ءوزىنىڭ وتكەنىن ارداقتاي بىلەتىن, ءاربىر ىستەن ءمان-ماعىنا تۋدىرا الاتىن حالىق مۋزەي اشۋعا پەيىلدى كەلەدى. مۋزەي – حالىقتىڭ تاريحي تانىمىنىڭ شەجىرەسى, ءتۇرلى وقيعالار مەن كەزەڭدەردىڭ, ۇمىتۋعا بولمايتىن ساتتەردىڭ كۋاگەرى. مۇنداعى ءار زاتتىڭ وزىندىك تاريحى بار. سول زاتقا نازار سالا وتىرىپ, ءبىز رۋحانيات دۇنيەسىندەگى بىرنەشە پاراللەل وقيعالار مەن كەزەڭدەردى, داۋىرلىك قۇندى دەرەكتەردى بايقايمىز.
م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ مۋزەيى جارتى عاسىر ۋاقىت ىشىندە ءوزىنىڭ جادىگەرلەرىن تولىقتىرۋدان بولەك, حالىقتى تەاتردىڭ وتكەنىمەن تانىستىراتىن, اياۋلى دا ارداقتى اكتەرلەردىڭ ءومىرناماسىنىڭ ەل بىلە بەرمەيتىن بەتتەرىن جيناقتاپ, كورەرمەنگە جەتكىزەتىن رۋحاني ورىن. مۋزەيدىڭ اشىلۋ تاريحى تۋرالى ايتقاندا, تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى قاپان بادىروۆتىڭ «ەستەن كەتپەس ەسىمدەر» اتتى كىتابىنداعى «تاريح قويماسى» اتتى ماقالاسىنداعى «العاشقى اشىلعان تەاتردى زور قۋانىشپەن قارسى العان قازاق ەلى سونشا كوپ سىيلىقتار تارتتى. كىلەم, تۇسكيىز, قاسقىر ىشىك, تۇلكى ىشىك, تۇلكى تىماق, تۇيە ءجۇن شەكپەن, قۇندىز بورىك, جىبەك شاپان, كۇمىس ەر توقىم, سىرلى اياق, كۇمىس وجاۋ, اعاش شارا, سارى توستاعاندار, داستارقاندار, اشا باقان, كۇمىس كىسە, جىبەك بەلبەۋ, ءارتۇرلى ورىلگەن قامشى تەاتر قۇرمەتىنە تارتىلعان-دى. ال قىزدار كيەر ۇكىلى تاقيا, كامشات بورىك, ساۋكەلە, وقالى شاپان, كەستەلى كويلەك, ومىراۋىنا ءتۇرلى تەڭگە تاققان كامزول, سىلدىراعان شولپى, بىلەزىك, بالداقتاردىڭ تالايى سىيعا كەلگەنىن بىلەمىز» دەگەن جولدارى ويعا ورالادى. كورنەكتى اكتەر كەزىندە وسىنىڭ ءبارىنىڭ قادىرىنە جەتە الماعاندارىنا وكىنىش بىلدىرەدى. سەبەبى حالىق سىيعا تارتقان وسىنشاما مۇرا-جادىگەرلەر مۋزەي بولماعاندىقتان توزىپ, ىسكە العىسىز دۇنيەگە اينالعان. ەگەر 1926 جىلدان بەرگى بارلىق ەكسپوناتتار ساقتالعان بولسا, كورەرمەنگە تارتۋ ەتەر قۇندى دۇنيە تىپتەن مول بولار ەدى. ەشتەن كەش جاقسى. قازىردىڭ وزىندە مۋزەي قورى قازاقستانداعى تەاترلار مۋزەيلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بايى, تولىمدىسى. مۇنداعى زاتتار سان الۋان, تاريحي قۇنى اسا جوعارى باعالى دۇنيەلەر مول.
