تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى

«ەگەمەن قازاقستان». 2001 جىل.  جەكسەنبى, 16 جەلتوقسان.

ەل مەن ەلباسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وسىدان 10 جىل بۇرىنعى, ياعني 2001 جىلدىڭ 16 جەلتوق­سا­نىنداعى ءنومىرى جوعارىداعىداي ايدارمەن اشىلىپ, وندا ءارتۇرلى تاقىرىپتاعى حابارلار بەرىلگەن ەكەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى ۇلكەن مەرەكەسى – 10 جىلدىعى مەن باعزى زامانداردان بەرى اتا­لىپ كەلە جاتقان ورازا ايتتىڭ تۇسپا-تۇس كەلۋىن حالقىمىز ءۇشىن جاقسىلىققا جوريىق. ءتاۋ­ەلسىز قازاقستان جاساي بەرسىن!» دەپ جا­زى­لىپ­تى گازەتتىڭ بەتاشار رەداكتسيالىق سوزىندە. مۇنان كەيىن ەلباسىنىڭ اتىنا تۇسكەن قۇتتىق­تاۋلار توپتاماسى بەرىلگەن. وندا بىلاي دەلىنگەن: «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى قۇتتىقتاۋلار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان تولاسسىز ءتۇسىپ جاتىر. ولاردىڭ بىرقاتارىن نازارعا ۇسىنىپ وتىرمىز. يسپانيا كورولى حۋان كارلوس ءوز جولداۋىندا قازاق­ستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى ەڭ شىنايى سەزىمدەرگە تولى قۇتتىقتاۋىن جەتكىزۋ عانيبەت ەكەنىن ايتا كەلىپ, ىستىق ىقىلاسقا ءوزىنىڭ ۇكىمەتى مەن بۇكىل يسپان حالقى قوسىلاتىنىن اتاپ كورسەتىپتى. وسىناۋ قۋانىشتى وقيعاعا وراي پرەزيدەنتتىڭ جەكە وزىنە جانە دوستاس قازاقستان حالقىنا باقىت جانە بەرەكە تىلەپتى. يزرايل مەملەكەتىنىڭ پرەزيدەنتى موشە كاتساۆ ءوزىنىڭ جانە بۇكىل يزرايل حالقىنىڭ اتىنان ەلباسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى قۇتتىقتاپ, ەلىمىز بەن حالقىمىزعا پروگرەسس جانە گۇلدەنۋ تىلەگىن ءبىلدىرىپتى. «وسىناۋ ون جىلدا لاتۆيا قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىلىك نەگىزىن سالۋداعى تابىستارىن, سونداي-اق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا رەفورمالاردىڭ ناتيجەلەرىن زور ىقىلاسپەن جانە ءمۇد­دەلىكپەن قاداعالاپ وتىردى», دەپ جازىپتى لاتۆيانىڭ پرەزيدەنتى ۆايرا ۆيكە-فرەيبەرگا. جەدەلحاتتا لاتۆيا مەن قازاقستان اراسىندا قالىپتاسقان دوستىق بايلا­نىستارعا جوعارى باعا بەرىلىپ, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيادا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىنە قولداۋ بىلدىرىلگەن. ليتۆا سەيمىندەگى پارلامەنتارالىق توپتىڭ جەتەكشىسى كازيميرا پرۋنسكەنە بىلاي دەپ كورسەتىپتى: «ءسىزدىڭ ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق, قول جەتكەن ەلەۋلى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني جەتىستىكتەر ءۇشىن قۋانامىن, بۇل ىستەگى ءسىزدىڭ جەكە ۇلەسىڭىزدى جوعارى باعالايمىن». ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك قاتىناستاردىڭ دامي بەرەتىنىنە سەنىمدى. ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ پرەزيدەنتى رومانو پرودي قازاقستان رەسپۋبليكاسى العاشقى ون جىلدا دەموكراتيالىق نارىقتىق ەكونوميكاعا جەتۋ جولىندا ايتارلىقتاي پروگرەسس جاساعانىن اتاپ كورسەتىپ, ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ اتىنان تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە بايلانىستى قۇتتىقتاۋ-تىلەگىن جەتكىزىپتى» دەلىنگەن اقپاراتتىق حاباردا.   ەلباسىن جوعارى اتاققا ۇسىندى وسىدان 10 جىل بۇرىن, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىل­دى­عى مەرەكەسى تۇسىندا دا قازاقستان پارلامەنتى ەل­با­سىن «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا ۇسىنىپ, بۇل ءجو­نىن­دە ارنايى قاۋلى قابىلداعان ەكەن. جوعارىداعىداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن گازەت حابارىندا وسى تۋرالى ايتىلادى. «كەشە پارلامەنت پالا­تا­لا­رى­نىڭ كەزەكتەن تىس بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا «حا­لىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. بىرلەسكەن وتىرىستا ءسوز العان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قا­را­تاي تۇرىسوۆ ءتاۋ ەتەر تاۋەل­سىز­دىكتىڭ اياسىندا قول جەتكەن تا­بىس­تاردى ەڭ الدىمەن قازاق­ستان حالقى ءوز تاعدىرىن سەنىپ تاپ­سىرعان ەل پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن باي­لانىستىرۋعا تولىق حاقىمىز بار دەدى. سونداي-اق دەپۋتات قا­زاق ەلىنىڭ دۇنيە ءجۇزى قاۋىم­داس­تىعىنداعى وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت رەتىندە تانىلعاندىعى, 10 جىل ىشىندەگى ەتنوسارالىق رۋحاني بىرلىك, ازاماتتىق كەلىسىمنىڭ ورنىعۋى, ەلباسىنىڭ ايرىقشا ىنتاسى مەن ىقىلاسىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى ەكەندىگىن جەتكىزدى» دەلىنگەن وندا. قاراتاي تۇرىسوۆ وسىلاي دەي كەلە, ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ «حالىق قاھارمانى» اتاعى – جوعارى دارەجەلى ەرەكشە بەلگىسىنە ابدەن لايىق ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ق.سۇلتانوۆ, ۆ.دۆورەتسكي, ل.بۋرلاكوۆ, س.قالدىعۇلوۆا, ج.ءابدىلدين سەكىلدى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىراۋىزدان قولداۋىمەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايتۋ ىسىندەگى وراسان زور قىزمەتى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى. وكىنىشكە وراي, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل اتاقتى قابىلداماعاندىعى بەلگىلى. ءبارىمىز بىلەتىندەي جۋىقتا, ياعني ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا پارلامەنت ەلباسىنا جوعارىداعىداي اتاقتى بەرۋ جونىندە ەكىنشى رەت شەشىم قابىلداعان بولاتىن. بىراق بۇل جولى دا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ شەشىمىن ەلباسى قابىلدامادى. مۇنىڭ ءوزى ءۇشىن قاعيداتتى ماسەلە ەكەندىگىن ايتىپ, «حالىق قاھارمانى» اتاعىنان ەكىنشى رەت باس تارتتى. (رەد.)       