№ 3 سىن-قاتەر

  دەربەس قارۋلى كۇشتەردىڭ بولماۋى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى دەربەس قارۋلى كۇشتەر بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكانى ونىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قارۋلى قول سۇعۋشىلىقتان قازاقستاندىق ارميا قورعاۋعا ءتيىس بولاتىن. كسرو تاراعاننان كەيىن ەلدى جايلاعان ىدىراۋشىلىق مەن الاساپىران رەسپۋبليكا اۋماعىندا ورنالاسقان اسكەري بولىمدەردە مەيىلىنشە توسىن زارداپتار تۋىنداتىپ, تۇزەلمەستەي قاۋىپتى زارداپتارعا سوقتىرۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ەگەمەندىككە يە بولعاننان كەيىن-اق بىردەن ءبىزدىڭ ەلىمىز شۇعىل تۇردە ءوزىنىڭ كۇشتى دە جاۋىنگەرلىك قابىلەتتى ارمياسىن قۇرۋعا كىرىستى. *** قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى 1992 جىلعى 7 مامىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ №745 جارلىعىمەن قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا قر اۋماعىندا ورنالاسقان بولىمدەر مەن قۇرامالار كىردى. كەڭەس وداعىنان ەگەمەن مەملەكەتكە بۇرىنعى كەڭەستىك تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ سانى 200 مىڭنان اساتىن اسكەري توبى مۇراعا قالدى. دەگەنمەن, ءىس جۇزىندە ادامدار بارلىق جەردە دە جەتىسپەدى. وفيتسەرلەر مەن پراپورششيكتەر نە ارميادان كەتىپ جاتتى, نە بۇرىنعى كسرو-نىڭ وزگە ارميالارىنا اۋىستى. وفيتسەر كادرلاردىڭ تاپشىلىعىنان قازاقستان كىشى لەيتەنانتتاردى قىسقا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتىڭ ءبىر جىلىنان عانا وتكەن سولداتتار اراسىنان دايارلادى. 1990 جىلداردىڭ باسىندا اقشالاي قامتاماسىز ەتۋ كەشىكتىرىلىپ تولەندى. بۇل كەزەڭدە اسكەري ۆەدومستۆوعا بيۋدجەت قارجىلارىنىڭ اسكەرلەر قولىنداعى قارۋ-جاراقتار مەن اسكەري تەحنيكانى جاۋىنگەرلىك دايىندىقتا ۇستاپ تۇرۋعا عانا جەتەتىندەي از عانا بولىگى ءبولىندى. وسىلايشا, 1993 جىلى قر اسكەري بيۋدجەتى, بۇگىنگى كۇنمەن سالىستىرعاندا, نەبارى 8 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, تەك 1994 جىلى عانا 10 ملرد., 2010 جىلى – 170 ملرد., 2011 جىلى 202 ملرد. تەڭگە بولدى.   ءىس جۇزىندە 1992 جىل ىشىندە دەربەس كۇشتىك قۇرىلىمدار – قارۋلى كۇشتەر, رەسپۋبليكالىق گۆارديا, ىشكى جانە شەكارا اسكەرلەرى قۇرىلدى. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدا العاش رەت 1993 جىلى ءبىز دەربەس اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋعا كىرىستىك. سول ارقىلى جاس مەملەكەتتىڭ قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ اياقتالدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1996 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 5 جىلدىعىنا وراي سويلەگەن سوزىنەن.

  اسكەري قىزمەتشىلەر قا­تا­رىن جاڭادان تولىق­تى­رۋ­شى­لاردىڭ وتانعا ادالدىققا انت بەرۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى 1992 جىلدىڭ 25 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ №870 جارلىعىمەن ءاس­كەري انت ءماتىنى بەكىتىلدى. 1993 جىلدىڭ 13 جانە 19 قاڭ­تارىندا «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكا­را­سى تۋرالى» جانە «جالپىعا ورتاق اسكەري مىندەت جانە اسكەري قىزمەت تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلعى 11 اقپانداعى №1094 جار­لىعىمەن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ العاشقى ءاس­كە­ري دوكتريناسى بەكىتىلدى, ول مەم­لەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپ­سىز­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, سوعىس­تار مەن قارۋلى جانجال­دار­دىڭ الدىن الۋدىڭ جانە اسكە­ري قۇرىلىستىڭ نەگىز قالاۋشى كوزقاراستارىنىڭ جۇيەسىن ءبىلدىردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان قارۋلى كۇش­تە­رى­نىڭ ۇتىمدى ءۇش ءتۇرلى قۇ­رى­لى­مى قالىپتاستى (قۇرلىقتاعى اسكەرلەر, اۋە قورعانىسى كۇش­تەرى جانە اسكەري-تەڭىز كۇش­تە­رى). قۇرلىقتاعى اسكەرلەر مەن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى باس كو­مان­داشىلارىنىڭ باسقار­ما­سى قۇرىلدى. قۇرلىقتاعى ءاس­كەر­لەردىڭ وڭىرلىك كوماندا­شى­لارىنىڭ قۇرامىنا («وڭ­تۇس­تىك», «شىعىس», «باتىس», «استانا») قارۋلى كۇشتەردىڭ ءاس­كەر تۇرلەرى رەتىندە اەروۇتقىر, راكەتا اسكەرلەرى مەن ارتيللەريا ەنگىزىلدى. كادرلار دايارلاۋدىڭ وتان­دىق جۇيەسى قۇرىلدى. ەلدە ەڭ قىسقا مەرزىمدە قك ءۇشىن اسكەري وقۋ ورىندارى اشىلدى. 1992 جىلى قازاقستاندا اسكەري ما­مانداردى تەك ءبىر اسكەري ۋچيليششە عانا (الماتى جوعارى جالپىاسكەرلىك كوماندالىق ۋچي­ليششە) دايارلادى. بۇگىندە ءاس­كەري ماماندار دايارلاۋ ءتورت جوعارى اسكەري وقۋ ورىن­دارىندا جۇزەگە اسىرىلادى (ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى, قۇرلىقتاعى اسكەرلەردىڭ ءاس­كە­ري ينستيتۋتى, اۋە قور­عا­نى­سى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينس­تي­تۋتى, راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينس­تيتۋتى). قك-گە كاسىبي سەرجانتتار دايارلاۋ ماقساتىندا 1996 جىلى كادەت كورپۋسى قۇ­رىلدى.

قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋدان ماڭىزدى مىندەت جوق. مەملەكەتتىڭ اسا كۇردەلى جاعدايدا ءوزىنىڭ قورعانىستىق قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, قيىندىقتارعا قاراماستان وسىنداي جۇمىستاردى جالعاستىرۋى – الدەبىرەۋلەردىڭ سۋبەكتيۆتى تىلەگى ەمەس, ول مانىنە ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز باعا بەرەتىن قاجەتتىلىك.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ

1996 جىلعى 16 جەلتوقساندا قر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 5 جىلدىعىنا وراي سويلەگەن سوزىنەن.

  وسى جىلداردا جاۋىنگەرلىك دايىن­دىقتى ارتتىرۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىندى. اسكەري دايىندىققا بولىنەتىن شىعىن­دار­دىڭ ارتۋى پراكتيكالىق ساباقتار مەن ۇشقىشتاردىڭ ۇشۋلارىنىڭ ۇلەسىن كو­بەي­تۋگە جاعداي جاسادى. قازىر ول تمد ارميالارىندا ەڭ جوعارىلاردىڭ ءبىرى (ماي­دان اۆياتسياسىندا – 87 ساع., ار­ميالىق اۆياتسيادا – 72 ساع., اسكەري-كولىك اۆياتسياسىندا – 138 ساع.), جۇرگىزۋشى-مەحانيكتەردىڭ ماشىقتانۋى جىلىنا 160 كم.-عا دەيىن ۇلعايتىلىپ, پراكتيكالىق اتۋلار جيىلىگى كوبەيتىلدى. موبرەزەرۆتى شاقىرۋ جانە دايارلاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلدى. جاساقتاۋ ارالاس پرينتسيپ بويىنشا (شاقىرۋ جانە كەلىسىم-شارت بويىنشا) كاسىبي اسكەريلەر ۇلەسىنە باسىمدىق بەرىلە وتىرىپ (كەلىسىم-شارت بويىنشا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ شاقىرىلعان اسكەر قىزمەتشىلەرگە ارا-قاتىناسى 35-كە 65 پايىز شاماسىندا تۇراقتاندىرىلادى) جۇزەگە اسىرىلادى. اسكەري قىزمەتشىلەردى اقشالاي قامتاماسىز ەتۋ تۇراقتى تۇردە ارتتى­رى­لىپ كەلەدى. ول بۇگىندە ۇقشۇ-عا قا­تى­سۋشى ەلدەر ىشىندە ەڭ جوعارى­لاردىڭ ءبىرى. 2007 جىلى اسكەري قىزمەتشىلەردى اق­شا­لاي قامتاماسىز ەتۋ 30 پايىزعا, 2009-2010 جىلدارى – 25 پايىزعا, 2011 جىلى 30 پايىزعا ۇلعايتىلدى, سولدات جانە سەرجانت لاۋازىمىندا كەلىسىم-شارت بويىن­شا جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ كلاس­تىق بىلىكتىلىگىنە ۇستەمە ءوسىرىلدى. اسكەري شەن ءۇشىن تولەنەتىن جالاقىلارعا ديف­فە­رەنتسيالاندىرىلعان كوزقاراس ەنگىزىلدى. وسىلايشا, ەگەر 1995 جىلى لەيتەنانت شەنىندەگى ۆزۆود كومانديرى 7 مىڭ تەڭگە السا, 2011 جىلى ول 114 مىڭ تەڭگە الادى. *** اسكەري قۇرىلىس سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان ءىس-شارالار كەشەنى قۇرامى مەن قۇرىلىمى بويىنشا قازىرگى زامانعى سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزۋ جاعداي­لارى­نا بەيىمدەلگەن ۇتىمدى قارۋلى كۇش­تەردى قۇرۋعا جاعداي جاسادى. قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق ارميا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىز­دى­گى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋدىڭ سەنىمدى كەپىلى بولىپ تابىلادى.