مۋزەي 1968 جىلى اشىلدى. سول جىلدارى قاپان بادىروۆ, نۇرمۇحان ءجانتورين, ءسابيرا مايقانوۆا, شاكەن ايمانوۆ, حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, ءاسانالى ءاشىموۆ, ەسمۇقان وباەۆ, اۋباكىر راحيموۆ باستاعان اعا-اپالارىمىز بار كۇشىن سالىپ, جادىگەرلەردىڭ جيناقتالۋىنا, كوبەيۋىنە, ولاردىڭ حرونولوگيالىق تارتىپپەن رەتتەلۋىنە زور ۇلەس قوسقان. بۇگىندە تەاتر مۋزەيىنەن 92 جىلدىق تاريحى بار قاراشاڭىراقتىڭ ونەر بەلەستەرىمەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن تانىسۋعا بولادى. ەلىمىزگە بەلگىلى ونەر تۇلعالارىنىڭ مايلى بوياۋمەن سالىنعان 30-دان استام پورترەتى قاز-قاتار ءتىزىلىپ, ءىلىنىپ تۇر. اكتەرلەردىڭ ءار جىلدارى, ءارتۇرلى قويىلىمداردا كيگەن كوستيۋمدەرى – باعا جەتپەس بايلىعىمىز. مۋزەي جۇمىس ىستەگەلى بەرگى زەرلى, اسىل ماتادان تىگىلگەن كيىم ۇلگىلەرى بار. اكتەرلەردىڭ ماراپاتتارى, مەدالدارى, العىس حاتتارى, قولدانعان بۇيىمدارى ساقتاۋلى. ءار سپەكتاكلدەن تۇسىرىلگەن فوتولاردىڭ قورى دا مول. فوتولار مۇراسىنا ۇڭىلگەن كەزدە, سوناۋ تەاتر قۇرىلعان جىلداردان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن, رەجيسسەرلەر, اكتەرلەر, باسشىلار, تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر, باسقا دا تەاترعا قاتىستى بەينەلەردى كورەسىز. بەلگىلى اكتەرلەردىڭ ءوزى تۇتىنعان زاتتارى, اشەكەي بۇيىمدارى, كەيبىر كۇندەلىكتەرى مەن قولجازبالارى, تىلەكتەرى دە تابىلادى. سوڭعى جىلدارى قورىمىز ءارتۇرلى بەينەجازبالارمەن تولىعۋ ۇستىندە. سپەكتاكلدەردىڭ بەينەجازباسىن دا ساقتاپ, قاجەت ۋاقىتتا پايدالانۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرمىز.
مۋزەيدەگى ەڭ قۇندى دۇنيەلەردىڭ قاتارىنا قويىلىمداردىڭ افيشالارىن جاتقىزۋعا بولادى. مىسالى, 1926 جىلى 13 قاڭتاردا قىزىلوردادا قويىلعان ەڭ العاشقى قويىلىم – قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقا» پەساسىنىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالانعان افيشاسىنىڭ كوشىرمەسى بار. وسى قۇندى دەرەك قازاق تەاترىنىڭ تاريحىن تەرەڭ زەردەلەۋدىڭ نەگىزى بولا الادى. بۇدان كەيىنگى جىلدارداعى افيشالار ارقىلى قازاق تەاترىنىڭ تاقىرىپتىق, مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىن بايقايمىز. قورىمىزداعى كوزگە وتتاي ىستىق باسىلاتىن تاعى ءبىر قۇندى دۇنيەلەر – سۋرەتشىلەردىڭ قويىلىمدارعا دايىنداعان كيىم ۇلگىلەرىنىڭ ەسكيزدەرى. ولارعا قاراپ وتىرىپ سۋرەتشىلەردىڭ تەاتر الەمىندەگى ايرىقشا ەڭبەگىنە ءتانتى بولماي تۇرا المايسىز.
مۋزەي قورىندا قازىرگى تاڭدا 300 مىڭنان استام جادىگەر ساقتالعان. اۋەزوۆ تەاترى جىل سايىن «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالىن وتكىزىپ كەلەدى. اسا مارتەبەلى مەرەكەنىڭ كەزىندە «فەستيۆالدەن فەستيۆالگە دەيىن» دەگەن كورمە ۇيىمداستىرىلۋدا. مۋزەي جىلجىمالى كورمەلەرىن دە وتكىزىپ كەلەدى. ەلەۋلى داتالار بويىنشا, رەسپۋبليكالىق مەرەيتويلار كەزىندە وزگە وبلىستاردا كورمە ۇيىمداستىرۋ قولعا الىنعان, سونىمەن قاتار تەاتردا ۇلكەن كەشەندى كورمەلەر ۇيىمداستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2016 جىلى تەاتردىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا بۇكىل تەاتر تاريحىن 4 كەزەڭگە ءبولىپ كورسەتىلگەن ارنايى كورمە ءوتتى. 2016 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي استانا قالاسىندا, ۇلتتىق مۋزەي عيماراتىندا «تاريح تولقىنىنداعى تەاتر شەجىرەسى» اتتى كورمە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. «ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن توكيو قالاسىندا وتكەن گاسترولدىك ساپارىندا «رۋحاني قازىنا» اتتى كورمە ۇيىمداستىرىپ, جاپوندىق كورەرمەندەردىڭ تەاتردىڭ باي تاريحىمەن تانىسۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. تەاتر مۋزەيى كورەرمەننىڭ ونەر شاڭىراعىنداعى ۋاقىتىن وڭتايلى پايدالانۋى ءۇشىن بەلسەنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءار كۇنى قويىلىم كورۋگە كەلگەن كورەرمەندەردىڭ كەمىندە تەڭ جارتىسى بىزگە كەلىپ, تەاتردىڭ تاريحىمەن, بۇگىنىمەن تانىسادى.
نارگيز تامابەكقىزى,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق
دراما تەاترى مۋزەيىنىڭ جەتەكشىسى