ون جىلداعى ون ولجامىز گازەتتىڭ ەكىنشى بەتىنە وسىنداي اتپەن «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان قوعامىن جۇيەلى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقتار ەسىركەپوۆتىڭ ماقالاسى بەرىلگەن. «تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قار­ساڭىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق كاسىپورىندارى مەن مەكەمەلەرى, قالالارى مەن اۋدان­دارى, وبلىستارى ون جىل­دىق­قا وراي كورنەكتى ون ءىستى تارتۋ رەتىندە ازىرلەگەنى بەلگىلى. ال ەندى بۇكىل ەلىمىز تۇرعىسىنان قاراعان كەزدە, وسى ون جىلدىڭ ايرىقشا جەتىستىگى, قول جەتكىزگەن ولجا­مىز دەپ قانداي تابىستاردى ايتۋعا بولار ەدى؟ ەكونوميست رەتىندە ون جىلدىق جولى­مىز­دى وي سارابىنان وتكىز­گەندە, مەن تۇزگەن ءتىزىم مى­نانداي بولىپ شىقتى» دەپ باستالىپتى ماقالا. مۇنان ءارى اۆتور ءبىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى ولجامىز – ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ تالماي ايتىپ جۇرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى. «ون جىل تاۋەلسىز دا­مۋ­دىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە اكەلگەن ەكىنشى ولجاسى – مەملەكەتتىگىمىز, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىن بۇكىل الەم تانىدى, ەلىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇي­ى­مىنا (بۇۇ) مۇشە بولدى. ياعني ءبىز­دىڭ مەملەكەتتىگىمىز دە باسقا مەملەكەتتەر سياقتى تەرەزەسى تەڭ ەلدەر قاتارىنا قوسىلدى. بۇل تاۋەلسىزدىك بەرگەن جەتىستىك ەكەنىنە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق بولار» دەيدى اۆتور. تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن ءۇشىن­شى ولجاسى رەتىندە – ەكونو­مي­كامىزدىڭ نارىق قاتىناستارعا ءوتۋى ايتىلادى. «جەتپىس جىل بويى جولدان اداسقان ادامنىڭ كەيپىن كيگەن ەكونوميكامىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا وركەنيەتتى ەلدە ءجۇرىپ كەلە جاتقان نارىقتىق ەكونوميكا جولىنا ءتۇستى» دەلىنگەن. ءتورتىنشى جەتىستىك – جەكە مەنشىك سەكتورىنىڭ قالىپ­تاسىپ, دامىعاندىعى. بەسىنشى جەتىستىك – دەموكراتيا ينستيتۋتتارى مەن ءداستۇر­لەرى­نىڭ قالىپتاسا باستاۋى. «نارىقتىق ەكونوميكا مەن دەموكراتيا – مەدالدىڭ ەكى بەتى سياقتى. ءبىرىنسىز ءبىرى بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەيدى اۆتور. التىنشى جەتىستىك – كا­سىپكەرلىكتىڭ قالىپتاسىپ دا­مۋى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2001 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە بار­لى­عى تىركەۋدەن وتكەن 147170, ونىڭ ىشىندە 2012 ۇلكەن, 10185 شاعىن زاڭدى تۇلعالار بولىپتى. ونىڭ 23968-ءى مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى, 119073-ءى جەكە مەنشىكتەگى, ال 4129-ى شەتەلدىڭ مەنشىگىندەگى كاسىپ­ورىندار ەكەن. جەتىنشى