڭ ارنايى ءبىلىم وردالارىندا وقىپ, تاجىريبەدەن وتۋدە. كۇندىزگى وقۋ فاكۋلتەتىنىڭ 82 تۇلەگى ينستيتۋتتى «ۇزدىك ديپلوممەن» ءبىتىردى. ال ا.توقتامىسوۆ پەن ا.تسويدىڭ لەيتەنانت پوگونىن اقوردادا ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ قولىنان الۋى بارشامىزدى مەرەيلەندىرىپ, كۋرسانتتار جۇرەگىنە جىگەر قۇيدى».
ينستيتۋتتىڭ بارلىق پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى ماقساتتى تۇردە عىلىمي قىزمەتپەن اينالىسادى. قازىرگى تاڭدا رەسەي تجم موق اكادەمياسىنىڭ كۇندىزگى بولىمىندە ينستيتۋت جولداماسىمەن 46 كۋرسانت, اديۋنكتۋرادا 3 وقىتۋشى سىرتتاي ءبىلىم الۋدا. قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى ق.نارباەۆ امەريكادا, ماگيستر ءا.مەيراموۆا اۆستريا مەن گەرمانيادا بىلىكتىلىك سىناعىنان ويداعىداي ءوتىپتى. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى پولكوۆنيك ب.ەۆنيەۆ 10 وقۋ-ادىستەمەلىك جانە 30-دان استام عىلىمي جۇمىستاردىڭ اۆتورى ەكەن. «عزي جانە رەداكتسيالىق-باسپا» ءبولىمىنىڭ كۇشىمەن 1999 جىلى ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى باسىپ شىعارىلسا, بيىل «حابارشى» جۋرنالى جارىق كوردى. ينستيتۋت قۇرامى 2010 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان, رەسەي جانە ۋكراينا عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن العاشقى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ءوتكىزىلۋىن ءوز ىزدەنىستەرىنە بەرىلگەن جوعارى باعا سانايدى. وسىنداعى وقۋ-جاتتىعۋ بارىسىن باقىلاعان امەريكالىق ارىپتەستەر دە ريزا كوڭىلىن بىلدىرگەنىن بىلتىر گازەتىمىزدە جازعان ەدىك.
كوكشەتاۋ تەحنيكالىق ينستيتۋتىندا 1991 جىلى تۋعان 107 كۋرسانت ءبىلىم الىپ جاتىر. ولاردىڭ دەنى 3-كۋرستا وقيدى. «تاۋەلسىزدىك تۇستاستارى» كەزدەسۋىن كۋرس باستىعى پودپولكوۆنيك سيلان جۇمانوۆ اشىپ, رەسپۋبليكالىق «جاس ۇلان» مەكتەبىنىڭ تۇلەگى, قازىر ەكىنشى كۋرستىڭ ۆزۆود كومانديرى, كىشى سەرجانت مەدەت مۇساباەۆ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءمان-ماعىناسى مەن الداعى مىندەتتەر جايىندا تولىمدى بايانداما جاسادى. ودان كەيىن مىنبەرگە 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشىلار ينستيتۋت باستىعىنىڭ تىل ءجونىندەگى ورىنباسارى پودپولكوۆنيك ءساكەن قابيبۋللين مەن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى پودپولكوۆنيك امانتاي ءسۇيىندىكوۆ شىقتى.
