قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق قارۋ ارسەنالىنىڭ بولۋى جانە سەمەي پوليگونى پروبلەمالارى
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ ناتيجەسىندە قازاقستان اسا ءىرى يادرولىق ارسەنالدىڭ يەسى بولىپ شىقتى. مۇنداي اجال سەپكىش مۇرانىڭ بولۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ەلەۋلى تاۋەكەلدەر تۋىنداتتى. ۇلى دەرجاۆالاردىڭ گەوساياسي امبيتسيالارىنىڭ كەپىلىنە اينالماۋ ءۇشىن «يادرولىق ماسەلەنى» شۇعىل تۇردە شەشۋ قاجەت بولدى.
وسىدان 20 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, ودان سوڭ يادرولىق مارتەبەدەن باس تارتا وتىرىپ, قازاقستان جاڭا مەملەكەتتىڭ كۇشى مەن قۋاتى يادرولىق بۇلشىق ەتتى كورسەتۋدە ەمەس, ولاردى قولدانباۋدا جانە تولىق باس تارتۋدا ەكەنىن ءبىرجولا شەشتى. جانە ول قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ وزەگىنە – جالپىۇلتتىق يدەيا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن جالپىحالىقتىق كەمەڭگەرلىككە اينالدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە يادرولىق قارۋسىز الەم يدەياسىنا قاراي قادام باسۋ نيەتىن بەرىك ايعاقتاي وتىرىپ, جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى جانە تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ناقتى قادامدار جاسادى.
قر-دىڭ بولاشاق ساياساتىنا نەگىز قالاعان العاشقى قادام 1991 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى بولدى. يادرولىق ارسەنالدى شىعارۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ ۋادەسىن ورىنداعان قازاقستان يادرولىق ينفراقۇرىلىمداردى جويۋ جانە بۇرىنعى اسكەري ءوندىرىستى كونۆەرسيالاۋ پروبلەماسىمەن اينالىستى.
1993 جىلعى 13 جەلتوقساندا قر جوعارعى كەڭەسى ياقتك-ءنى راتيفيكاتسيالادى. 1994 جىلعى 14 اقپاندا قازاقستان ماگاتە مۇشەسى بولدى. كەپىلدىكتەر تۋرالى كەلىسىمگە جانە كەلىسىمگە قوسىمشا حاتتاماعا قول قويىلدى. 2006 جىلعى 8 قىركۇيەكتە سەمەيدە قر باستاماسىمەن وڭىردە يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى كەلىسىم شەڭبەرىندە قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, يادرولىق ماتەريالداردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ جانە يادرولىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى ءىس-قيمىلداردىڭ وڭىرلىك جوسپارىن ازىرلەۋدە.
سوڭعى جىلدارى قر ۇسىنعان باستامالار: يادرولىق قارۋدى جالپىعا بىردەي كولبەۋ جانە تىك تاراتپاۋ تۋرالى جاڭا امبەباپ كەلىسىمدى ازىرلەۋ; يادرولىق قارۋدان بوس ايماقتاردى زاڭدى تۇردە بەكىتۋ جانە ايماققا قاتىسۋشى ەلدەرگە تەرىس قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرى مەن پرەفەرەنتسيالار بەرۋ; ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋرانىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن ءوز اۋماعىندا حالىقارالىق بانك ورنالاستىرۋ. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ 29 تامىزدى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىلدار كۇنى دەپ جاريالادى.
كەڭەستىك يادرولىق كەشەن ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى جانە اۋقىمدى بولىگى (رەسەيدەن تىسقارى) – عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى, ۋراندى ءوندىرۋ مەن بايىتۋ كاسىپورىندارى, زىمىراندار شىعارۋ, سىناق پوليگوندارى – قازاقستاندا قالدى. ەلدە بالليستيكاارالىق زىمىراندار ءۇشىن وقتۇمسىقتار مەن اۋىر بومبالاعىشتار ءۇشىن قاناتتى زىمىرانداردىڭ يادرولىق سوعىس بولىكتەرى 1991 جىلدىڭ باسىندا 1216 بىرلىكتى قۇرادى.
يادرولىق وقتۇمسىقتار مەن ستراتەگيالىق تاسىمالداعىشتار سانى بويىنشا قازاقستان الەمدە اقش, رەسەي جانە ۋكراينادان كەيىنگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق الەۋەتكە يە بولدى. بىراق عىلىمي-زەرتتەۋ, وندىرىستىك جانە يادرولىق سىناق ينفراقۇرىلىمدار جيىنتىعىندا قازاقستان ءىس جۇزىندە الەمدە ءۇشىنشى يادرولىق الەۋەتكە يە ەدى.
ءبىزدىڭ وزگە ءبىر ەكولوگيالىق جارامىز – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ەركىنەن تىس قازاقستان جەرىندە سالىنعان سەمەي يادرولىق پوليگونى. مۇندا اۋادا, جەردە جانە جەر استىندا جاسالعان, جارتى ميلليوننان استام ادام زارداپ شەككەن جارىلىستاردىڭ يادرولىق زاريادتارىنىڭ جيىنتىق قۋاتى حيروسيما مەن ناگاساكيدەگى اپاتتار كوزى ەسەپتەلگەن قۇرىلعىلاردان جۇزدەگەن ەسە اسىپ تۇسەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءىنشى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىنەن, اقش, نيۋ-يورك ق.
1992 جىلدىڭ 5 قازانى.