جەتىستىك – ۇلت­تىق كاپيتالدىڭ جانە ۇلت­تىق «كاپيتاليستەرىمىزدىڭ» پايدا بولۋى. «كەز كەلگەن دامىعان وركەنيەتتى ەل ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق كاپيتالعا, ۇلتتىق «كاپيتاليستەرگە» ارقا سۇيەي­دى», دەپ تۇجى­رىمدايدى اۆتور ءوزىنىڭ بۇل تۇسىنىگىن. سونىمەن قاتار, اۆتور تاۋەلسىز ون جىلدىقتىڭ بەرگەن سەگىزىنشى جەتىستىگى رەتىندە ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باسقارۋىمەن جاسالعان «قا­زاق­ستان – 2030» ستراتەگيا­لىق باعدارلاماسىن اتاپتى. توعىزىنشى جەتىستىك – حالقىمىزدىڭ نارىق زاڭدا­رىنا ۇيرەنە باستاۋى, ونىڭ ۇستانىمدارىمەن جۇمىس ىستەپ, ءومىر سۇرە باستاۋى. ونىنشى جەتىستىك – حالقىمىزدىڭ اماندىعى, ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا اۆتور «تاۋەلسىزدىك بەرگەن جەتىستىكتەردى, ولجالاردى سانامالاۋدا, بالكىم, ەكونوميكا جا­عىنا «بۇرا تارتىپ» كەتكەن بولارمىن. مۇنىڭ سىرتىندا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قا­لىپ­تاسۋى, تاۋەلسىز سوت ءجۇي­ە­سىنىڭ قۇرىلۋى, رۋحاني تۇلەۋ سەكىلدى جەتىستىكتەرىمىز دە بارشىلىق», دەپتى اۆتور. جاڭا جۋرنال گازەت ءتىلشىسى سەيفوللا شايىنعازىنىڭ وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن حابارىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا تاعى ءبىر جاڭا باسىلىم – «استانا» جۋرنالى جارىق كورگەندىگى ايتىلادى. «بىردەن ايتۋ كەرەك, جوعارى ساپالى قاعازعا باسىلىپ, پوليگرافيالىق جاعىنان اسەم بەزەندىرىلگەن جۋرنال ەرەكشە كوز تارتادى. بولاشاقتا مازمۇنىنا مازمۇن قوسىلارىنا ءسوز جوق, ال سىرت تارتىمدىلىعى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى مۇنداي باسىلىم قازاق تىلىندە بولعان ەمەس», دەيدى اۆتور. بۇل باسىلىمنىڭ تۇڭعىش مەرەكەلىك نومىرىندە كۇن ساناپ كوركەيىپ كەلە جاتقان ەلوردانىڭ اسەم كورىنىستەرىمەن قاتار, اتتارى دۇنيە جۇزىنە ءمالىم بولعان قايراتكەرلەرى مەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ استانا تۋرالى پىكىرلەرى دە بەرىلگەن ەكەن.  

قالامداستىڭ قوس قۋانىشى

جانبولات ءاليحان ۇلىنىڭ (اۋپباەۆ) بۇل حابارىندا رەداكتسيانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جانات ەلشىبەكتىڭ تاۋەلسىزدىك تويى قارساڭىندا قوس قۋانىشقا كەنەلگەندىگى ايتىلادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قالامگەردىڭ تۋىپ- وسكەن جەرى الماتى وبلىسىنداعى قاراتال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعاندىعى. «ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىك, ءدال وسى كۇندەرى جا­زۋ­شى جانات ەلشىبەكتىڭ ءومى­رىن­دە تاعى ءبىر جاڭالىق بول­دى. ول – ارىپتەسىمىزدىڭ «ەل­ور­دا» باسپاسىنان «قوش بول, تەڭىز...» اتتى جاڭا كىتابىنىڭ جارىققا شىعۋى ەدى. بۇل تۋ­ىن­دىسىندا ول ءتۇرلى كوزقا­راس­تاعى ادامدار, قيلى تاع­دى­رلار ارقىلى تولعاۋى توق­سان