– مەن قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءى كۋرس ستۋدەنتى ەدىم, – دەيدى ساكەن زايىت ۇلى. – جاتاقحانىمىز الاڭنان 400 مەتر جەردە عانا. تولقۋ بولىپ جاتقانىن ەسىتىسىمەن سوندا جۇگىردىك. ءان سالىپ, شەرۋ تارتقان ستۋدەنتتەرگە يىقتاسىپ بارىپ قوسىلدىق. «ءبىز قازاقستاندا تۇرماعان, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىن, ءداستۇرىن بىلمەيتىن كولبينگە قارسىمىز», «ەلىمىزدى قازاقستاندىق باسقارسىن, قازاق ازاماتى باسقارسىن», دەگەن ۇراندار ساقىلداعان ايازدا ساڭقىلداپ شىعىپ جاتتى. بۇل ماسكەۋ الپاۋىتتارى جالا جاپقانداي, ۇلتشىلدىق ەمەس ەدى. بۇل ورتالىقتاعى وزبىر ساياسي جۇيەنىڭ كۇيرەۋى, حالىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋى ەدى. بۇگىنگى قىمبات تاۋەلسىزدىگىمىزدى باعالاڭدار. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىندا جەلتوقساندىقتاردىڭ قايسار رۋحىمەن قاتار قايناعان قان تابى دا بار. ونىڭ زارداپتارى ءالى دە جۇرەك سىزداتادى. مەنىڭ ىسساپارمەن تۇمەن وبلىسىنىڭ پيشتيم قالاسىندا بولعانىم بار. كينوتەاتردا وتىرعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق جاستارى ەكەندىگىنە تاڭعالدىم. بۇلاردىڭ بارلىعى 58-باپپەن (وتانعا ساتقىندىق) 5 جىلعا سوتتالىپ, جەر اۋدارىلعاندار ەكەن. تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى, تۇستاستارى دەگەن ات سەندەرگە ارتىقشىلىق بەرمەيدى, قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسىنى ۇمىتپاڭدار, جاقسى وقىڭدار, ەلگە ادال قىزمەت ەتىڭدەر.
جوعارى ماتەماتيكا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى پودپولكوۆنيك امانتاي سۇيىندىكوۆ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋىن اسكەردەن ورالعان سوڭ, 2-كۋرستان جالعاستىرعان. «سول كۇنگى ساعات 13.15-تە باستالاتىن ساباق بولماي قالادى. ستۋدەنتتەر اراسىندا سىبىس تاراپ, داۋىلدى ءدۇبىر بارشانى سىلكىنتىپ تاستاعان. قازاق-ورىسىمىز بار, جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورتالىق الاڭعا قاراي اعىلدىق. اسكەريلەردىڭ قورشاۋىن بۇزىپ ءوتۋ قيىنعا سوقتى. بىراق, ەشكىم كەيىن قايتاتىن ەمەس, ورىندارىندا تاپجىلماي تۇر. كەشكىسىن قان سويقان باستالدى. مىلتىقتىڭ ءدۇمى مەن ساپەرلىك كۇرەكتەر سارتىلداۋدا. بەيبىت شەرۋگە شىققان جاستاردى اشىق ماشينالار مەن ارنايى كولىكتەرگە توعىتىپ, الىپ كەتۋدە. الماتىدان 30 شاقىرىم جەرگە قوتارىپ جاتىر دەگەندى ايتادى كەيبىرەۋلەر. اراق-شاراپ تاراتىلدى دەگەن بوس ءسوز. قاتاڭ قۋدالاۋ جۇرگىزىلدى. ونى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ قىزمەتىنەن الىنعانىنان اڭعارۋعا بولادى. ۇلتتىق قاقتىعىسقا جول بەرىلمەگەنىن قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭ ۇلكەن قاسيەتى دەپ باعالاۋ كەرەك», – دەيدى اعا وقىتۋشى.
ءماجىلىسحانا تىم-تىرىس. كۋرسانتتاردىڭ اۋىر ويىن سەرپىمەك نيەتپەن ءوزىمىز ءسوز الىپ, 92 جىلدان بەرى شىعىپ كەلە جاتقان گازەتىمىزدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى ۇزدىكسىز ەڭبەگىنەن تاراتىپ ءاڭگىمە وربىتتىك. مۇندا حالقىمىزدىڭ ماڭدايالدى ازاماتتارى ەلگە جالىندى ءسوزدەرىن ارنادى, تالايى رەپرەسسيا قۇربانىنا ۇشىرادى. بىراق, ەل ۇنپاراعىنان ءتاۋەلسىزدىك يدەياسى تۇسكەن ەمەس. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇننەن باستاپ جانقيارلىق ەڭبەك ءتىپتى كۇشەيدى. تاۋەلسىزدىكتى ماداقتاۋدان باستاپ, ونى قورعاۋ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋ ۇستاۋشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مۇلدەم جاڭا مەملەكەتتى قۇرىپ, ونىڭ قىمبات قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگىن دارىپتەۋ, بولاشاقتىڭ قامىن جاساۋ, ىشكى-سىرتقى ساياساتتى مىعىمداۋ, قوعام ءمۇشەلەرىن قوعامنىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋ, كوپ ۇلتتى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ جاراستىعى مەن باۋىرمالدىعىن جالعاستىرۋ سيياقتى وزەكتى تاقىرىپتار كۇن تارتىبىنەن ءتۇسپەۋدە. بۇگىنگى كەزدەسۋدى سول تەمىرقازىق تۇتقالاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىز.
ساباقتان, كەزەكشىلىكتەن, ناريادتان بوس «تاۋەلسىزدىك تۇستاستارىنىڭ» سانى دا ءبىرشاما كورىندى. ءبارىنىڭ دە جۇزدەرى جالىنداپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋعا ىنتىعۋلى. ءبىز بارشاسىنا ءبىر عانا سۇراق قويدىق: «ينستيتۋتقا ءتۇسۋىڭنىڭ باستى سەبەبى نە؟»
ماقسات ەرجان ۇلى: – اۋىلدا جالعىز عانا اسكەري ادام بولاتىن. ول كاپيتان شەنىندەگى ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتكەرى ەدى. ءبارىمىز سول كىسىگە ۇقساعىمىز كەلەدى. ءۇش اياقتى موتوتسيكلىن زۋىلداتىپ وتكەندە ودان باقىتتى ادام جوقتاي كورەتىنبىز. ارمانىمنىڭ ورىندالعانىنا قۋانامىن.
شەرزات ءابدىازىموۆ: – كورشىمىز ءرۇستەم ءابۋتالىپوۆ 2008 جىلى وسى ينستيتۋتتى بىتىرگەن. قازىر اقسۋ كەنتىندەگى ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمىنىڭ قاراۋىل باستىعى. ول مەكتەبىمىزگە كەلگەن سايىن توتەنشە جاعدايلار قىزمەتى جايلى قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتاتىن. ءۇيىم جاقىن بولعاندىقتان, فوتوالبومىنان ينستيتۋت ومىرىمەن سىرتتاي تانىسىپ تا الدىم.
ماكسيم يۆانوۆ: – تاڭەرتەڭ كازارمادان شىققان كۋرسانتتار وقۋ كورپۋسىنا ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ جانىنان ساپ تۇزەپ وتەتىن. سوڭدارىنان ەرىپ جۇرەتىنبىز. ەندى سول ساپتا ءوزىم ءجۇرمىن!
يساقوجا ەلەۋسىزوۆ: – ادامعا قاجەتتى وقۋعا ءتۇستىم دەپ ويلايمىن.
ايبەك قاسىموۆ: – مەنىڭ ءورت ءسوندىرۋشى بولماۋعا حاقىم جوق سياقتى. ءويتكەنى, اكەم وسى ينستيتۋتتى سىرتتاي وقىعان. تۋعان جانە نەمەرە بەس اعام توتەنشە جاعدايلار سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەنەن كەيىن دە جالعاسا تۇسسە دەيمىن.
كۋرس باستىعىنىڭ ورىنباسارى مايور نۇرىم جاعىپاروۆ ءبىزدى وقۋ زالدارىن, دەمالىس جانە جاتىن بولمەلەرىن, ءزاۋلىم اسحانانى ارالاتىپ كورسەتتى. اينالامىزدان مۇنتازداي تازالىق, تەمىر ءتارتىپ لەبى ەسەدى.
كوكشەتاۋ.