تىرشىلىگىمىزدەگى كوكەي­كەس­تى ماسەلەلەردى قوزعايدى», دەپ­تى كىتاپ تۋرالى پىكىرىندە گازەت باسشىلارىنىڭ ءبىرى جانبولات ءاليحان ۇلى. ەلدىكتىڭ ۇلى قۋاتى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ وسىن­داي تاقىرىپپەن بەرىلگەن ماقالاسى بىلاي دەپ باستالادى. «ءتۇپ باستاۋى الەمدىك ۇشتىكتەن تا­راتىلىپ, ارقاۋى اڭىزبەن ايشىق­تا­لىپ, ءتىنى شىنايى وقيعالارمەن ورىلگەن تاريح جەلىسىنىڭ ۇزىنا بوي­ىنا وي كوزىن جۇگىرتىپ, باي­ىپتاي قاراساق, تابيعاتپەن قوي­ىن­داسا بۇلا وسكەن حال­قى­مىز­دىڭ قاي كەزدە دە باس بوس­تاندىعىن بارىنەن دە جوعارى قويعانى ەرەكشە بايقالادى. اتا-بابامىز قاشاندا ءتاۋ­ەل­سىزدىگىن, باس ەركىندىگىن باعا جەتپەس بايلىعىم, بار باقى­تىم دەپ بىلگەن. ونىسىن «ما­لىم – جانىمنىڭ ساداعا­سى, جانىم – ارىمنىڭ سا­داعاسى» دەگەن مۇراتتى ۇعىممەن ءور­كەندەپ, وسى جول­دا تىنىمسىز كۇرەس ءجۇر­گىزگەن. ءتول تاري­حى­مىز­دى تۇبەگەيلى تانىپ, تانىم-تۇسىنىك ءورىسى كەڭەيىپ, كوكىرەك سارايى اشىلعان سايىن, بۇعان كوزىمىز بۇرىن­عى­دان دا ايقىنىراق جەتە تۇسكەندەي». بۇدان ءارى اۆتور وسى تاۋەلسىزدىك جو­لىندا كۇرەسكەن تالاي ەرلەردىڭ ءوت­كەندىگىن ايتا كەلە تاريح قويناۋلارىنا تىپتەن تەرەڭدەي بارىپ, وسىدان جيىر­ما التى عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن جىلقىشى شىراقتىڭ (شيراقتىڭ) ەرلىگىن اتايدى. ول ءوز دەنەسىن ءوزى قان-جوسا قىلىپ جارالاپ, باسقىنشى­لىق­پەن كەلگەن پارسى پاتشاسى ءداريدىڭ ال­دىنا شىعىپ, ونى الداپ, شولگە اكەتىپ, بۇكىل اسكەرىن قىرعىن تاپتىرادى. بۇدان كەيىن سەگىزىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن باساماننىڭ (باچمان) ەرلىگىن اتايدى. ونىڭ تۇسىندا قىپشاق حاندارىنىڭ اۋىز بىرلىگى بولماي, سودان ەل جەڭىلىسكە ۇشىراعان ەكەن. جاۋ اسكەرى باساماننىڭ ءوزىن قولعا ءتۇسىرىپ, كەسكىلەپ, ازاپتاي باستاعان كەزدە باتىر جانۇشىرا: «باۋىرلارىم, قىپشاقتار بارسىڭدار ما؟ مىنە, كورىڭدەر! كورىڭدەر دە بىرىگىڭدەر! بىرىكپەگەن ەلدىڭ ەرىنىڭ قاشاندا كورەرى وسى بولماق», دەپ ايقايلاپتى. «عاسىرلارمەن كومكەرىلىپ, مىڭ­جىل­دىقتارمەن ادىپتەلگەن اتا تا­ريح­تى زەردەلەي پاراقتاساق, باقىت قۇ­سى­نىڭ قونار تۇعىرى – بىرلىگى بەرىك ەلدىك ەكەنىن كورەمىز. ەلدىك تۇعىرى بار جەرگە باقىت قۇسى اينالىپ كەلىپ, قونادى ەكەن دە, ەلدىك بەرەكە ب ۇلىنسە بولدى, پىر ەتىپ, ۇشىپ كەتەدى ەكەن», دەيدى اۆتور. بۇدان ءارى اۆتور وسى بەرەكەسىزدىك سالدارىنان ءتۇر­كى حالقىنىڭ توزعىنداعان­دىعىن ايتادى. جەتىنشى عا­سىردا ءومىر سۇرگەن كۇلتەگىن باتىردىڭ: «بەكتەرىنىڭ, حالقىنىڭ ىمىراسىزدى­عى­نان, تابعاش حالقىنىڭ تەپكىسىنە كونگەندىگىنەن, قار­باۋىنا سەنگەندىگىنەن, اعا­لى-ىنىلەر داۋ­لاس­قان­دىعىنان, بەكتى حال­قىنىڭ جاۋلاسقانىنان تۇركى حالقى ەلدىگىن جوي­دى, بەك ۇلى قۇل بولدى, پاك قىزى كۇن بول­دى», دەپ تاسقا ويىپ جازعان ءسوز­دە­رىن كەلتىرەدى.